جۋىردا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان جانە جاڭا الەمدەگى ەۋرازياشىلدىق يدەياسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي فورۋم وتكەنى بەلگىلى. وسى فورۋمدا ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ديپلومات, عالىم تايىر مانسۇروۆتىڭ «ەۋرازياشىلدىق – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىسكە اسقان جوباسى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولىپ ءوتتى. ماسكەۋدىڭ «رەال-پرەسس» باسپاسىنان شىققان كىتاپتىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسىن ۇعىنعىسى كەلگەن جانعا بەرەرى مول.
بۇل ەڭبەكتە ن.نازارباەۆتىڭ 1994 جىلى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتاعا سالعان ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ قازىرگى تاڭدا قالاي ىسكە اسىپ كەلە جاتقاندىعى قۇجات دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلگەن. كىتاپتا بۇل يدەيانىڭ العاشقى تۋعان ساتىنەن باستاپ, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامي وتىرىپ, ناقتى ومىرلىك مازمۇندى تەتىكتەرمەن قالاي تولىققانى باياندالادى. سونىڭ ىشىندە, ونى ىسكە اسىرۋداعى ەڭ ماڭىزدى تەتىك رەتىندە ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە قۇرىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك سياقتى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار ەكەنى ساياسي, عىلىمي ساراپتىق پايىمدارمەن كورسەتىلگەن. اۆتور الەم تاريحىنداعى كەيبىر ۇلى قايراتكەرلەردىڭ باسىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى اعىمدىق ءىس-ارەكەتتەن, ءتىپتى بولجالدى دۇنيەلەردەن مۇلدە بولەك, ادامنىڭ كوزقاراس كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, الدەقايدا تەرەڭ ءارى بيىك دۇنيەلەردى كورە العان قاسيەتتەرى بولعانىن ايتادى. ن.نازارباەۆتىڭ سوناۋ, ورتالىقتانۋدان قاشۋ يدەياسى اسقاقتاپ تۇرعان تاريحي كەزەڭدە زامانداستارىنىڭ ويىنا كەلمەگەن ۇسىنىس ايتۋى وسى باعاممەن سالىستىرىلعان. ءوزىنىڭ كوزقاراسىن دالەلدەۋ ءۇشىن اۆتور پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قارىمى مەن قاسيەتىن كورسەتەتىن بىرنەشە زاماناۋي ويشىلدار مەن ساياساتكەرلەردىڭ ول تۋرالى ايتقان پىكىرلەرىن كەلتىرەدى. سونىڭ ىشىندە سينگاپۋر رەفورماسىنىڭ اتاسى لي كۋان يۋدىڭ 2003 جىلى ءوز ەلدەرىندەگى «بيزنەس تايمس» گازەتىنە شىققان: «پرەزيدەنت نازارباەۆ – ءتۇرلى رەسپۋبليكالار باسشىلارى اراسىنداعى اسا ءىرى تۇلعا. قازاقستاننىڭ كوشباسشىسى – شەكتى ولشەمدە قاتال, ناقتى ىسكە بەيىل, جىلدام جانە شەشىمتال ادام, سونىمەن بىرگە, تارتىمدى, دارىندى جانە تاباندى. ونى بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى دا تۇگەل مويىنداعان. ەگەر رەسپۋبليكانىڭ باسىندا نازارباەۆ تۇرا بەرەتىن بولسا, قازاقستاننىڭ تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىكتەرى وتە زور», دەگەن ءسوزى دە بار.
سونىمەن بىرگە, ن.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەياسى جالعىز قازاقستان ەمەس, بارلىق قاتىسۋشى جاقتارعا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, تاتۋ كورشىلىك پەن ءوزارا سىيلاستىققا ونىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى ارقاسىندا دا قول جەتكىزىلگەنىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆتىڭ دە جوعارى باعالاعان ءسوزدەرى كىتاپ مازمۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسكەن. «كوبىنەسە ونىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالىقتارى حح عاسىردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىندە تاتۋ كورشىلىك پەن سەنىم داستۇرلەرىن ساقتاپ قانا قويعان جوق, ونى ارتتىرۋعا قول جەتكىزدى», دەلىنگەن وندا.
كىتاپ جەتى تاراۋدان تۇرادى. العاشقى تاراۋ «پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ – قازىرگى قازاقستاندى قۇرۋشى» دەپ اتالىپ, وندا ەلباسىنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ جولىنداعى بارلىق ىستەرىنە ساراپتامالىق شولۋ جاسالعان. تايىر مانسۇروۆتىڭ ءوزى دە سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولعاندىقتان, كەڭەستىك كوزقاراستاعى كوپشىلىكتىڭ نارىقتىق زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا ورە تۇرەگەلىپ, قارسى بولعاندارىن كوزىمەن كورگەنىن ايتادى. سول كەزدەردە پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ۇستانىمىن دايەكتى تۇردە دالەلدەپ, ساعاتتار بويى جوعارعى كەڭەستە ۋاقىتىن وتكىزۋگە ءماجبۇر بولاتىن, دەيدى اۆتور. ول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ وكىلەتتىگى دە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا بويىنشا پرەزيدەنتتەن كەم بولمايتىن. سوندىقتان ەسكى ادەتپەن جاڭانىڭ ءبارىن جاراداي كورگەندەردىڭ داۋىسى نارىقتىق رەفورماعا قارسى قاتتى شىعىپ تۇردى. تەك 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيادان كەيىن عانا پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق وكىلەتتىگى ارتىپ, ونىڭ ەركىن ارەكەت ەتۋگە قولى جەتتى. «وسى وقيعا, اسىرا ايتقاندىق ەمەس, تاۋەلسىز قازاقستاندى ساياسي تۇرعىدا رەفورمالاۋ ۇدەرىسىنە مۇمكىندىك بەرگەن نەگىزگى كەزەڭ بولدى», دەيدى اۆتور.
قازاقستان تاريحىنا بايلانىستى قىزىقتى دەرەكتەر دە ەڭبەكتە كوپ. ماسەلەن, اۆتور قازاق جەرىن ارالاعان پولياك ساياحاتشىسى ا.يانۋشكەۆيچ ءوزىنىڭ قازاق دالاسىن ساياحاتتاعانىن جازعان «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» ەڭبەگىندە 1846 جىلى-اق اقمولانى قازاق جەرىنىڭ استاناسى بولۋعا لايىق ەكەنىن ايتىپ كەتىپتى.
كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋى ەۋرازياشىلدار اتانعان ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىنە, ولاردىڭ فيلوسوفياسىن قاراستىرۋعا ارنالعان. قۇرلىقتاعى حالىقتاردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى مەن قالىپتاسۋىن ورىس تاريحىنىڭ عانا ەمەس, بارشا ەۋرازيالىق وركەنيەتتىڭ شەڭبەرىندە قاراستىرىپ, باعامدارى مەن پايىمدارى «ەۋرازياشىل اعىم» دەپ اتالعاندار قاتارىندا پ.ساۆيتسكي, گ.فلورەنسكي, ن.ترۋبەتسكوي, گ.ۆەرنادسكي, س.سولوۆەۆ, ل.گۋميلەۆتار بولعان. ولار ەۋرازيا تاريحىنىڭ قالىپتاسۋىنا دالانىڭ قانشالىقتى وڭ اسەر ەتكەنىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان.
امال نە, ۇيىمداسقان قوزعالىس رەتىندە ەۋرازياشىلدىق يدەياسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ جويىلدى. بىراق ول 90-جىلداردىڭ ورتاسىنان قىزىل يمپەريانىڭ جويىلۋمەن بىرگە قايتادان جاڭعىردى جانە ونىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تۇردى. بۇل ءجايت كىتاپ اۆتورىنىڭ ورىندى ماقتانىشىن تۋدىرادى. «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەگى سول, ول ەۋرازياشىلدىق تەورياسىن ساياسي ناقتىلىقپەن كۇشەيتتى, ءسويتىپ, ەۋرازياشىلدىق تۇجىرىمىن ومىرشەڭ ءارى ءتيىمدى جاعدايعا جەتكىزدى», دەيدى ول. وسى تاراۋدا ن.نازارباەۆتىڭ اتالعان باعىتتاعى ايرىقشا ەڭبەگىنە قازىرگى ورىس ويشىلدارىنىڭ ءبىرى, فيلوسوف ا.دۋگيننىڭ, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ رەكتورى ۆ.ءسادوۆنيچيدىڭ, بەلگىلى ساياساتكەر ە.پريماكوۆتىڭ جانە ت.ب. بەرگەن باعالارى كەلتىرىلگەن.
«نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وسى زامانعى ەۋرازياشىلدىق يدەياسىنىڭ اۆتورى. مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىنىڭ قۇرۋ جوباسى» اتتى كەلەسى تاراۋدا اۆتور قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسىن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق تۇرعىدان بايىتقانىنا كەڭىنەن توقتالادى. وسى ىستەردىڭ ومىردەگى العىشارتتارى مەن سول كەزدەردەگى قىم-قيعاش وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى ونىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنىن ءتۇرلى دايەكتەرمەن نەگىزدەپ بەرەدى.
سونىمەن بىرگە, اۆتور پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك ءمانى بار باسقا دا باستامالارىنىڭ ماڭىزىنا وزىندىك باعاسىن بەرەدى. وسى قاتاردا ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسى بار. ال ەقىۇ-داعى قازاقستاندىق توراعالىق پەن ونىڭ 11 جىل بويى وتپەگەن ءسامميتىنىڭ استانادا وتكىزىلۋىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا اۆتور ءتىپتى جوعارى باعا بەرەدى. «وسىناۋ وڭاي ەمەس جۇمىستىڭ جەمىسى وتىرىس قورىتىندىسىنان كورىندى: «قاۋىپسىزدىك» دەگەن تەرميننىڭ ءوزىنىڭ مازمۇنى ارتىپ, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر مەن زاماناۋي تاۋەكەلدەردى ەڭسەرۋ جولدارى كەلىسىلدى, ۇيىمنىڭ ءوز ىشىندەگى سەنىمسىزدىك الاڭىنىڭ شەڭبەرى تارىلدى. وسى جەردە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىن ساياسي شامشىلدىقتارىنان اتتاپ, ىمىراعا كەلىپ, قورىتىندى دەكلاراتسياعا قول قويۋعا كوندىرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق فاكتورى ايرىقشا جارقىراپ كورىندى», دەيدى اۆتور.
ەۋرازياشىلدىق يدەياسىنىڭ ناقتى ىسكە اسۋىن جانە ونىڭ اۆتورىنىڭ كوشباسشىلىق فاكتورىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ بىلگىرلىكپەن كورسەتكەن ەڭبەكتىڭ قورىتىندىسىندا تايىر ايمۇحامەت ۇلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي ءادىسى وسى زامانعى الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ فيلوسوفياسىن تەرەڭ مەڭگەرۋمەن ۇشتاسقانىن دالەلدەيدى. حح عاسىر مەن ءححى عاسىردىڭ ءولىارا شاعىنداعى قاتەرلى وزگەرىس كەزەڭىندە قازاقستان ليدەرىنىڭ وسى قاسيەتتەرى ونىڭ ەڭ دۇرىس ستراتەگيالىق باعىت تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەردى, دەيدى اۆتور.
جاقسىباي سامرات.