قازاقستان اۋماعىنداعى مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ دامۋى سۇيىق كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋدىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا, ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ كەڭ جەلىسىن قۇرۋعا جانە ماماندانۋدىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەلىمىزدەگى مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى جىلدان-جىلعا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءىرى سالا بولىپ تابىلادى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سالا كورسەتكىشتەرى ەسەلەپ ءوسىپ, حالىق تۇرمىسىنىڭ, الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ كوتەرىلۋىنە سەپتەسكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا اقش مەملەكەتىمەن بىرلەسە ىرگە قالاعان «تەڭىزشەۆرويل» جشس جەتىستىكتەرىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.
كومپانيانىڭ مۇناي ءوندىرۋ تەحنولوگياسى ءبولىمىنىڭ مەنەدجەرى رۋسلان قۋاتوۆتىڭ سوزىنشە, «قارا التىننىڭ» جانە تابيعي گاز ءوندىرۋ كولەمىنىڭ وسۋىنە «تەڭىز» جانە «قاراشىعاناق» مۇناي جانە گاز كوندەنساتتى ەڭ ءىرى كەن ورىندارى ۇلكەن ىقپال ەتكەن, رەسپۋبليكانىڭ يندۋستريالى دامۋىنا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي سەپتەستى.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا اۋقىمدى مۇناي-گاز وپەراتسيالارىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ قازىرگى زامانعى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرىپ, ونى دامىتۋ جولدارىن قولداۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ ماڭىزدى كومىرسۋتەگى قورلارى – ناعىز ينۆەستيتسيالار كوزى. مۇناي مەن گاز قورلارىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا دا سالانىڭ تۇراقتى دامۋىنا نۇقسان كەلتىرمەي, ولاردىڭ ەكسپورتىنان تۇسكەن قاراجاتتى بارىنشا ورىندى پايدالانعان ابزال.
قازىرگى ۋاقىتتا كومىرسۋتەگى باعاسىنىڭ جانە مۇناي-گاز جوبالارىن ىسكە اسىرۋ شىعىستارىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى مەملەكەت پەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنىڭ اراسىندا تەڭگەرىمسىزدىك پايدا بولعان. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى كودەكس جوباسىن وڭتايلاندىرعان ءجون. «مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋى بۇكىل ەلدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋ «تەڭىز» كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا جانە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. مۇندا تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ مۇناي ءوندىرۋ جىلىنا 27,5 ملن تونناعا دەيىن ءوستى», دەيدى مەنەدجەر.
كەيىنگە كوز جۇگىرتسەك, 1991 جىلى قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتى شامامەن 12 ملن توننانى قۇراعان. ال بۇل ساننىڭ سوڭعى جىلدارى ەسەلەپ ارتقانى ءسوزسىز. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن ايتارلىقتاي كوتەردى. ەلىمىز الەمدىك مۇناي باعاسىن تۇراقتاندىرۋدا وپەك باستاماسىنا شاقىرىلدى, كورشى ەلدەرمەن جانە تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كۇشەيتتى. قازاقستان مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋ ارقىلى الەمدىك ءىرى مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ سەنىمىنەن شىقتى. ولار ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن اكەلىپ, ەل اۋماعىنا جۇزدەگەن ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى.
ەندى «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قازاقستاندىق قامتۋدى دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ باستى اسپەكتىسىنە توقتالساق. ول مۇناي-گاز يندۋسترياسىمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىستا حالىقارالىق ساپا مەن ستاندارتتاردى ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى بار جانە ىقتيمال جابدىقتاۋشىلارمەن جۇمىس جاساۋ بولىپ تابىلادى. جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازاقستاندىق تاۋارلار جانە قىزمەتتەر نارىعىمەن بايلانىستى ۇدايى دامىتۋ – كومپانيانىڭ ۇزدىكسىز دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ىرگەتاسى جانە بۇل قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى تۋعىزادى.
كومپانيانىڭ قازاقستاندىق قامتۋ بويىنشا مىندەتتەرىن ورىنداۋى ءۇشىن تاۋارلارمەن جانە قىزمەتتەرمەن جابدىقتاۋشىلارعا ۇزاق مەرزىمدى مۇمكىندىكتەر بەرىلۋى ءتيىس. سول سەبەپتى تشو ينفراقۇرىلىمعا, قازاقستاندىق كادرلاردى وقىتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋعا قاجەتتى ينۆەستيتسيانى تارتۋ ارقىلى قازاقستاندىق جابدىقتاۋشىلاردى تۇراقتى دامىتۋدى قولداۋىن جالعاستىرا بەرمەك.
بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا عانا كومپانيا قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى پايدالانۋعا 1 ميلليارد اقش دوللارى شاماسىندا قارجى جۇمسادى, ونىڭ 384 ميلليون دوللارى ككج-ۇەقبج اياسىندا ورنىن تاپتى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 1,9 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراپ ەدى. 1993 جىلدان باستاپ تشو قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ 22,9 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن پايدالاندى.
«2016 جىلى تشو سەرىكتەستەرى تەڭىز مۇناي كەن ورنىنىڭ وندىرىستىك قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى – ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسىن (ككج-ۇەقبج) قارجىلاندىرۋ جونىندەگى اقىرعى شەشىمنىڭ قابىلدانعانى تۋرالى جاريالاعان بولاتىن. ككج-ۇەقبج نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى بارىنشا تيىمدىلىكتى ارتتىرىپ, قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ماقساتىمەن ءبىر ۋاقىتتا ورىندالىپ جاتىر. وندىرىستىك قۋاتتى ارتتىرۋ ماقساتىندا تابىستى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان تشو-نىڭ الدىڭعى ەبز/شگا جوباسى تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ككج ءوندىرىس قۋاتىن جىلىنا شامامەن 12 ميلليون توننا نەمەسە تاۋلىگىنە 260 مىڭ باررەلگە ارتتىردى. وسىلايشا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق كولەمىن شامامەن 39 ميلليون تونناعا نەمەسە تاۋلىگىنە 850 مىڭ باررەلگە جەتكىزۋ كوزدەلەدى», دەيدى ر.قۋاتوۆ.
ۇەقبج اتقىلايتىن ۇڭعىلاردىڭ ەرنەۋلىك قىسىمىن تومەندەتىپ, قولدانىستاعى التى كەشەندى تەحنولوگيالىق جەلىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى قىسىمدى ارتتىرۋ ارقىلى «تەڭىز» كەن ورنىندا جۇمىس جاسايتىن زاۋىتتاردىڭ تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتكەن. قازىرگى تاڭدا ەل اۋماعىنداعى جوبا اياسىندا 20 مىڭنان استام قازاقستاندىق ازامات ەڭبەك ەتەدى, بۇل قازاقستانداعى جوبا قىزمەتكەرلەرى جالپى سانىنىڭ 92 پايىزىن قۇرايدى.
«بۇگىندە سۇيىق كومىرسۋتەگى وندىرىسىنە بايلانىستى قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىستارىندا, كاسپي قايراڭىنداعى مۇناي-گاز قۇرىلىمدارىندا اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن. مۇنداي ىرگەلى شارۋالار وتاندىق ەكونوميكانىڭ جالپى جاي-كۇيىن سيپاتتايتىن كورسەتكىشتەرگە وڭ اسەر ەتەدى جانە ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرادى. قازاقستاندىق مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن شامامەن 4 ەسەگە دەيىن وسىرەدى. بىزدە قولدانىستاعى كەن ورىندارىن ازىرلەۋدى, قۇرلىقتاعى جانە كاسپي قايراڭىنداعى پەرسپەكتيۆالى قۇرىلىمداردىڭ پايدالانىلۋىن جانداندىرۋ ارقىلى مۇناي ءوندىرۋدى ۇلعايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. ول, ەڭ الدىمەن سالاداعى كومپانيالارعا, ماماندارعا تىڭ سەرپىن بەرىپ,ءىستىڭ ونىمدىلىگىنە كومەكتەسەدى».