اۋىز سۋدىڭ ازابى

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسى مەن ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىن كورسەتكەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋدىڭ مەجەلەرى كورسەتىلگەن بولاتىن. ۇلت جوسپارىنا جۇگىنسەك, تۇرمىسقا قاجەتتى تازا اۋىز سۋ, كوگىلدىر وتىن, تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگياسى حالىققا قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. بۇل ماقساتتا سۋدىڭ ساپاسى بارلىق بەلگىلەنگەن سانيتارلىق نورمالارعا جاۋاپ بەرۋى قاجەت ەكەندىگى, سو­نى­مەن قاتار جەراستى سۋلا­رىنىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ, سۋمەن قامتۋدىڭ جا­ڭا جەلىلەرىن سالۋ كەزىندە جۇيەلىلىك قاعيداتىن قولدانۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ, «2020 جى­­لى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ­مەن قامتۋعا قول جەتكىزۋ قا­لالاردا 100 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ال اۋىلدىق جەرلەردە بۇل كورسەتكىش 2 ەسەگە ارتىپ, 80 پايىزعا جەتۋى كەرەك»,­ ­ دەلىنگەن ەدى. الايدا, ماق­تارال اۋدانى قۇربان اتا اۋى­لى تۇرعىندارىنىڭ شا­عىمىنا زەر سالساق, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس اتقا­رىلاتىن مىندەتتەمەلەردىڭ جەر­گىلىكتى جەردە ساپاسىز­ ورىندالىپ جاتقانىن اڭ­­عا­رامىز. وكىنىشتىسى, بۇل كە­لەڭسىزدىك اۋدانداعى سايلاۋ­شى­لار قولداپ داۋىس بەرگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتا­تى شەرالى قانىبەكوۆ باس­قا­راتىن «ماقتارال-سەر­ۆيس» كاسىپورنىنداعى جا­ۋاپسىزدىقتىڭ سالدارى­نان ورىن الىپ وتىر. ارىز­­­­­شاعىمنىڭ ازايۋىنا سوڭ­­­عى جىلدارى جاڭا فورماتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ وڭىر­دە كورسەتىلەتىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپا­سىن جاقسارتۋ, اكىمشىلىك كە­دەرگىلەردى جويۋ ماقسا­تىنداعى «اشىق اكىمدىك» قىزمەتى دە سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس ەدى. الايدا ماقتارال اۋدانى اكىمدىگى سايتىنداعى اقپاراتتىڭ كەيبىرى كۇمان تۋدىرادى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ رەسمي سايتىندا «ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ىشىندە 182 ەلدى مەكەننىڭ 60 ەلدى مەكەنى (33%), 165 مىڭ حالىق (54%) تابيعي گازبەن قامتىلسا, 350 مىڭ حالىق 100% اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن» دەگەن اقپارات بار. بىراق اۋدانداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ءالى كۇنگە اۋىز سۋدى كورشى اۋىلداردان تاسىپ ىشەتىنىن ايتادى. ماقتارال اۋداندىق پروكۋراتۋراسى انىقتاعان دەرەكتەر دە تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋمەن تولىق قامتىلماعانىن ايعاقتايدى. ياعني اۋدان حالقى 100% اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەنى جونىندەگى مالىمەت كوزبوياۋشىلىق, تەك قاعاز جۇ­زىندەگى كورسەتكىش بولىپ وتىر. ماقتارال اۋدانى قۇربان اتا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ساپالى اۋىز سۋعا ءزارۋ ەكەنى ءجۇز­ پايىزدىق كورسەتكىشكە كۇ­مان كەلتىرىپ تۇر. اۋىل تۇر­عىندارى بۇعان دەيىن دە قۇ­زىرلى ورگاندارعا, اتقارۋشى بيلىككە ارىزدانعانىمەن, ودان ەش ناتيجە بولماعانىن ايتادى.

ساپاسىز سۋ بەرگەن باسشىلار حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نەگە ويلامايدى؟ كەيبىر جەرلەردە سول ساپاسىز سۋدىڭ ءوزى دە جوق. ماقتارال اۋدانىنداعى اۋىز سۋدىڭ جاعدايى ءتيىستى تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيدى. بيىل 19 مامىردا اۋدان پروكۋراتۋراسى ءبىزدىڭ جازعان ارىزىمىز بويىنشا تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى «ماقتارال-سەرۆيس» مەكەمەسىنىڭ جۇمىسىنداعى زاڭسىزدىقتاردى انىقتاپ, اۋدان اكىمى ع.يسمايلوۆقا ۇسىنىس حات جولداعان بولاتىن. الايدا ارادا ءتورت اي وتسە دە كىنالى ازاماتتارعا شا­را قولدانىلماي كەلەدى», دەيدى شاعىمدانباسقا شاراسى قالماعان تۇرعىندار. 

ماقتارال اۋدانى پرو­كۋ­رورىنىڭ مىندەتىن اتقا­رۋشى ا.دوساەۆتىڭ اۋدان اكى­مى ع.يسمايلوۆقا 19 مامىر كۇنى جولداعان ۇسىنىس حاتىندا قۇربان اتا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ جازعان ارىزى بويىنشا «ماقتارال- سەرۆيس» كاسىپورنىنا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنى, بىرقاتار فاكتىلەردىڭ انىق­تالعانى باياندالعان. قۇزىرلى ورگان انىقتاعانداي, ابيبۋللا, قۇربان اتا, العاباس, تاۋباي اتا, قازىبەك بي, جامبىل, ا.وسپانوۆ ەلدى مەكەندەرىنە سۋدىڭ بەرىلۋ ۋاقىتى 12 سا­عات­تان اسپايدى. ال اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ 8-10 ساعات قانا بەرىلەدى. سۋدىڭ ساپاسى تومەن, تۇزدى. قۇربان اتا اۋىلىنداعى جاعداي تىپتەن ناشار. تەكسەرۋ بارىسىندا ت.مەرگەنباەۆ كوشەسىندە ورنالاسقان سۋ مۇناراسىنىڭ تەسىلگەنى, نىساننىڭ ەسىگى جوقتىعى, ىشىندە سيىرلاردىڭ جۇرگەنى انىقتالعان. اۋىز سۋ اۋىلداعى 323 ابونەنتتىڭ 150-گە جۋىعىنا عانا جەتەدى. قالعان ابونەنتتەرگە سۋ جەتپەگەندىكتەن, ولار كورشى جاتقان العاباس, ابيبۋللا ەلدى مەكەندەرىنەن تاسىپ ىشەدى. «ماقتارال-سەرۆيستىڭ» قىزمەتى ساپاسىز بولعانىمەن تولەماقىسى قىمبات. ادام باسىنا 220 تەڭگەدەن بەلگىلەنگەن. ال كەيبىر وتباسىلاردان ايىنا 500-1000 تەڭگەدەن جيناپ الادى. اۋىز سۋ قىزمەتىنە جاۋاپتى وپەراتور باقىلاۋشىلاردىڭ جالاقىسى دا ماردىمسىز. ءبىر وپەراتور 23 مىڭ تەڭگە, ال كەلەسىسى ايىنا بار-جوعى 12 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى.

اۋىلدا ەكى «ومەگا» سۋ قوندىرعىسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىر ليتر سۋ 1 تەڭگەدەن ساتىلادى ەكەن. سوندا تۇرعىندار 1 تەك­شە مەتر سۋ ءۇشىن قانشا اقشا تولەيتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. 

وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى شەرالى قانىبەكوۆ باس­قارىپ وتىرعان «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنىنىڭ جۇمى­سىن بۇعان دەيىن اۋداندىق تۇتى­نۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ باسقارماسى دا تەكسەرىپ, كەمشىلىكتەرىن كورسەتكەن. تەك­سەرۋ بارىسىندا قۇربان اتا, جام­بىل ەلدى مەكەندەرىندەگى سۋ نىساندارىنىڭ سانيتارلىق جاعدايى تالاپقا ساي ەمەستىگى انىقتالدى. سۋدىڭ ساپاسىن باقىلاۋ, سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنە دەزينفەكتسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ليتسەنزيالىق قۇقىعى بار ارنايى مەكەمەمەن كەلىسىمشارت تۇزىلمەگەن. بۇدان باسقا دا كوپتەگەن كە­لەڭ­سىزدىكتەردى كورسەتە كەلە, تۇ­تىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ باسقارماسى اكىمشىلىك كودەكستىڭ 462-بابىنىڭ 3-بولى­گىمەن حاتتاما تولتىرادى. بىراق حاتتامادا كورسەتىلگەن ەسكەر­تۋلەر ورىندالماعان. ەس­كەر­تۋلەرگە قۇلاق اسپاعان سوڭ باسقارما سوتقا جۇگىنگەن.

ماقتارال اۋداندىق سو­تى «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپ­ورنىنا قاتىستى ارنايى قاۋ­لى شىعارىپ, اكىمشىلىك ايىپ­پۇل سالادى. قاۋلىدا 2016 جىلدىڭ 21 قازانىنا دەيىن بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 13.09.2016 جىلعى №206 ساندى نۇسقامانىڭ ورىن­دالماعانى, ياعني قازىبەك بي اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ قۇربان اتا, جامبىل ەلدى مەكەندەرى, جاڭا اۋىل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ىنتىماق, جاڭا اۋىل ەلدى مەكەندەرى, جىلىسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ بايقونىس, باققونىس ەلدى مەكەندەرى, دىلدابەكوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ كۇرىشتى ەلدى مەكەنى, جاڭا جول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ فەردوۋسي ەلدى مەكەنى سۋ ۇڭعىمالارىندا سۋ جيناعىش مۇكاممالارىنىڭ سانيتارلىق قورعانىم ايماعى تولىعىمەن قور­شالماعانى, جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلمەگەنى جا­زىل­عان. بارلىق ەلدى مەكەن­دەردەگى جابدىقتاۋ كوزىنىڭ ءبىرىنشى بەلدەۋ اۋماعى سا­ني­تارلىق تالاپقا سايكەس كوگال­داندىرىلماعان, كۇزەتپەن قام­تاماسىز ەتىلمەگەن. اۋىز سۋ ساپاسىنىڭ گيگيەنالىق نور­مالارىن ساقتاۋدى جانە قاۋىپ­سىزدىگىن, سانيتارلىق-تەح­نيكالىق جاعدايىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-شارا جوس-پارى جاسالماعان. قۇزىر­لى مەكەمەلەر انىقتاعان كەم­شىلىكتەر جەتەرلىك. قىس­قارتا ايتساق, كوپتەگەن بۇزۋ­شىلىقتاردى نازارىنا العان سوت «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپ­ورنىنا 100 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش كولەمىندە (212 100 تەڭگە) ايىپپۇل سالادى. كاسىپورىننىڭ جۇمىسى ەكى كۇنگە توقتاتىلادى. تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ باسقارماسى اكىمشىلىك حاتتامانى كاسىپورىننىڭ باسشىسى شە­رالى قانىبەكوۆتىڭ ۇستىنەن تولتىرعان. دەمەك كاسىپورىن باس­شىسى ش.قانىبەكوۆ جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلۋى ءتيىس ەدى. بىراق جۇمىستى ۇيىمداستىرا الماعان, ءوز مىندەتىنە جاۋاپسىز قاراعان باسشى ەمەس, كاسىپورىن «كىنالى» بولىپ شى­عا­دى. 

اقپاندا شىققان سوتتىڭ قاۋ­لىسىنان كەيىن دە «ماق­تارال-سەرۆيستەگى» جاعداي وڭال­ماعان. مامىردا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن پروكۋراتۋرا جاعداي­دىڭ ءباز-باياعى قالپىندا ەكەن­دىگىنە كوز جەتكىزەدى. مۇن­داي­ جاۋاپسىزدىق اۋىل تۇر­عىندارىن اشىندىرىپ, جەر­گىلىكتى بيلىكتىڭ جۇمىسىنا قا­تىستى كۇماندى ويلارعا جەتەلەپ وتىر. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمىنا نەگىز بولعان كاسىپورىن باسشىسى ءارى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى شەرالى قانىبەكوۆ كەزىندە سايلاۋدىڭ ۇگىت-ناسيحات شارالارى باستالماي جاتىپ باسى داۋعا قالعانىمەن, دودادان سول جولى شەتتەتىلمەگەن ەدى. شەتتەتىلمەگەنى بىلاي تۇر­سىن, سايلاۋدا تاعى دا باعى جا­نىپ, كەزەكتى رەت دەپۋتاتتىق مانداتتى يەلەندى. ال دەپۋ­تاتتىق ماندات دەگەنىڭىز حا­لىقتىڭ اماناتى ەمەس پە؟ الاي­دا اۋىل تۇرعىندارى حا­لىق قالاۋلىسىنىڭ اما­ناتقا ادالدىق تانىتپاي, ءوزى باسشىلىق ەتەتىن «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنى جۇمىسىنا جاۋاپسىز قاراپ, جۇرتتىڭ نا­رازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر­عانىن ايتۋدا. قايبىر جىل­دارى جەرگىلىكتى اقپارات قۇ­رال­دارىندا ماقتارال اۋدا­نىنداعى ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتە­تىن «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپ­ور­نى اۋىز سۋ جۇيەلەرىن اعىم­­داعى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قوماقتى قار­جى العانى, قارجىنىڭ ءبىر بو­لى­گىنىڭ قۇردىمعا كەتكەنى جازىلعان ەدى. ناقتى تسيفرلارعا توق­تالساق, «ماقتارال-سەرۆيس» قۇ­بىرلاردى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 2012 جىلى 192 ميلليون تەڭگە, 2015 جىلى 273 ميلليون تەڭ­گە العان. بىراق قازىنادان الىن­­عان قوماقتى قارجىنىڭ نا­تيجەسى بايقالمايدى. اۋىز سۋ­عا ءزارۋ اۋىل تۇرعىندارى ش.قانىبەكوۆ دەپۋتاتتىق مانداتتى جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋ ءۇشىن دە پايدالانىپ وتىر, سايلاۋشىلارىنىڭ تالاپ-تى­لەگىن ورىنداۋدان قىزمەت ورنىن ساقتاۋدى كوبىرەك ويلايدى دەپ ەسەپتەيدى. 

– جەرگىلىكتى اتقارۋشى بي­لىك­تەگىلەر ش.قانىبەكوۆتى شەكتەن شىققان كەمشىلىكتەر ءۇشىن جۇمىستان بوساتۋدىڭ ورنىنا وعان قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.

ەرالى قانىبەكوۆ بىلتىر 5 قاراشادا زەينەتكەرلىك جاسقا تولدى. اۋدان اكىمدىگى ونىمەن اراداعى كەلىسىمشارتتى 1 جىلعا ۇزارتتى. ءبىر قىزىعى كە­لىسىمشارت ارادا ەكى ايداي ۋاقىت وتكەندە 2017 جىلدىڭ 5 قاڭ­تارىندا جاسالادى. بۇل جەردە دە زاڭ تالاپتارى بۇزىلىپ تۇر. وعان قوسا مەملەكەتتىك مە­كەمەلەردە باسشىلىق قىز­مەت اتقاراتىن تالاي ادام زەي­نەتكەرلىك جاسقا تولا سالىسىمەن قىزمەتىمەن قوش ايتىسىپ جاتقانىنان حاباردارمىز.

ەندەشە بارشاعا ورتاق دەيتىن زاڭ كۇشى قانىبەكوۆكە كەلگەندە پارمەنسىز بولىپ قالا ما؟ – دەيدى قۇربان اتا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى. جوعارىدا اي­تىل­عان ماسەلەلەر بويىنشا حابارلاسقانىمىزدا, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت اسانوۆ اۋىلدى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەراستى سۋلارىن ىزدەۋ-بار­لاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق­ كەلەسى جىلى جوبالاۋ-سمە­تالىق قۇجاتتارىن جاساۋعا قار­جى قارالماق. دەمەك اۋىل تۇر­عىندارىنا ساپالى اۋىز سۋدى تاعى ەكى جىلداي كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. 

تۇرعىندار اۋىز سۋدى كور­­شى اۋىلدان تاسىمالداپ,­ امالداي تۇرار. الايدا اۋىل­داعىلاردى اشىندىراتىن جا­نە ارىزدانۋعا ءماجبۇر ەتكەن – ءتيىستى ورگاندار انىقتاعان كەمشىلىكتەردىڭ جويىلماۋى, زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەندەرگە شارا قولدانىلماۋى دەر ەدىك. ەگەر كەمشىلىكتەر بو-يىنشا جۇمىس اتقارىلىپ, شارا قولدانىلعاندا, اۋىلداعىلار استاناعا ارىزدانۋعا قۇمبىل بول­ماس تا ەدى. ەلباسى ن.نازار­باەۆ تامىز ايىنىڭ سوڭىن­دا اقوردادا وتكەن ۇلتتىق كوميسسيا كەڭەسىندە حالىقتىڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ارىز-شا­عىمى ازايماي تۇرعانىنا قاتىستى سىن ايتقان بولاتىن. ال ارىز-شاعىمنىڭ ازايماۋى-نا ەلدىڭ جانايقايىنا قىز­مەتتىڭ قۇلاعىن ۇستاعان ادام­داردىڭ ەتى ءولىپ كەتكەندىكتەن ەلەڭ ەتپەۋى, بۇعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەگىلەر جەتە نازار اۋدارماۋى, دەر شاعىندا شارا قولدانباۋى سەپتىگىن تيگىزۋدە. جوعارىدا ايتىلعان حالىقتىڭ جانايقايى وسىعان دالەل. 

عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»