«وي مەن ءسوز! ءسوز بەن وي! ادامدى ادام ەتكەن قوس قۇدىرەت!» دەپتى ەربول شايمەردەن ۇلى. ول وسىلاي دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستاپ, گيپپوكراتتىڭ «افوريزمدەرىن» (ب.ز.د. III-IV ع.ع.) العا تارتىپ, ونىڭ ء«ومىر – قىسقا, ونەر – ماڭگىلىك» دەگەن دانالىعىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق ءافوريزمىنىڭ باستاۋ باسىنان وي ساباقتاپ, XXV عاسىرلىق ۇلت سوزىنە تالداۋ جاساپتى.
سويتەدى دە تۇركى دۇنيەسىنىڭ ۇلىلارى دا وسال بولماعانىن ء«تان – جاننىڭ, جان – جاراتقاننىڭ اماناتى» دەگەن اناقارىستىڭ سوزىمەن دايەكتەيدى.
ءبىز وسىعان دەيىن وزگە جۇرتتاردىڭ افوريزمدەرىنە كوز جىبەرگەندە, بۇل نەتكەن اقىلدىڭ كەنى, وي مارجانى دەپ تاڭداي قاعىپ, تامسانعانىمىزدى دا العا تارتادى. قازاقتىڭ دا قادىرى اسقان ايتۋلىلارى ارتىنا ۇشان-تەڭىز مۇرا قالدىرعانىنا ناقتى مىسالدارمەن كوڭىلىڭدى يلاندىرادى. «افوريزم – ويدىڭ ماتەريالدىق كورىنىسى. ءبىر ۇزىك وي, وقىس پىكىر, وقشاۋ ءسوز! ول شاعىن كولەمگە كەڭ ماعىنا سىيعىزىپ, وي ايتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى اسەرلى ءتاسىلى. بۇل رەتتە ونىڭ وزەگى – فيلوسوفيا, ياعني عىلىم دا, بولمىسى – كوركەم ادەبيەت» دەيدى دە, قازاق افوريزمدەرىنىڭ اسىل ارناسى ساق-سكيف داۋىرىندەگى ويشىلدار سوزىنەن, كونە تۇركى جازبالارىنان ارنا تارتاتىنىن ايتادى.
«ەرلىك جاساعاننىڭ اتاسىن سۇراپ الا الماس بولار» دەپ ۇلى سكيف فيلوسوفى توقسارى ايتپاقشى, بۇرىن كوپ ايتىلا قويماعان, ەل بولعان سوڭ كەتكەن ەسەنى قايتارۋ ءۇشىن جانكەشتى ەڭبەك ەتىپ, قازاقتا دا افوريزم بار ەكەنىن, ونىڭ نەگىزىن قالايتىن اقىل-وي الىپتارى جەتىپ-ارتىلاتىنىن ەربول شايمەردەن ۇلى جان-جاقتى زەردەلەي كەلىپ, «قازاق افوريزمدەرى» دەگەن كەرەمەت انتولوگيانى حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اكەلىپ قوستى. «جۇرەك كوزىن اشار» (اباي) بۇل ەڭبەك ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاۋھارى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. بۇرىن از عانا تارالىممەن شىققان كىتاپ جاقىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى اياسىندا استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان بەس مىڭ دانامەن جارىق كوردى. وسى ارادا مىنا ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتەلىك. ول «قازاق افوريزمدەرى» اتالاتىن انتولوگيانى وزگە جۇرتتارعا جەتكىزۋ جايى ەدى. قازىرگى كەزدە وزگە ەل جاقسىلارىنىڭ افوريزمدەرىن وزىمىزگە ۇلگى ەتسەك, ەندىگى جەردە قازاق افوريزمدەرىن ولار دا ءبىلىپ جاتسا, قانە. بۇل ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ اقىل-وي يەلەرىن تانىتىپ, گيپپوكرات ايتقان ونەردىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن دايەكتەپ, قانداي قاراۋ پەندە بولسا دا وزىمىزدەگى بارمەنەن ونىڭ كوزىنە ۇرار ەدىك. بۇعان قوسا تاعى ءبىر پىكىر بۇل افوريزمدەردى قۇراستىرۋشى, مىنا ومىردەن وزعانىنا بەس جىل بولعان ەربول شايمەردەن ۇلى ەكەنىن اركەز ەستە ساقتاپ, «پايدالانىپ كەتۋشىلەرگە» جول بەرىپ الماساق دەگەن نيەتىمىزدى دە جۇرت تالقىسىنا سالا كەتەلىك.
كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بولىمىنە ويشىلداردىڭ دارا سوزدەرى, ياعني ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىردان باستاپ, XXI عاسىر ارالىعىنداعى ءومىر سۇرگەن دانالاردىڭ دانا ويلارى توپتاستىرىلعان. باعزى زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى جاراتىلىسى جاقسىلار قاتارىندا تونىكوك, بىلگە, كۇلتەگىن, قورقىت, ءال-فارابي, مايقى, اسانقايعى, قازتۋعان, ايتەكە, تولە, قازىبەك, ءسۇيىنباي, شوقان, اباي, ءاليحان, احمەت, مۇحتار, عابيت, باۋىرجان, شەرحان, قادىر, ولجاس, اسقار, ءابىش – ءبارى دە بار. ەكىنشى ءبولىم – «اقىلناما» دەپ اتالىپ, وندا ماقال-ماتەلدەردەگى, قارا ولەڭدەردەگى ەپوستىق جىرلارداعى, بي-شەشەن سوزدەرىندەگى, جىراۋلار جىرىنداعى, ايتىس ايشىقتارىنداعى, ءان ماتىندەرىندەگى جاۋھارلاردان تۇرادى. قىرۋار كىتاپ وقىپ, ودان مارجان سۇزگەندەي ەتىپ تاڭداپ الۋ دا ەربولعا وڭاي بولماعانى انىق. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ونىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى ءسوزسىز. كىتاپ سوڭىندا اقىل-وي دانىشپاندارى, پاراسات يەلەرى, پايدالانعان ادەبيەتتەر تۋرالى انىقتامالار دا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ بەرىلىپ وتىرعان. بۇل دا ە.شايمەردەن ۇلىنىڭ ىجداعاتتىلىعىن, ءوز ىسىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىن كورسەتەدى.
«ازامات جولى – ار جولى» دەپتى باۋىرجان مومىش ۇلى. ەندەشە «قازاق افوريزمدەرى» اتتى بۇل كىتاپ تا ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ ار جولىنداعى ارتىنا قالدىرعان ازاماتتىق ءىسى, ولمەس مۇرا, وشپەس ءىز دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»