ەلباسى: الاش زيالىلارى ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزدى

 حالىقارالىق جيىنعا ەلىمىزدەگى تانىمال الاشتانۋشىلارمەن قاتار مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, تۇركيا, رەسەي, ازەربايجان ەلدەرىنەن كەلگەن عالىمدار قاتىستى. 

ەلباسى: الاش يدەياسى اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلىق اماناتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر

جيىن بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا قاتىسۋشىلارعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىپ بەردى. «بارشاڭىزدى كونفەرەنيتسيا جۇمىسىنىڭ باستالۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! الاش قوزعالىسىنىڭ 20 عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قاۋىمىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كۇرەسى ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. الاش قوزعالىسىنىڭ پاسسيونارلىق يدەيالارى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق الىپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى سان عاسىرلىق اماناتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. سول كەزدەگى ۇلت زيالىلارى ارمان ەتكەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلت بوستاندىعىنا بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزدى. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرىپ وتىر. مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالامدا تاعىلىمى مول تاريحىمىزدى زەردەلەۋگە, ءتولتۋما مادەنيەتىمىزدى قولداۋعا قاتىستى ناقتى مىندەتتەردى اتاپ كورسەتتىم. ءبىز قوعامدىق سانانى قازىرگى زاماننىڭ تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ارقىلى حالقىمىزدىڭ باي تاريحي ءارى رۋحاني مۇراسىن دارىپتەۋگە دە زور مۇمكىندىك جاسالا بەرمەك. بۇگىنگى كەلەلى جيىندا تاريحىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل ومىرىمەن ساباقتاستىعىن اشىپ كورسەتەتىن دايەكتى پىكىرلەر, عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەلەرى جاريا ەتىلەدى دەپ كامىل سەنەمىن. كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەيمىن», - دەلىنگەن ەلباسىنىڭ حاتىندا.

گۇلشارا ابدىقالىقوۆا: الاش يدەياسى ازات قازاقستاننىڭ ماقسات-مۇددەلەرىمەن جالعاسىپ جاتىر 

كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءسوز العان مەملەكەتتىك حاتشى: «الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ يدەياسى ازات قازاقستاننىڭ ماقسات-مۇددەلەرىمەن جالعاسىپ جاتىر. مىسالى, ءاليحان بوكەيحان «دۇنيە دەنە بولسا دا بىرتىندەپ جۇزەگە اسادى» دەگەن بولاتىن. ياعني, بۇل ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ قازىرگى دايەكتى ساياساتىنا قاراپ ايتىلعانداي. احمەت بايتۇرسىن ۇلى كەزىندە قازاق ءالىپبيىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قولعا العان بولاتىن. ەندى بۇگىن قازاقستانداعى جاقىندا عانا قولعا الىنعان لاتىن ءالىپبيىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى قارالىپ جاتىر. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەلىمىزدەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى», - دەدى. مەملەكەتتىك حاتشى ءوز سوزىندە ۇلت زيالىلارىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقايدىڭ «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءسوزىن كەلتىردى. «بۇگىنگى تاڭدا ىسكە اسىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعىتىنداعى جۇمىستار وسى ماقساتتارعا ساي دەگەن ويدامىن. جەر جەردە اۋقىمدى جيىندار, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. ءاربىر وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي ينستيتۋتتاردا الاش قايراتكەرلەرىن جۇمىستارىن جالعاستىرۋ جولىنداعى ۇسىنىستار كەلدى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا جاسالعان ءىس-شارالاردىڭ قورىتىندىسى دەپ بىلەمىز», - دەدى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا.

نۇرلان ورازالين: الاشتانۋ - عاسىرتانۋ, ۇلتتانۋ سەكىلدى كەڭىستىككە اينالدى

كونفەرەنتسيا بارىسىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين الاش قوزعالىسىنىڭ داۋىرىنە ەرەكشە باعا بەرىپ, «ۇلت زيالارىنىڭ يگىلىكتى ىستەرى» اتتى بايانداما وقىدى. «وسى كۇندى ساعىنا كۇتكەن قازاق جۇرتىنىڭ اتىنان ۇلى مەرەكەمەن بارلىقتارىڭىزدى قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. حح عاسىر - ءورتى مەن دەرتى, وكسىگى مەن سەرتى قاتار وربىگەن عاسىر. بۇل عاسىردىڭ ەكى ءتۇرلى وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ ءولىارا تۇسىندا ۇلى دالا جۇرتىن قانداي قيىندىقتارعا ۇرىندىرعانى بەلگىلى. الاشوردا ۇكىمەتى, الاش قوزعالىسى دەگەن ايرىقشا اتپەن ەنگەن وسى ءبىر كيەلى دە قاسيەتتى ۇعىمدار توڭىرەگىندە حالىققا ەسەپسىز قىزمەت ەتۋدى ۇلگىلەدى. الاشتانۋ دەيتىن تاريح عىلىمىنىڭ ءپانى رەتىندە تاريح اياسىنان شىعىپ كەتىپ, ءداۋىرتانۋ, عاسىرتانۋ, ۇلتتانۋ, ۇرپاقتانۋ سەكىلدى كەڭىستىكە اينالدى. بۇل ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋعا بەت بۇرعانىنىڭ نىسانى», - دەدى قوعام قايراتكەرى.

نۇرلان ورازالين ءوز سوزىندە پرەزيدەنتتىڭ «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, وندا حالىق رۋحانياتىنان باستاۋىمىز كەرەك» دەگەن سوزىن كەلتىرىپ, «راس, 1917-1920 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحى اۋىر كەزەڭدە بولدى. قازاقتارعا ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇمىتى ويانا باستاعان كەزدە كوش باسىنا الاش سەركەلەرى - ءاليحان بوكەيحان ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى جانە تاعى باسقا قايراتكەرلەر شىقتى», -دەدى. 

بايانداما بارىسىندا نۇرلان ورازالين الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ەڭبەگىنە ەرەكشە توقتالدى. «اششى دا بولسا, شىندىقتى ايتۋ - پارىز. تۇرمەدە جاتىپ, ورتالىق كوميتەتكە اشىق حات جازباعاندا وتىزعا جاڭا تولعان جاس جازۋشى, قازاق اتىن الەمگە تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە سۇيەگى قاي جەردە, قاي سايدا قالارى بەلگىسىز ەدى. اتاقتى «اباي جولى» جازىلماس ەدى. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان ۇلتتىق مەملەكەت ءسوزىنىڭ بالاماسىنا اينالعان ۇلى دالا ەلى اتتى ونداعان عاسىرلاردى باۋىرىنا باسقان قاناتتى ۇعىم بۇگىنگى تاڭدا اينالىمعا ەركىن ەنىپ كەتتى. ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىل دەگەن سوزگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك», - دەدى ول.

ابدىۋاقاپ قارا: الاش ارىستارىنا قاتىستى «انانىڭ قىزمەتى زور, مىنانىكى از» دەپ بولشەكتەمەۋىمىز كەرەك

الاش پارتياسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا تۇركيا رەسپۋبليكاسى ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ابدىۋاقاپ قارا مۇستافا شوقايدىڭ الاش تاريحىنداعى ورنى تۋرالى بايانداما جاسادى. پروفەسسور شوقايدىڭ ەڭبەگى تۋرالى «ەۋروپا ەلدەرىندەگى مۇستافا شوقايدىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى جانە ونىڭ قۇرالدارى» اتتى بايانداماسىندا ايتىپ ءوتتى. «مۇستافا شوقاي - 1917 جىلدىڭ قازان ايىندا ىرگەتاسى قالانعان كەڭەس وداعىنا قارسى قازاق ەلى مەن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك كەزەڭدە مۇستافانى فاشيستەرمەن اۋىز جالاسقان وپاسىز قۇبىجىق رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى. قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مۇنداي پىكىردەن ارىلىپ كەلەمىز. دەسە دە, بۇل پىكىردىڭ ءالى دە اسەرى مەن ىقپالى جوق ەمەس. سوندىقتان, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى بۇكىل زيالى قاۋىم مەن حالىقتى ءدۇر سىلكىندىردى. تاريحتى قايدا جاڭعىرتۋعا ءتيىسپىز», - دەدى پروفەسسور.

ابدىۋاقاپ قارا قازاق حالقىنىڭ جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇرەستەرى بويىنشا شوقايدىڭ ەڭبەگىنە توقتالدى. «شوقايدىڭ ماقالالارى ورىس, تۇرىك, فرانتسۋز, اعىلشىن تىلدەرىندە جاريالاندى. فرانتسۋز تىلىندەگى ماقالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى پرومەتەي جۋرنالىنا شىقتى. شوقايدىڭ ورىس تىلىندەگى ماقالالارى سول كەزدىڭ وزىندە كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى حالىقتارعا اسەر ەتكەنىن كورەمىز. سوندىقتان, ستالين مۇنى بايقاپ, 1925 جىلى 29 مامىر كۇنى ەسكەرتۋ جاسايدى. ءستاليننىڭ حاتىندا شوقايدىڭ يدەيالارىنا شەك قويۋ تاپسىرماسى بار ەدى. مىنە, وسىدان كەيىن شوقايعا شابۋىل باستالدى. وعان ەرگەندەرگە «شوقايشىل» دەگەن ايدار تاعىلدى», - دەدى ول. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستىك بيلىك پەن يدەولوگياعا قارسى شوقايمەن بىرگە وزگە الاش ارىستارى دا تىنىمسىز كۇرەس جۇرگىزگەن.

«الاش ارىستارىنا قاتىستى «انانىڭ قىزمەتى زور, مىنانىكى از» دەپ بولشەكتەمەۋىمىز كەرەك. وتانعا ەڭبەك از بولسىن, كوپ بولسىن - ونىڭ ءبارى بىزگە قىمبات بولۋى كەرەك. ولاردى (الاش ارىستارى -اۆت) يدەولوگيالىق تۇرعىدا جىكتەمەۋىمىز كەرەك. اناۋ وڭشىل, مىناۋ سولشىل, اناۋ ۇلتشىل دەمەۋ كەرەك. باستى ولشەم - وتانعا ادالدىق, حالىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك. 1920-1941 جىلدار ارالىعىندا 21 جىلعا جالعاسقان مۇستافا شوقايدىڭ كۇرەسىن زەرتتەي كەلە, ونىڭ باسپاسوزگە ەرەكشە ءمان بەرگەنىن ەرەكشە كورەمىز. ەۋروپالىق كوپتەگەن باسىلىمداردا كوپتەگەن ماقالالارى جاريالاندى. شوقاي وسى جانە باسقا دا ساياسي جۇمىستارىندا ەكى ۇيىمعا سۇيەندى. ونىڭ ءبىرى - تۇركىستان ۇلتتىق وداعى, ەكىنشىسى - پرومەتەي وداعى. مەنى كورگەندەر «مۇستافا شوقايدى نەگە كوپ ايتاسىز؟ تۋىسسىز با؟» دەپ سۇرايدى. بىراق, مەن حالىققا قىزمەت ەتسە, سونىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ تۋىسىمىز دەپ جاۋاپ بەرەمىن», -دەدى پروفەسسور.

مامبەت قويگەلدى: الاشوردا ۇكىمەتى كەڭەستىك بيلىكتىڭ التەرناتيۆاسى ەدى

جيىندا تاريحشى, اكادەميك مامبەت قويگەلدى «الاش قوعالىسى: 100 جىلدان سوڭ» اتتى بايانداما جاسادى. پروفەسسور ءسوزىن الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنا جازعان حاتىمەن باستادى. «شىراعىم احمەت! شىراعىم مىرجاقىپ! سەندەر قايتا-قايتا اباقتىعا تۇسە بەرەسىڭدەر. وعان نالىماڭدار. اتام زاماننان, پرومەتەيدەن بەرگى ۋاقىتتا ەل ءۇشىن كۇرەسكەن ازاماتتاردىڭ كورگەنى - اباقتىنىڭ ەسىگى. باياعىدا دوڭىز بەن اققۋ دوس بولىپتى. دوڭىز سوندا اققۋعا: «ەي اققۋ, سەن ايتشى, كۇن بار دەيسىڭ, سول كۇندى مەن نەگە كورمەيمىن» دەپتى. سوندا اققۋ: ء«اي دوڭىز, سەنى اللا تومەن قاراتىپ جاراتقان. سوندىقتان, سەن كۇندى كورە المايسىڭ» دەپتى. شىراعىم احمەت! مىرجاقىپ! بولاشاققا كۇندى كورە الاتىن ۇرپاق كەرەك. سول ۇرپاق سەندەردىڭ اتتارىڭدى اتاپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتسا, باقىتتى ەمەسسىزدەر مە!؟» دەيدى. مىنا بۇگىنگى كەرەمەت زالدا الاشتىڭ مەرەيتويىنا جينالىپ جاتقانىمىز, سول ۇرپاقتىڭ ومىرگە كەلگەنىنىڭ, سول ۇرپاقتىڭ «قازاقپىن» دەپ الشاڭ باسىپ جۇرگەنىنىڭ كورىنىسى دەپ ويلايمىن», - دەيدى اكادەميك.

مامبەت قويگەلدى تاريحشىلار قاۋىمداستىعى اتىنان الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ, الاش تۋرالى اقيقاتتى ايتسىن دەپ كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ بەرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور العىس ايتتى. «مەن 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت الاش ارىستارىن زەرتتەپ كەلەمىن. 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا ارحيۆتەردى اقتاردىم. سونداعى تۇسىنگەنىم, ەلباسى دۇرىس ايتادى: ء«بىز سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلۋىمىز كەرەك». وسى ۋاقىتقا دەيىن وكىنىشكە قاراي ءبىزدىڭ سانامىزدا باياعى كەڭەستىك زاماندا قالىپتاسقان قاعيدالار ءورىپ ءجۇر. مىسال كەلتىرەيىن: جاقىندا عانا الماتىدا «بولشەۆيكي ۆ كازاحستانە: زلو يلي بلاگو» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى. سوندا كەيبىر تاريحشىلار: «ەگەر قازان توڭكەرىسى بولماسا, كەڭەس بيلىگى بولماسا, قازاقستان اۋعانستان دەڭگەيىندە قالار ەدى» دەگەن پىكىر ايتتى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل قانداي ءسوز؟ ءبىز وسىعان ويلانۋىمىز كەرەك. بۇنىڭ ار جاعىندا «كەڭەستىك بيلىككە التەرناتيۆا جوق» دەگەن وي جاتىر. ءبىز وسىعان سەنەمىز بە ؟ وسى نەگىزدى مە؟ ول - وتىرىك تۇجىرىم. ءبىزدىڭ ول تۇجىرىمنان باس تارتاتىن ۋاقىتىمىز كەلدى. ەركىن ويلاۋ دەگەن بار. ازاتتىقتىڭ بىزگە بەرگەن ەڭ ۇلكەن سىيى - ەركىن ويلاۋ. ولاي بولسا جاڭاعىداي تۇجىرىمعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. كەڭەستىك بيلىككە التەرناتيۆا بار ەدى. ول الاشوردا ۇكىمەتى بولاتىن», - دەدى اكادەميك.

مامبەت قويگەلدى الاش قوزعالىسى نەدەن باستالدى دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعادى. «الاش قوزعالىسى اعارتۋشىلىقتان باستالدى. بارلىق ەۋروپا ەلدەرىندە, وركەنيەتتى ەلدەردە, ءبارى دە سونداي. مەن سىزدەرگە ءبىر نارسەنى ايتقىم كەلەدى. اعارتۋشىلار شوقان, ىبىراي, اباي دەپ ايتىپ كەلەمىز. ول راس. بىراق, ولار اعارتۋشىلىقتى ۇلكەن اۋقىمدا جاساي المادى. جاساي المايتىن دا ەدى. ول جاعدايدى جاساعان - الاش زيالىلارى. «ايقاپ», «قازاق» باسىلىمدارى, ەلدىڭ ساناسىن وزگەرتۋ, جاڭا رۋحانيات جاساۋ - بۇل ناعىز اعارتۋشىلىق. ەۋروپادا اعارتۋشىلاردى الاقانىندا ۇستادى. باسىنا كوتەردى, ەسكەرتكىش قويدى. اعارتۋشىلىق ءوز جولىمەن, ساتىسىمەن ءجۇردى. قازاق قوعامىندا نە بولدى؟ قازاق قوعامىندا اعارتۋشىلىق 20 جىلعا سوزىلدى. 20 جىلعا جەتپەي جاتىپ اعارتۋشىلاردىڭ وزدەرى دە اعارتۋشىلىق پەن ازاتتىق يدەياسىن بىرىكتىردى», - دەدى مامبەت قويگەلدى.

زيابەك قابىلدينوۆ: الاش يدەياسىن بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسەتىن ۇلى جول دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ  كونفەرەنتسيا بارىسىندا «الاش قوزعالىسى جانە تاريحي سانا» بايانداماسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» باستى ماقساتى مەن ءمانى ۇلتتىق كودتى قايتارىپ, سالت-ءداستۇرىمىزدى گۇلدەندىرىپ, تاريحىمىزدى زەردەلەپ, قازاقستاندى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋ الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەگىنە قۇرمەت-قوشەمەت كورسەتۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ ايتىپ كەتكەن تىڭ ويلارى مەن ومىرشەڭ يدەيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, كادە قىلىپ جاراتۋ. الاش يدەياسى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ بىرىگۋ يدەياسى, بولاشاققا جىلجۋدىڭ ايقىن باعىتى, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسەتىن ۇلى جول دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. الاش يدەياسى بەكەردەن-بەكەر پايدا بولعان جوق. بىرىنشىدەن, بۇل قازاق دالاسىنا رەسەي پاتشالىعى ابدەن ورنىعىپ, پاتشا ۇكىمەتى قازاقستان جەرىن مەملەكەتتىك دەپ جاريالاپ, ەڭ شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ الا باستادى. شوقىندىرۋ ساياساتىن كۇشەيتتى. ۇشىنشىدەن, قازاقتار مەملەكەتتىك دۋمادا سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. قازاقتار ەڭ تومەن ساتىدا تۇردى. بەسىنشىدەن, قازاق ەجەلگى داستۇرىنەن ايىرىلا باستادى. وسىنىڭ بارلىعى قازاق زيالىلارىنىڭ نامىسىنا تيمەي قويمادى. وسى سەبەپتى ورتا ازيا ەلدەرىندە ەڭ مىقتى الاش قوزعالىسى دۇنيەگە كەلدى», - دەيدى زيابەك قابىلدينوۆ. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, سوناۋ قيىن كەزەڭدە ۇلت مۇددەسى جولىندا قازاقتىڭ وقىعان, ۇلتشىل, پاتريوتتارى العا شىققان. حح عاسىردا ۇلى رەفورماتورلار ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ ۇلتتى ازاتتىققا باستاعان.

«الاش زيالىلارىندا ءبولىنۋ دەگەن بولماعان. ءبارى دە ۇلت جاناشىرلارى ەدى. «تاۋەلسىزدىك - ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى بەن قۇندىلىعى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ - ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «باسقادان كەم بولماۋ ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى, باي ءارى كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك, باي بولۋى ءۇشىن كاسىپ كەرەك, كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك» دەگەن. وسى ۇلاعاتتى سوزدەر ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن ءالى جويعان جوق. ەلباسى بۇل تۋرالى «اتا-بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىكتى الدىق. ەندىگى ماسەلە - سونى ەرتەڭگە جەتكىزۋ, كەلەسى ۇرپاققا, بولاشاققا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن اماناتتاۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ودان ارى نىعايتۋ ءۇشىن ءبارىمىز دە اتسالىسۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. شەكارامىز بەرىك بولسىن. بىرلىگىمىز مىقتى بولسىن», - دەپ ءتۇيدى پروفەسسور.

كونفەرەنتسيا اياسىندا «رەسەيدەگى 1917 جىلعى توڭكەرىستەر جانە الاشوردا», «الاشوردانىڭ ساياسي تۇعىرناماسىنىڭ جاڭاشىل يدەيالارى: دامۋى مەن ىسكە اسۋى» اتتى سەكتسيا وتىرىستارى ءوتتى. ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار تاۋەلسىزدىك الۋ جولىنداعى «الاش» قوزعالىسىنىڭ تاريحي ءرولى, ءتول تاريحىمىزعا دەگەن قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرۋ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان حالقىنىڭ بيىك تە ىزگى مۇراتتارىن قاستەرلەپ ساقتاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

جيىن قورىتىندىسى بويىنشا «الاش» قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ, ولاردىڭ مۇراسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردى جۇيەلەۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەلەر كورىنىس تاپقان قارار قابىلداندى.