تۇيرەگىش تۇيىندەر
قىلدان دا كولەڭكە تۇسەدى.
* * *
وتىرىكشىنىڭ قوڭىزى –
دوڭىزدان دا ۇلكەن.
* * *
تەنتەكتىڭ ءبارى – دولى.
* * *
ىشكىشتىڭ – ءيىنى تۇسكىش.
* * *
اقىماقپەن دوستاسقان,
اقىلىمەن قوشتاسقان.
* * *
كىجىنگەننىڭ قىجىلى كوبەيەدى.
* * *
شالقاقتاعاننىڭ شارۋاسى شاتقاياق.
* * *
شالا وقىعان – شامدانعىش.
* * *
شاتاعىنا قاراي – شاپالاق.
* * *
ۇلكەنى ميعۇلا بولسا,
كىشىسى سۇڭعىلا بولماس.
* * *
تانتىما تاڭدانا بىلمەيدى.
* * *
تالاپسىزداردىڭ ءبارى – تارتىنشاق.
* * *
تۇيىققا تىرەلگەندەر تىپىرلايدى.
* * *
تۇڭىلگەن تۇنشىعىپ ولەدى.
* * *
وزبىردىڭ ءبارى ۇرىنعىش.
* * *
وركوكىرەكتىڭ شىن اتى – كوركوكىرەك.
مۇزافار الىمباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.
_____________________
جەم...قورلىق
داعدارىستان امان ءوتۋ ءۇشىن,
وركەنيەتتىلىككە جەتۋ ءۇشىن,
شىلقىپ بايۋىمىز,
بىلقىپ تويۋىمىز كەرەك.
سوسىن دامۋدى
جولعا قويۋىمىز كەرەك, –
دەپ ءبارىمىز دۇرلىگىپ,
ءسۇرىنىپ-قابىنىپ سۇرلىگىپ,
كەدەيشىلىككە قارسى
مايدان اشىپ,
كىرىستىك جەۋگە اشىق.
ارامزا الپاۋىتتار اساپ,
ارسىزدار جەڭگەتايلىق جاساپ,
الاياقتار جۇرتتى الداپ,
سۋايتتار جانىن جالداپ,
ۇرىلار ءبىر جەردەن جىمقىرىپ,
جىمقىرا الماسا, قىمقىرىپ.
سىبايلاستار ۇيىمداسىپ,
ايلاكەرلەر جالعان ۇيىم اشىپ,
جالاقورلار جالا جاۋىپ,
دەلدالدار پايدا تاۋىپ,
پاراقورلار پارا الىپ,
توقەتەرى – جەمقورلىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى
بارا جاتىر تارالىپ...
و توبا!
ەڭبەك ەتپەي ءىشىپ-جەۋ,
بولماي قالدى جاڭالىق.
* * *
وۋ, اعايىن!
ادالداپ اسىمىزدى
جەيىك تە تالعاپ-تالماپ.
ايتپەسە اقىرىندا,
ءوزىمىزدى ءوزىمىز
قويارمىز ءبىر كۇن جالماپ.
_____________________
مۇنداي دا بولادى...
ەلىمىزدە الداعى ۋاقىتتا تەك «جارناما» بەرۋمەن اينالىساتىن تەلەكانال قۇرىلماقشى.
ءسويتىپ, جارنامانى جانىنداي جاقسى كورەتىن ەل-جۇرت, ونىسىن اراسىنداعى جاڭالىقتار مەن كوركەم فيلمدەرسىز-اق ايىزى قانا كورە الۋىنا مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر.
* * *
الەمگە تانىمال شاحماتيست گارري كاسپاروۆتىڭ تسىعان شاحماتيسىمەن وينايمىن دەپ, بەسىنشى جۇرىستە-اق باقانداي ەكى اتىنان ايىرىلىپ تىعىرىققا تىرەلگەنى بار.
* * *
زەرتتەۋلەر بويىنشا ءايەلدەردىڭ 40 پايىزى قىس مەزگىلىن ۇناتادى ەكەن دە, ال 60-ىنا قىس ونشا ۇناي قويمايتىن كورىنەدى. ءويتكەنى, ولاردىڭ 40 پايىزىندا اسەم دە قىمبات تون بار ەكەن دە, ال 60-ىندا ول قولجەتپەس قىس كيىم جوق كورىنەدى.
* * *
جۇمىستان ەرتە كەتۋدىڭ اياعى جاقسىلىققا اپارىپ سوقپايدى. بىزدە بىرەۋ كەتە قالىپ ەدى, كوپ وتپەي اجىراسىپ تىندى.
* * *
– ارمان اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالىپتى!
– ماسساعان! كەشە عانا ونى ورتالىق ساياباقتا ءبىر ادەمى قىزبەن قىدىرىپ ءجۇرگەنىن كورىپ ەم...
– سەن عانا ەمەس, ايەلى دە كورىپ قالىپتى...
______________________
تىلەمىزىك
ورىسشا سويلەگەننەن
ءمۇيىز شىقسا,
قازاققا شىعار ەدى...
بىراق ءالى شىققان جوق
سوندا دا مۇنى
كوكەلەرىمىز ۇققان جوق.
سوندىقتان بارا جاتىر
ءۇنىمىز ءوشىپ,
پۇشايماندىقپەن كۇنىمىز ءوتىپ.
جوعارىدا
ونى ويلار ادام جوق,
ءوز ۇلتىنىڭ ارقاسىندا
جۇرگەنى ادام بوپ.
ءبىرىنىڭ دە قاپەرىنە كىرمەيدى,
اناسىنىڭ ءتىلىن كوزىنە ىلمەيدى.
اعىلشىنشا ۇيرەنىڭدەر,
امەريكالىق كۇيگە ەنىڭدەر, –
دەپ ءتىلى شىقپاعان بالانى وقىتپاقشى,
باتىسشا بىلدىرلاتىپ شوقىتپاقشى.
قىسقاسى, رەزەڭكە ەمىزىكپەن ەمىزىپ,
اۋزىنا سالماقشى تىلەمىزىك.
ءاي, بىراق جاساندىلىق ءنار بەرە مە؟!
ويى شاتىلىپ بۇزىلعان بالا,
وسكەن سوڭ اكەسىنە ءال بەرە مە؟!
كۇلاش كەرىمبەكقىزى.
قوستاناي.
__________________________
شولاق مىلتىق
ءدان ريزا بولۋ...
ءبىر جاس جىگىت سۋپەرماركەتتى ارالاپ ازىق-ت ۇلىك الىپ جۇرگەندە, وزىنە كىرپىك قاقپاي قاراپ تۇرعان ەگدەلەۋ ايەلدى بايقايدى دا, وعان ءمان بەرمەگەندەي جۇرە بەرەدى. ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن كاسساعا كەلىپ تۇرسا, الگى كىسى قاسىندا تۇر ەكەن.
– بالام, باعانادان بەرى ساعان قاراپ تۇرعانىمدى بايقادىڭ با؟ – دەيدى ول.
– ءيا, وقاسى جوق.
– تەرىس تۇسىنبە. وتكەندە عانا قايتىس بولعان ۇلىما وتە ۇقسايدى ەكەنسىڭ.
– اپاي, ۇلىڭىزدىڭ ارتى قايىرلى بولسىن! وتە وكىنىشتى جاعداي ەكەن. ءسىز ءۇشىن قانداي جاقسىلىق جاساي الامىن؟
– راحمەت, بالام, مەن دۇكەننەن شىعاردا «پوكا, ماما» دەپ قول بۇلعاساڭ, ءدان ريزا بولار ەدىم...
جىگىت كەلىسەدى دە, اپاي شىعىپ بارا جاتقاندا قول بۇلعايدى. سودان كەيىن كاسساعا كەلىپ اقشا تولەيىن دەسە, ساتۋشى ەلۋ مىڭ تەڭگە سۇرايدى.
جىگىت:
– مەنىڭ العانىم: ازعانتاي عانا. ەلۋ مىڭ قايدان شىققان اقشا؟ – دەگەندە, ساتۋشى:
– جاڭا عانا ءسىزدىڭ اناڭىز: «مەنىڭ ۇلىم تولەيدى», – دەگەن بولاتىن, – دەپتى.
______________________
جەتىم ءسوز
قيلىباي كەڭەس زامانىندا دا ات ۇستىندە بولدى. بەلدى قىزمەتتەردى اتقارىپ, اۋداننان ارىگە دە بارىپ, وبلىستا دا دۇرىلدەپ تۇردى.
كەڭەس قۇلاپ «تۇرىمتاي تۇسىمەن» بولعاندا قيلەكەڭ شىققان «شىڭىنان» قۇلديلاپ كەپ كىندىك قانى تامعان جەرىن پانالاپ, كوپتى كورگەندىگىنىڭ ارقاسىندا وڭ-سولىن بىلمەي داعدارعان ەل-جۇرتىنىڭ تىزگىنىن قولىنا الىپ قوجالىق ەتكەنىنە دە ءبىراز بولعان.
پالەكەت, ۇجىمداستىرا دا ءبىلدى, ءىستى ىلگەرى جىلجىتا دا ءبىلدى... نەگىزى, قارا باسىنىڭ قامىن قامتۋ جاعىنان الدىنا جان سالمادى.
قارسى كەلگەندى قاعىپ تاستايدى. ارتىنان كەلگەندى تەۋىپ, الدىنا شىققاندى تىستەپ, جالىنا جان جۋىتپادى دەسە دە بولادى.
القيسسامدى قىسقارتىپ, ايتارىما كوشەيىن.
قيلىبايعا كىم-كىمنىڭ دە قىجىلى بار, اتارعا وعى جوق, ىشتەن تىنىپ تىمسىرايعاندار ءبىراز.
سولار قاۋقىلداسا كەلىپ, ماعان: «بىردەن-ءبىر ايتار ادام ءسىزسىز. ءسىز ايتپاعاندا كىم ايتادى! ءسىزدى دە تالاي تاقىرعا وتىرعىزعانىن بىلەمىز» دەپ تاقىمداپ بولماعان سوڭ, ءوزىمنىڭ دە ىشتەگى قىجىلىم ويانىپ, ولاردىڭ ۇسىنىسىن قابىل الدىم.
ءسوزىمدى «اۋزى قيسىق بولسا دا باي بالاسى سويلەسىن» دەگەن ماقال بار دەپ باستاپ, «ءاي, قيلىباي, بەرى قارا, ءبىزدىڭ دە ايتارىمىز بار!» دەپ الىپ, شەشىنگەن سۋدان تايىنباس, ءايدا كەپ يتتەرىسىن باسىنا قاپتايىن دەپ ءتۇيدىم. الدىمەن ءوز باسىما كورسەتكەن قورلىعىن تىزىمدەپ كەلىپ, كوپكە ورتاق قازىنانى تالان-تاراج ەتكەنىن جايىپ سالايىن. «يتتەن ۇيات كەتسە قازاننان قاقپاق كەتەدى» دەپ الىپ, بىلەتىن «مايلى شەلپەكتەرىن» شەرتىپ كوزىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتەيىن. «بايلىققا بەلىڭدى بەكەم بۋىنىپ كوزىڭدى شەل باستى» دەپ تىكەسىنەن قايىرىپ, «دالەل مە؟!. دالەل كەرەك بولسا...» دەپ الىپ, قالاداعى ءزاۋلىم سارايىن, بالاسى تۇرماق كەشە دۇنيەگە كەلگەن نەمەرەسىنىڭ اتىنداعى ءۇي-جايدى... قوس-قوستان قاڭتارىلعان كولىك... ءبار-ءبارىن ءتىزىپ شىعىپ, ءسوزىمدى: «ءوزىڭ وڭبادىڭ! ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي بولدىڭ! ءۇلكەندى ۇلكەن, كىشىنى كىشى دەمەدىڭ. اتتىلىعا جول, اۋىزدىعا ءسوز بەرمەدىڭ. كەدەي-كەپشىككە قۇلاق اسپادىڭ. استامشىلىعىڭ التى قاپ, الاپەستىگىڭ اتان تۇيەگە جۇك. بايقا قيلىباي! مۇندايدا كوپشىلىك: «كورىڭدە وكىرگىر» دەپ قياس كەتەدى» دەپ توتەسىنەن تارتىپ بىراق توقتايىن دەدىم.
– جەگەنىن جەلكەسىنەن شىعارۋ كەرەك! ايعاقتايمىز, تايعا تاڭبا باسقانداي تايقىپ كەتە المايدى, – دەپ جاتىر كەلگەندەردىڭ ءبىرى.
– قارىزى شاش ەتەكتەن. ورتاداعى بەرەشەگى بەل اسىپ كەتسە, ءبىر مەنىڭ بەس ءجۇز مىڭىمدى بەرمەگەلى بەس جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
– ءۇيىپ-توككەن ۋادەسى ۇيمە! قالاداعى قىزىما ءۇي الىپ بەرەمىن دەپ الاشاعىن الىپ ادىرەم قاپتىرعانى بار مەنى!
– مەنىڭ دە بالامدى باستىق ەتەمىن دەگەن ءپاتۋاسى جەلگە ۇشقالى قاشان.
– قالا ماڭىنان جەر الىپ بەرەمىن دەگەن سوزىنە سەنىپ بار اشا تۇياعىمدى الدىنا سالىپ بەرگەن وزىمە وبال جوق!
... ويپىر-اي, «ەستىمەگەن ەلدە كوپ» دەگەن, كەلگەندەر وسى ماندەگى «ەسەپتى» سوزدەرىن اعىل-تەگىل ايتىپ, الدىداعى جيىلىستا مەنىڭ «العىر» ءسوز باستاۋىمدى ءوتىنىپ, رەتىمەن ءوزدەرى دە ىرەپ-سوياتىندارىنا كەلىسىپ بارىپ تارقادى.
... سودان, اجال اياق استى... «اپاتتان جول ۇستىندە قيلىباي قازا تاۋىپتى» دەگەن سۋىق حابار جەتتى.
... قايتەيىك, اجالعا امال بار ما, قيلىبايدى شىعارىپ سالۋدىڭ قازاسىندا تۇرمىز. ساۋاپ ءۇشىن ساپقا تۇرعاندار بىرەن-ساران عانا...
اۋىل مولداسى:
– جاماعات, قالىڭ كوپشىلىك, الپىستان اسقان شاعىندا بۇل ءدۇنيەدەن تاتار ءدامى تاۋسىلىپ قيلىباي كوكەمىز باقيلىق بولىپ بارادى. سۇرارىم, ول قانداي ادام ەدى؟ – دەپ ەدى, جىم-جىلاس, ۇنسىزدىك...
مولدەكەڭ جاڭاعى سۇراعىنا ەكپىن تاستاي تاعى دا ءۇش رەت قايتالاپ توڭىرەگىنە توڭكەرىلە قاراپ ەدى:
– جاقسى ادام... – دەگەن ءسوز جارىقشاقتانىپ ەستىلگەن بولدى.
– تىرىسىندە پەندەشىلىكپەن بەرە الماعان قارىزى بار ما مارقۇمنىڭ؟ – دەپ جاتىر مولدا.
...ۇنسىزدىك...
مولدەكەڭە دە كەرەگى سول, ءوزى ءوز بولعالى ءبىرىنشى رەت ىلە-شالا ايتىلاتىن «قارىزىن وتەيسىزدەر مە؟» دەگەن ءسوزدى ايتپاعان كۇيى «مۇردەنى الىپ جۇرىڭدەر» دەپ يشارات جاسادى...
مەنىڭ ميىمدى وتكەندەگى قيلىباي تۋرالى «جەتىم» سوزدەر وڭمەڭدەپ العاندىكى مە, باسىم سىزداپ, كوزىم قاراۋىتىپ تالىقسىپ قۇلاپپىن...
دانيار جەڭىس.
تالدىقورعان.
_______________
مەكتەپتەگى مىسقىل
سامات:
– اپا, بۇگىن مەكتەپ ديرەكتورى مەنەن «اعا-اپكەڭ نەمەسە ءىنى-قارىنداستارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرادى. مەن: «جوق, مەن جالعىز بالامىن» دەدىم.
شەشەسى:
– ال ول نە دەدى؟
– ول: «قۇدايعا شۇكىر!» دەدى.
* * *
كىشكەنتاي بالا مەكتەپتەگى ءۇزىلىس كەزىندە ويباي سالىپ باقىرسا كەرەك.
– نە بوپ قالدى؟ – دەپتى جاناشىر بىرەۋ.
– ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى باسپالداقتان قۇلاپ ءتۇسىپتى! – دەپ ەڭىرەيدى الگى بالا.
– ويباي-اۋ, وعان بولا ۋايىمداماي-اق قويساڭشى, مۇعالىمىڭ امان-ەسەن, اۋرۋحاناعا ءبىر كۇن جاتادى دا شىعادى!
– مەن ونى ۋايىمداپ جىلاپ جاتقان جوقپىن! مۇعالىمنىڭ قۇلاعانىن بالالاردىڭ ءبارى كورىپتى, مەن عانا بۋفەتتە بولىپ كورە الماي قالىپپىن!
* * *
ساباقتا مۇعالىم وقۋشىعا:
– الەكساندر ماكەدونسكي قاشان قايتىس بولدى؟ – دەپ سۇراق قويعاندا ول:
– ويپىر-اي, مەن ول كىسىنىڭ اۋىرىپ جاتقانىن دا ەستىمەپپىن! – دەپتى.
* * *
مۇعالىم:
– اساباسوۆ, ەرتەڭ اتا-اناڭسىز مەكتەپكە كەلمەي-اق قوي!
اساباسوۆ:
– ارعى كۇنى شە؟..
__________________
ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.