اۋىلعا كوڭiل ءبولۋ جانە ونىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتiك ءمانi زور iس. كەز كەلگەن ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ تۇپكi ماقساتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعالى بەرى ەكونوميكامىزدا ەداۋىر قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر بولدى. ورتالىقتاندىرىلعان جوسپارلى ەكونوميكادان باس تارتقاننان كەيىن تۇپكىلىكتى قايتا قۇرۋلارعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلدى. سولاردىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك مەنشىك جەكە مەنشىك بولىپ وزگەرتىلدى, سونداي-اق نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى. بارىمىزگە بەلگىلى, نارىقتىق ەكونوميكا ۇعىمى ءوندىرىستىك جانە جەر قاتىناستارىن وزگەرتۋدى, باعا بەلگىلەۋ مەن كرەديت جۇيەسىن ىرىقتاندىرۋدى, باسەكەگە قابىلەتتى نارىقتىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى قامتيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋ اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋ ستراتەگياسىن تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان بەلگىلەۋدى تالاپ ەتتى.
وسىنداي كۇردەلى وتپەلى كەزەڭدە باسەكەگە قابىلەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنىڭ ءوندىرىسىن تۇراقتاندىرۋدى كوزدەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى جاعدايدىڭ ءبىرشاما تۇراقتانعانىنا قاراماستان, سالادا وتپەلى كەزەڭنىڭ بىرقاتار پروبلەمالارى ساقتالىپ قالدى. اگرارلىق سالاداعى ودان ارعى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ قيسىنى ساپالىق جاعىنان جاڭا ءوسۋ دەڭگەيىنە ءوتۋدى تالاپ ەتتى. اگرارلىق سەكتور مەن اۋىل ادامدارىنىڭ پروبلەمالارىن كەشەندى شەشۋ ءۇشىن 2003 – 2005 جىلدار اۋىل جىلدارى بولىپ جاريالاندى. الدا تۇرعان مىندەتتەردى شەشۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 – 2005 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلدى. وسى جىلدارى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ نارىققا باعدارلانعان زاڭنامالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ, ونى حالىقارالىق ءتاجىريبەنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ جونىندە ءبىرشاما جۇمىس جۇرگىزىلدى. باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى تاماق ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءتيىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى اگروونەركاسىپتىك ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى.
قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتى ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىنا نەگىز بولىپ وتىرعان زاڭداردى دەر كەزىندە قابىلداپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى زاڭ جوبالارى تۇگەلدەي ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى ارقىلى وتەدى. ءوزىم اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ ءمۇشەسى رەتىندە زاڭداردى جەتىلدىرۋگە اتسالىسىپ كەلەمىن. ال قابىلدانعان زاڭدار اگرارلىق سالانى وركەندەتۋگە سەرپىن بەردى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداپ, قوعامعا قاجەتتى باسقا دا زاڭداردى جەدەل قابىلداپ ءجۇر. كۇنى كەشەگە دەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2004 – 2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى مەكتەپتەردىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ءجانە مادەني وشاقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق نەگىزى ايتارلىقتاي نىعايىپ, ولاردى زامان تالابىنا ساي جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2004 جىلدان بەرى اۋىلدىق جەرلەردەگى دامۋ الەۋەتى جوعارى ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حالىق سانىنىڭ 2,2 ەسە ارتۋى, اۋىل حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق اقشالاي تابىسىنىڭ 3,5 ەسە ءوسۋى, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندەگى اۋىل تۇرعىندارى ۇلەسىنىڭ 4,5 ەسە ازايۋى وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى.
دەسەك تە, اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى تۇيتكىلدەر ءالى دە جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – اگرارلىق سەكتوردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى. بۇگىنگى كۇنى اۋىل حالقىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جانە مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ساياساتىنىڭ ەڭ قاجەتتى جانە ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا زور ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. شاعىن نەسيەلەندىرۋ از مولشەردە قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى رەتىندە ءداستۇرلى بانكتىك قارىزدار الۋعا شاماسى كەلمەيتىن وتە كەدەي «ۇساق كاسىپكەرلەرگە» نەسيە بەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. اۋىلدا حالىقتىڭ 47 پايىزى ءومىر سۇرەدى دەسەك, ولاردىڭ 18 پايىزىنىڭ تابىسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنەن تومەن ەكەن. اۋىل حالقىنىڭ كەدەي بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن تابىستىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاراجات تابۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى.
حالىقتىڭ كاسىپكەرلىگىن دامىتۋدى قولداۋدىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ءجۇيەسىندەگى ءتيىمدى قۇرال رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان «اۋىل حالقىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى دايىندالدى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋمەن 2005 جىلدان باستاپ «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق اينالىسادى, بۇل – اكتسيالارىنىڭ 100 پايىزى مەملەكەت يەلىگىندەگى قارجىلىق ينستيتۋت. بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك باعىتىن ەسكەرە وتىرىپ, شاعىن نەسيەلەر حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىنا: تابىسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنەن تومەن جانە تابىسى ورتاشا ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا بەرىلەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2005 جىلدان 2011 جىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن قوردىڭ فيليالدارى جانە قوردىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان شنۇ ارقىلى 23,0 ملرد. تەڭگە سوماسىندا 73,8 مىڭ شاعىن نەسيەلەر بەرىلدى. بۇل تابىسى ورتاشا جانە ورتاشادان تومەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ 4,5 پايىزىن قامتۋعا جانە 51,0 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن دە, اۋىلداعى كاسىپكەردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىمەن بەرۋگە ءتيىستى نەسيەلەردىڭ قىزىعىن بۇگىنگى كۇنى تەك ساۋداگەرلەر كورۋدە. ءبىز بۇگىندە تاۋار ءوندىرۋشىلەرگە ەمەس, تاۋار ساتۋشىعا جاعداي جاساپ وتىرمىز. بولىنگەن قارجىنى تاۋار ءوندىرۋشىگە بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
اۋىل شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جالپى قۇنى 139,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن, 7,0 مىڭنان اسا جۇمىس ورنىن اشاتىن اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنىڭ 140 ينۆەستيتسيالىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بەلگىلەنگەن جوبالاردان رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا – 32 جوبا جانە ايماقتىق يندۋستريالاندىرۋ كارتالارىنا 108 جوبا بولىنەدى. اتالعان جوبالار «قازاگرو «ۇبح» اق ەنشىلەس اكتسيونەرلىك قوعامدارىنىڭ قارجىسى, جوبا باستاۋشىلارىنىڭ جەكە قارجىسى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلەرى جانە زاڭنامامەن رۇقسات ەتىلگەن كوزدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سۇيەنسەك, مال شارۋاشىلىعىندا قۇنى 60,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 46 جوبا, قايتا وندەۋ سالاسىندا قۇنى 42,5 ملرد. تەڭگە بولاتىن 58 جوبا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا قۇنى 22,8 ملرد. تەڭگەلىك 32 جوبا, بالىق شارۋاشىلىعىندا 0,7 ملرد. تەڭگەنىڭ 3 جوباسى, سۋ شارۋاشىلىعىندا 2,5 ملرد. تەڭگەنىڭ 1 جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن جاقسارتۋ جانە اۋىل تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قاجەتتى مولشەردە جانە كەپىلدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەل ۇكiمەتiنiڭ 2002 جىلعى 23 قاڭتارداعى №93 قاۋلىسىمەن 2002 – 2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. اتالعان الەۋمەتتىك ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن قابىلدادى. باعدارلامادا 2020 جىلعا قاراي ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزىن, قالالاردا 100 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر.
الايدا, ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندە ءالى دە بولسا, بىرقاتار كەمشىلىكتەر بار, ولار – سالانى قۇرىلىمدىق-تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ قارقىنىنىڭ تومەن بولۋى, نارىقتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىز دامۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ۇساق تاۋار بولىپ كەلۋى, سالانىڭ قارجىلىق تۇراقسىزدىعى, سالانى دامىتۋعا تارتىلاتىن جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى. سونىمەن قاتار, سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنە اسەر ەتكەن قارجى, ال ودان كەيىن ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى قوسىمشا پروبلەمالار تۋدىردى. بۇگىنگى كۇنى الدىمىزدا ۇلكەن جاۋاپتى مىندەت تۇر, ول – ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىن ساپالى دا جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرۋ, سول ارقىلى ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل, اسىرەسە, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىمەن كەدەندىك بىرىگۋ جاعدايىندا, ال كەيىننەن بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ كەزىندە وزەكتى بولىپ تابىلادى.
اۋىلدى وركەندەتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا وڭىرلەردەگى تاريحي مەكەندەرىمىز جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. تاريحىمىزدى دارىپتەپ, ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى دا اۋىلدىق جەرلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا بولادى. مىسالى, سارايشىق تاريحي-مەموريالدىق كەشەنىنىڭ سالىنۋى قازاق حالقىنىڭ استاناسىنىڭ كوش باسىندا سارايشىق قالاسىنىڭ تۇرعانىن تاعى ءبىر راستاپ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحي تامىرىنىڭ وتە تەرەڭدە جاتقانىن, ەلدىگىمىزدىڭ سالتاناتىن كورسەتەدى. بۇل جاستارعا تاعىلىم, وزگەلەرگە ساباق بولۋعا ءتيىس.
ۇزاققالي ەلەۋباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.