تۇمەن-تۇمەن قول توڭكەرىپ, تۇيدەك بۇلتتاي جوڭكىپ كوشكەن الاساپىران تاريحتى ات تۇياعىمەن جازعان باياعى بابالارىمىزدىڭ پاراسات پەن سالتاناتقا تولى ءومىر سالتى دا وزگەشە بولعان عوي! ۇلى دالانى ۋىستاپ تۇرعان قاھارلى حاننىڭ قاسىندا وتىرىپ ادىلدىككە كەلگەندە تۋعانى جوق تۋماداي قارا قىلدى قاق جارىپ تۋرا سويلەپ, ءبىتىسپەس داۋدى ءبىر اۋىز سوزبەن توقتاتقان بيلەرىنىڭ بيىك اقىل-ويىنا ورداداعى ورنى دا, ەل ىشىندەگى بەدەلى دە ساي بولىپتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
«وزەنگە بيە بايلاتىپ, توسكەيگە وردا ورناتىپ, تورتكۇلدەپ وشاق قازدىرىپ, ءتوبەل بيە سويعىزىپ, تومەندە ءبيدىڭ كەڭەسىن, بىزدە ءبىر قۇرار ما ەكەنبىز» دەپ جىرلاعان اقتامبەردى, «كەتبۇعاداي بيلەردەن كەڭەس سۇرار كۇن قايدا؟» دەپ تولعاعان ايگىلى دوسپامبەت جىراۋلاردىڭ تاۋ سۋىنداي تۋلاعان اعىندى جىرلارىنىڭ ءوزى-اق دانىشپان دالا بيلەرىنىڭ سالماعى مەن سالتاناتىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا؟!.
بولاشاققا بارار جولدى زامانالار بوراسىنى جاسىرعان بابالار ىزىمەن قايتا جالعاپ جاتقان وسى ءبىر جارقىن شاقتا قاي زاماندا بولسىن ەلدىككە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن, بولەكتى بىرىكتىرىپ, داۋدى قوش, جاۋدى دوس قىلا العان ءتۋابىتتى قاسيەتىمەن ولمەس وسيەت قالدىرعان, ءبىتىمى ەرەك, بولمىسى بولەك بيلەرىمىز جايىندا از-كەم بولسا دا ايتۋدى وزىمىزگە مىندەت سانادىق.
تۇپكى ءسوزدى تۇركىلەردەن باستاساق, ولار ەرتە داۋىردەن زامانانىڭ زاڭىن ءتۇزگەن, تىلگە ۇستا, ەلگە تۇتقا تۇلعالاردى بي/بەي/بەك دەپ اتاعان. ءبيدىڭ تامىرى وتە كونە داۋىردە جاتىر. وعان, ارينە, تاريحتىڭ ءوزى كۋا. تاريحتا تاڭبالانعان بيلەردىڭ ارعى اتاسى دانا تونىكوك ەكەنى انىق. ونىڭ ورداسى ورحون دارياسىنداعى بىلگە قاعان ورداسىنان شالعاي توعالا وزەنى ساعاسىندا دەربەس ورنالاستى. وردادان الىس حالىققا جاقىن بولعان ابىز ەلدىڭ ءىشكى رۋحاني ءومىر-تىرشىلىگىن قاداعالاپ, دانالىق سوزدەرىمەن ۇلىستى ۇيىستىرىپ, جۇرتىنا ارقا تىرەگەن. ول رەسمي بيلىككە ايبارلى سوزدەرىن ارناۋ, تولعاۋ تۇرىندە ايتىپ, تىلەكتەرىن ورىنداتىپ وتىردى. ارتىنا حالقىنا ازىق, حاندارعا قازىق بولاتىن دانالىق تولعاۋ, وسيەتتى ناقىل سوزدەر قالدىردى.
كونە تۇركىلىك بەك مانسابى كەيىننەن بيگە ۇلاسادى. بيلەردىڭ قىزمەتى مەن ءمىندەتىنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ تانىعان ءسوز زەرگەرى ساكەن سەيفۋللين بيلەردىڭ قۇدىرەتى حاندار مەن باتىرلاردان دا ايبىندى ەكەندىگى تۋرالى ايتا وتىرىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن «بيلەر ءداۋىرى ادەبيەتى» دەپ اتاۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى حالىق مۇراسىن بايىتقان ماقال-ماتەلدەر, وسيەت-تولعاۋلار, عيبراتتى ناقىلدار مەن تامسىلدەر بيلەرگە قاتىستى تارالعان.
بيلەر مەن بەكتەردىڭ حالىق اراسىنداعى جەر داۋى, جەسىر داۋى, قۇن داۋى, مال داۋىنداعى ءادىل شەشىمدەرى ۋاقىت وتە كەلە سارالانا ءتۇستى. دانىشپان بي بابالار ءتۇزىم ەتكەن ادەت-عۇرىپ زاڭدارى نىعايىپ, شىڭدالىپ, كەمەلدەنىپ, دالا دەموكراتياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان. بۇل ءتۇزىمىڭ ءتۇپ-تامىرى, اۋەل باسىندا مايقى تۇردى. ۋاقىت ەلەگىنەن ءوتىپ, تاريحي تۇعىرىنا تولىقتاي قونعان تۇلعاسىن ايقىنداي ايتساق, بي – حان مەن حالىقتىڭ, ءامىرشى مەن الەۋمەت اراسىندا كوپىر بولعان التىن ارقاۋ. بولاشاقتى بولجاعان بي بابالار ۇلى دالادا سالتانات قۇرعان ايبىندى مەملەكەتتەردىڭ زاڭ-جارعىسى, مەملەكەتتىك ءتۇزىمى, ادىلەت قاعيداسىنىڭ التىن تۇتقاسى بولدى. مۇنىڭ جارقىن ايعاعىن حالىقتىڭ تاريحي جادىندا ساقتالعان مايقى بي تۋرالى اڭىزداردان كورۋگە بولادى.
اڭىز-شەجىرەدە ءارتۇرلى نۇسقادا ايتىلاتىن مايقى بي شىن تاريحتا بولعان, ءتۇركى-موڭعول حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا ەكەندىگى زەرتتەۋ ەڭبەكتەردە دالەلدەنىپ كەلەدى. ول – قازاق حالقىن شىڭعىس حانمەن جالعاپ تۇرعان تامىرى تارامدالىپ تەرەڭگە تارتقان, جاپىراعى جان-جاعىنا جايقالعان تۋمىسى بولەك تۇعىرلى تۇلعا.
قازاقتار «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى مايقى بي» دەسە, قاراقالپاقتار مەن وزبەكتەر «تۇمەن وزبەك ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى مايقى بي» دەگەن. باشقۇرتتار «قارا تابىن رۋىنىڭ ءتۇپ اتاسى مايقى بي, ول ورال تاۋىنىڭ ميادىق دەگەن جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ, حان شىڭعىستى العاش قارسى العان بي» دەپ سانايدى. قازان تاتار مىرزالارىنىڭ اراسىندا دا ءوز اتاسىن مايقى بيدەن باستايتىن شەجىرە بار ەكەنىن ايگىلى شاحابۋددين مارجاني بەلگىلەگەن. وندا «مايقى بي, ونىڭ ۇعىلى نۇرىش (تۇرىش), ونىڭ ۇعىلى قىرىق ساداق, ونىڭ ۇعىلى ايۋپ. بۇ ايۋپ زامانىندا قازان شاھارى ورىستار تاراپىنان الىندى» دەگەن شەجىرە بار. سوندىقتان تاتار تۋعاندار دا مايقىنى ءوز باباسى سانايدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى, كەزىندە ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا بولىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن وسى تامىرلاس حالىقتاردىڭ ىرگەلى ەل بولۋىنا ۇيىتقى بولعان – دانا مايقى بي ەكەنى انىق.
كەرەك دەسەڭىز, مايقى شىڭعىس حاننىڭ «جاساسىنىڭ» نەگىزىن ازىرلەگەن توپتىڭ باسشىسى, توبە ءبيى. سول «جاسا» ارقىلى (ياسا) ارقىلى الەمنىڭ ساياسي كارتاسى اۋىستى. وسى ساياسات دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن كەيبىر عالىمدار «سا-ياسا», ياعني «ياسامەن باسقارۋ» دەپ تۇسىندىرەدى. ساياسات ءسوزى ارابتىڭ ءسوزى. بىراق ارابتىڭ ءبىراز سوزدەرى تۇركىدەن بارىپ, بىزگە اراب ءسوزدەرى بولىپ قايتا كەلگەن. سونىڭ ءبىرى – ساياسات. ساياسات دەگەن «ەلدى بيلەۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بىراق ونىڭ ءتۇپ-تامىرى «ياسامەن ۇكىم ەتۋ, ياسامەن بيلەۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ارينە وسى ياسا شىڭعىس حاننىڭ تاپسىرماسىمەن جازىلعان قاعاناتتىڭ قاعيداتتارى. توپتىڭ باسىندا تۇگەل ءسوزدىڭ اتاسى بولىپ مايقى بي تۇر.
حالىق اراسىندا شىڭعىس حان مەن مايقى ءبيدىڭ دوستىعى تۋرالى اڭىز مول تارالعان. حاكىم ابايدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا مايقى بي شىڭعىستى حان كوتەرگەن 12 ءبيدىڭ ءبىرى بولعان. بۇل ەل اۋزىنداعى شەجىرەلى اڭگىمە تاريحي شىندىقتان الىس ەمەس دەۋگە بولادى. قازاق پەن موڭعول حالقىندا قازاق جۇرتىنىڭ قالىپتاسۋىنا, جەكە ەل بولۋىنا تاريحي تۇلعا شىڭعىس حاننىڭ تيگىزگەن اسەرىن اسىرەلەپ جەتكىزگەن اڭىزدار ساقتالعان. بۇل اڭىزداردىڭ جەلىسى ۇقساس بولعانىمەن, توسىن وزگەشەلىكتەر دە بار. قازاقتا مايقى بي شىڭعىس حاننىڭ اقىلشىسى بولعان, ونى حان كوتەرۋگە قاتىسقان, اياعى اقساق بولعاندىقتان, حانعا ارناپ جاساعان ارباعا مىنۋگە حاقىلى قاسيەتتى بي دەگەن اڭگىمە بار. باشقۇرتتار دا مايقىنىڭ ۇلى قاعانمەن ءبىر ارباعا مىنگەنىن ايتادى.
حانعا ارناپ جەكە اربا جاساتۋ سارىنى «وعىزنامادا» دا بار. ال «قۇپيا شەجىرەدە» «قازاق اربا», «قازاق كۇيمە» دەگەن ۇعىمدار كەزدەسەتىنى دە تەگىن ەمەس. حالىق ءۇشىن قارا شاڭىراق, قارا قازان قانداي قاسيەتتى بولسا, كۇيمەلى اربا دا سونداي مانگە يە ەكەندىگى وعىز حان, شىڭعىس حان, مايقى بي تۋرالى اڭىزدىڭ جەلىسىنەن بايقالادى. دەمەك, حانعا ارنالعان اربادا ءامىرشى مەن ءبيدىڭ قاتار وتىرۋى, اربانىڭ دوڭعالاعىنىڭ العا جىلجۋى – مەملەكەتتىڭ قۋاتتى قۇرىلىمىنىڭ العا باسۋىن مەڭزەيدى. تۇركى جۇرتىنىڭ ەجەلگى ءبىر تارماعى تەلەلەردى «بيىك اربالىلار», قاڭلىلاردى «قاڭقالىلار» دەۋ – وسىناۋ تانىمنىڭ ايعاعى.
مايقى ءبيدىڭ ءتۇپ بەينەسى ءحىىى عاسىر تاريحشىسى راشيد ءاد-ءديننىڭ «جىلنامالار جيناعىندا» جازىلعان. وندا بي بابا بايكۋ دەگەن اتپەن اتالعان. وندا «مىڭباسى بايكۋ, ول حۋشين ء(ۇيسىن) تايپاسىنان. ول وڭ قاناتتى بيلەدى, باسقاشا ايتقاندا وڭ قول اسكەرلەردى باسقاردى» دەپ جازىلعان. باستاپقىدا مايقى بي وسىلايشا جوشى ۇلىسىنىڭ وڭ قاناتىنا باسشىلىق جاساپ, كەيىننەن باتىسقا جورىق جاساعان باتۋعا ايانباي قىزمەت ەتەدى. قارتايعان شاعىندا ءوز ورنىنا ءجۇريات رۋىنان ەلدەكە ەسىمدى ءبيدى قالدىرىپ, اق باتاسىن بەرەدى دەگەن دەرەك بار.
مايقى بي تۋرالى تاعى ءبىر دەرەك قالدىرعان تاريحشى – قادىرعالي قوسىم ۇلى جالايري. ول جىلناماسىندا «مىڭ ەر بايقۋ. سول حۋشين قاۋىمىنان ەدى. وڭ قولىن ول بيلەر ەدى. شىڭعىس حاندا بۇل ءتورت بەك ايگىلى ەدى. ءتورت مىڭ اسكەرىمەن جوشىعا بەردى. بۇل زامانداعى توقتاي مەن باياننىڭ كوپ اسكەرى بۇل ءتورت مىڭ ءاسكەردىڭ ناسىلدەرى, سوڭىنان وتە كوبەيدى» دەپ جازادى. ال وتەمىس قاجىنىڭ «داپتەر-ي شىڭعىسناما» شەجىرەسىندە مايقى شىڭعىس حاننىڭ وڭ قولىن باسقارۋشى, ءۇيسىن تايپاسىنىڭ وكىلى, ول ۇلى حاننان تومەندەگى ەلتاڭبالىق رامىزدەردى الادى: ۇرانى – سالاۋات, قۇسى – قاراقۇس, اعاشى – قاراعاي, تاڭباسى – سىرگە, ساۋىتى – شىعىر.
تاعى دا دانىشپان اباي بۇل تۋرالى: «قاشان ماڭعۇلدان شىڭعىس حان شىققاندا, قازاقتار «قۇتتى بولسىنعا» بارىپتى. بىراق قاي جەردە بارعانى ماعلۇم ەمەس, سويتسە دە وسى شىڭعىس تاۋىندا, اسكەرى قاراۋىل وزەنىنىڭ بويىندا جاتىپ, ون ەكى رۋدان ون ەكى كىسى ماڭعۇلدىڭ ءوز زاڭى بويىنشا حان دەگەن ۇلكەن بيىكتىڭ باسىندا, اق كيىزگە شىڭعىستى وتىرعىزىپ حان كوتەرگەن دەيدى. تاۋىنىڭ شىڭعىس اتالىپ, بيىگى حان اتالماق سەبەبى دە سول بولسا كەرەك. سول ون ەكى كىسىنىڭ ءبىرى قازاقتان مايقى بي دەگەن كىسى ەكەن. «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى مايقى بي» دەگەن ماقال بولعان», دەپ جازادى.
دەمەك, ايرىقشا ايتار ماسەلە بۇگىنگى ۇرپاق مايقى ءبيدى اڭىز كەيىپكەرى ەمەس, تاريحي تۇلعا دەپ تانىعان ابزال. بۇعان مايقى ءبيدىڭ ەسىمىنىڭ ءمانى دە نەگىز بولىپ وتىر. مايقى موڭعول ءتىلىندە «مايگا/مايعى», ياعني اقساق, مايماق دەگەن ءسوز. مايىپ, مايماق, مايىسقان سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرى ورتاق. قازاق اڭىزدارىنىڭ بارىندە دە مايقىنى اقساق ادام رەتىندە سۋرەتتەيدى. مىسال كەلتىرسەك, ءماشھۇر ءجۇسىپ «مايقى بي ءوزى اقساق, ءومىربويى اربامەن جۇرەدى ەكەن. ارباسىن كولىككە سالدىرماي, جاياۋ كىسىگە تارتقىزادى ەكەن» دەپ جازادى. ولاي بولسا اقساق ءبيدى موڭعولدار «مايگا» دەپ لاقاپ اتپەن اتاعان, ونى قازاقتار تيتۋل رەتىندە قولدانعان, ال ءبيدىڭ شىن اتى باسقا بولعانعا ۇقسايدى.
مايقىدان باستاۋ العان بيلەر ايبارلى التىن وردانىڭ, جوشى ۇلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تۇزىمىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, جۇيەلى بيلىك جۇرگىزگەن. ماڭدايالدى باس ءبيدى «بەگلەردىڭ بەگى» دەپ اتاعان, وسى اتاق كەيىنگى بۋىنعا جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان. ماسەلەن, ەل قامىن جەگەن ەدىگەنىڭ اۋلەتى «بەگلەردىڭ بەگى» بولعانى ءمالىم. دالا زاڭدارى قازاق ورداسى كەزەڭىندە جەتىلىپ, زامان تالابىنا ساي جاڭعىرىپ, ءوز جالعاسىن تاۋىپ, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دەگەن اتاۋلارمەن حاندىق بيلىكتىڭ كۇرە تامىرىنا اينالادى. ءاز تاۋكەنىڭ باستاماسىمەن «جەتى جارعى» قاعيدالارىن قۇراستىرعان, بولاشاقتى بولجاعان ايگىلى تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي سىندى بي بابالار مايقى بيدەن قالعان ميزامدى نەگىزگە العانىنا كۇمان جوق.
جالپى, تاريحتا حالىقتىڭ ەس جيىپ, ەتەك جيناعان, قالماق, جوڭعارعا قارسى تۇرۋىندا, بىرىگۋىندە ءبىرتۇتاس ۇلىس بولۋىندا بيلەردىڭ ءرولى بەكەم بولدى. ولار حانعا سەپتەسە, ەل باسشىلارىنا كومەكتەسە ءجۇرىپ وزدەرىنىڭ دانالىق ويلارىمەن, شەشەندىك سوزدەرىمەن, ءادىل شەشىمدەرىمەن, حالىقتىڭ تۇتاسىپ ەل بولۋى- نا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ۇلى دالانىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارى حالىقتىڭ ءومىر-تىرشىلىگىنە, سەنىم-نانىمىنا, شارۋا-كاسىبىنە ۇيلەسىمدى بولدى. سول سەبەپتى «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەرەكەتتى ءومىر, ەسىگىنە قۇلىپ سالماعان مامىراجاي تىرشىلىك جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. الايدا قازاقتىڭ بيلىك جۇيەسى, شارۋا-كاسىبى, تۇرمىس-سالتى, ار-نامىسى وتارشىل جۇيە كەلگەندە سەتىنەپ, شايقالا باستادى. وسى وزگەرىسكە الدىمەن «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بولسا, بيدە قىرىق كىسىنىڭ ارى بار» دەگەندەي, بي-شەشەندەر, اقىن-جىراۋلار توزە الماي شامىرقانىپ ءۇن قاتىپ, «زار زامان» دەپ اتالاتىن سارىنمەن تولعاۋلار ارنايدى. اقيىق اقىن س.سەيفۋلليننىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «ەسكىلىكتى سالت-ساناعا قامقور, كۇزەت بولعان» بيلەرگە جاڭا نيزامنىڭ تارپى ۇرەيلى, قورقىنىشتى كورىنەدى.
بوداندىق قامىتىن كيۋگە تاقاعاندا حاندىق جۇيەمەن بىرگە بيلىك جۇيەدەن دە ايىرىلىپ قالدىق. سول بيلەردىڭ سوڭعى سارقىتى موڭكە بي بولدى. مىسقالداپ, سىنالاپ ەنە باستاعان كەپكە قارسى بولىپ, سىنعا العان, حالقىنىڭ بولاشاقتا ازىپ-توزاتىنىن, بوداندىق زوبالاڭنىڭ اۋىر بولاتىنىن ەسكەرتۋ, ساۋەگەيلىكپەن جورىپ, دابىل قاعۋ, ءاز حالقىن ساقتاندىرۋ موڭكە بي تولعاۋلارىنان انىق بايقالادى. سىلدىرى ەستىلگەن وتارشىلدىق شىنجىر بۇعاۋ, كوشپەلى تىرشىلىكتى شايقاي باستاعان نارىقتىق قاتىناستار, حاندىق بيلىكتىڭ جويىلا باستاۋى, جات جۇرت ەنگىزگەن اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيە, بوتەن دىنگە شوقىندىرۋ ارەكەتتەرى موڭكە بي جىرىندا اقىرزامان بەلگىسى رەتىندە ۇرەيلى بەينەلەنەدى.
ەرالى, نۇرالى حانداردىڭ جانىندا ءجۇرىپ بيلىك ايتقان ءبيدىڭ اتى-ءجونى ءتۇرلى دەرەكتەر مەن قولجازبا قورلارىندا ساقتالعان ماتەريالداردا «تىلەۋ بالاسى موڭكە بي», «شەكتى موڭكە بي», «كىشى ءجۇز شەكتى موڭكە بي», «شەكتى ۇلى ءموڭكە بي» دەپ تاڭبالانعانىن بايقاۋعا بولادى. ءبىر اڭىزدا «بەكارىستىڭ بالاسى ءموڭكە» دەگەن. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى «نوعايلى موڭكە بي» دەپ اتاسا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى «شەكتى موڭكە بي» دەيدى. جالپى, نەگىزگى دەرەكتەردە شەكتى موڭكە بي دەپ اتالادى. قولجازباداعى اڭىز-تولعاۋلار قازاق دالاسىنىڭ ءتۇرلى تۇكپىرىنەن جيناقتالىپ, جازىلىپ الىنسا دا حالىق ءبيدىڭ اتا-تەگىن, ءناسىلىن شاتىستىرماي دۇرىس اتاپ كورسەتىپ وتىرعانى حالىقتىڭ تاريحي جادىسىنىڭ بەرىك ەكەنىن بايقاتادى.
موڭكە بي وتارشىلدىق جۇيەنى اقىرزامان ەلەسىندەي تاڭبالاۋ ارقىلى حالىقتى بوداندىقتان ساقتاندىرىپ, ودان ءتۇڭىلدىرىپ جيىركەندىرە ءبىلدى, ماڭگى ءبىتىسپەس قارسىلىق تۋدىرتىپ, ەلدىڭ ساناسىن وياتتى. ەلدى تىلىنەن, دىلىنەن, دىنىنەن, جەرىنەن, ىزگىلىكتەن بەزدىرەتىن اۋىر زوبالاڭدى الدىن الا بولجاپ, ساۋەگەيلىك جاساپ, اششى اقيقاتتى ايتىپ, وتارلىق كەپتىڭ شىن سيقىن وتكىر تىلمەن اينىتپاي سۋرەتتەپ, جۇرتتىڭ ساناسى ءاردايىم سەرگەك بولۋعا, قورعانىس قابىلەتى ۇدايى بەكەمدەۋگە تيەك بولدى. سول سەبەپتى بوداندىق داۋىردە موڭكە ءبيدىڭ نوسەرلى سوزىنەن قورقىپ, ونى جاريالاۋعا تىيىم سالىنىپ كەلدى. مىسالى, بۇرىندارى جاريالانا قويماعان ءبىر دەرەكتە ترويتسكي قالاسىن سالدىرۋعا رۇقسات بەرگەن ەل يەلەرى قاتال سىنالادى: «موڭكە بي كىشى ءجۇز, شەكتى ەلى ەكەن. ورتا ءجۇزدە ءبىر جانىبەك, ۇلى جۇزدە ءبىر ءجانىبەك بولعان ەكەن. ەكەۋىنىڭ قايسىسى سالدىرعانىن ءبىلمەيدى, ايتەۋىر ءبىر جانىبەك قاجىلاردىڭ بارىپ جۇرگەن ورنىنا ترويتسكي دەگەن قالا سالدىرعالى العاشقى قازىقتى شانىشتىرعان ەكەن. مۇنى ەستىپ موڭكە بي بۇل قاي جانىبەك ەكەن دەپ, كىشى ءجۇز شەكتى ەلىنىڭ نۇرالى حانىنا كەلىپ سۇرايدى. بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ ورتا ءجۇزدىڭ ساۋەگەيى جانىبەككە كەزدەسىپ, ءسالەم بەرگەسىن: «بالام, قاي رۋ, قاي ەلسىڭ»,– دەپتى. بالا «شەكتىمىن»,– دەيدى. – «جىلقىم جوعالىپ,– سىزدەردەي اتالاردان ءۇمىت ەتىپ, قايدان ىزدەسەم تابار ەكەم دەپ كەلىپ ەدىم». جانىبەكتىڭ ادەتى, بال اشاردا اتىنان ءتۇسىپ, ەر-توقىمىن باسىنا جاستاپ, ورامالىن بەتىنە جاۋىپ جاتىپ ۇيىقتاسا, ءتۇس كورەدى ەكەن. از-مۇز مىزعىپ جاتادى دا تۇرەگەلىپ سويلەيدى: «جىلقىڭدى ەشكىم ايتپاي-اق تاباسىڭ. ۇشەۋى جاتىر, تورتەۋى تۇرەگەلىپ تۇر ەكەن», – دەيدى. سوندا موڭكە «ءسىز ءساۋەگەيلىكپەن جىلقىنىڭ قايدا ەكەنىن ءبىلدىڭىز. سويتە تۇرا ءسىز قازاق ەلىنىڭ قامىن نەگە ويلامايسىز. ترويتسكيگە كوڭىل بولگەنشە, كەيىنگى قازاق ءناسىلىنىڭ كەلەشەگىن نەگە بولجامايسىز؟»,– دەگەن ەكەن. موڭكە بي تولعاۋلارىنىڭ نەگىزى وزەگى – وتارشىلدىققا قارسىلىق سارىن. مەملەكەتتىڭ ءتۇزىمنىڭ قۇلاۋى, كوشپەلى وركەنيەتتىڭ داعدارىسى, تۇيىققا تىرەلگەن ەل ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك وتكىر ارنالارى تولعاۋدا تولىق قامتىلادى:
جاقسىنى الدار جەزبەنەن, ىرىتكى سالار سوزبەنەن. وزەن مەن كولگە اتاقتى, تولتىرا سالار قالانى.
جاڭا زامان ەلگە اكەلگەن كاسىپتىڭ ءبىرى – سۇزەكى سالىپ, بالىق اۋلاۋ بولسا, ءبىرى جەر جىرتىپ, ەگىن ەگۋ ەدى. ساحارا كەڭ دالادا مال شارۋاشىلىعىمەن كۇن كورىپ جۇرگەن كوشپەلى قاۋىم سالتىنا بۇل داعدىلار مۇلدە ەرسى كورىنەدى. سول سەبەپتەن دە موڭكە بي بىلايشا تولعايدى:
ازارسىڭ, جۇرتىم, ازارسىڭ, ازعانىڭنىڭ بەلگىسى,– ...اتىز-اتىز جىرتىلعان, جەر شىعادى دەپ ەدى.
موڭكە بي جەر جىرتىپ, «توعان باسى مۇراپ دەپ» ارىق قازۋدى ايىپ كورەدى. سەبەبى جەرگە بايلانىپ, كەتپەن ۇستاعان ەل كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كەڭ شالقار قونىسىنان ايىرىلىپ, جاۋىنگەر اساۋ, اردا بولمىسىنان اداسىپ قالۋى ىقتيمال. تولعاۋدا ول تۋرالى «ارىق شىعار دەپ ەدى, سول ارىقتىڭ ىشىندە, ىڭعايى جوق جاماننىڭ, پىشاعى مەن شاقپاعى, قالىپ شىعار دەپ ەدى» دەپ ناليدى. جاۋىنگەرلىك قارۋ-جاراق, اڭشىلىق تۇرمىستىڭ قۇرال-سايماندارى كىسە بەلبەۋ, وقشانتاي, بىلتەگە وت جاعاتىن شاقپاق, وتكىر پىشاقتان ايىرىلۋ بي ءۇشىن اقىرزامان بەلگىسىندەي قابىلدانادى.
اقىرزامان سارىنى قوجا احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن باقىرعاني سەكىلدى دانالاردا دا بار. ال موڭكە بي, شورتانباي, دۋلات, مۇرات باستاعان اقىندار وعان الەۋمەتتىك-ساياسي سيپات بەرە ءبىلدى. الەمدىك دىندەردە اقىرزامان بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ اياعى بولعانىمەن ايىپتىلار جازالاناتىن, دۇنيە كۇنادان ايىعاتىن جاڭا ىزگى زامانانىڭ باسى بولىپ تا ەسەپتەلەدى. ولاي بولسا اۋليە موڭكە بيدىڭ سوزدەرى ءتۇڭىلۋ ەمەس, بوداندىق جۇيەنى جازعىرىپ, ايىپتاپ, ازاتتىق اڭساعان اقيقاتتىڭ ءۇنى دەۋگە بولادى. ول تولعاۋلار بۇگىندەرى بوداندىق جۇيە قالدىرعان مىنەز-قۇلقىمىزداعى كەمشىلىكتەردى تۇزەۋگە, كەلەشەگىمىزگە سەرگەك قاراۋعا, وزگەلەرگە كوزسىز ەلىكتەپ كەتپەي اتا سالتىمىزعا ورالۋعا, كەلەڭسىز جايتتاردان ساق بولۋعا قىزمەت ەتە بەرەدى. سوندىقتان مىڭ جىلدىقتى بولجاعان, ابىزداردىڭ سارقىتى اۋليە موڭكە ءبيدى اڭىزبەن اسقاقتاتقان حالىق «ۇقساڭ ۇققان – ۇلىم, ۇقپاساڭ قالعان – ۇلىم» دەپ قىزىر عالايسالام ايتادى ەكەن موڭكە بيگە» دەگەن اڭگىمە تاراتقان.
ايبارلى شىڭعىسحاننىڭ قاسىندا جۇرگەن مايقى بيدەن نۇرالى حاننىڭ جانىنا ەرگەن موڭكە بيگە دەيىنگى دالا دانالارىنىڭ ايتقان ءار ءسوزى الاش رۋحىنا سەرپىن بەرەتىن سارقىلماس قۋات كوزى بولىپ قالا بەرەرى حاق.
دارحان قىدىرالى,
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»