تەرەڭ ءبىلىم – باسەكەگە قابىلەتتىلىك كەپىلى

 ايماقتا سالىنىپ جاتقان ءزاۋلىم ۇيلەر قۇددى ءبىر قالا ىشىنەن سا­لىن­عان قالا ىسپەتتى. قىزىلوردا وبلىسى اگرارلىق ايماقتان ين­دۋس­تريالىق ايماققا اينالۋدا. ءوز ءىسىن اشىپ, كاسىپكەرلىكپەن اين­ا­­لى­سامىن دەۋشىلەردىڭ قاتارى دا كوبەيىپ كەلەدى. 

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2014 جىلى 264 پاتەر بەرىلسە, 2015 جىلى 2652 وتباسى باسپانالى بولعان. سونداي-اق, 2015 جىلى كوپ قاباتتى 53 ءۇي تاپسىرىلسا, وتكەن جىلى 80 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. سوڭعى 3 جىلدا 11 شاعىن اۋدان بوي كوتەرگەن. 2016 جىلى قىزىلوردادا ءبىر مەزەتتە 4115 پاتەردەن تۇراتىن كوپ قاباتتى ۇيلەر سالىندى. جاقىندا عانا تاعى دا 264 وتباسى باسپانالى بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىس اۋماعىندا 300-دەن اسا ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى. قازىرگى زامانعا لايىقتالعان سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان مەديتسينالىق, دياگنوستيكالىق جانە قايتا ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى بوي كوتەردى. ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى شەشىلدى.

ءبىلىم سالاسىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جاڭالىقتار جەتكىلىكتى. بيىلعى جىلى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى كونكۋرسىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا ۇبت-عا قاتىسقان تۇلەكتەردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى. بۇدان بولەك, وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ پەن رەسەيدىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى مەموراندۋم نەگىزىندە 62 تۇلەك ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋني­ۆەرسيتەتتەرىنە قابىلداندى. وسى وراي­دا, بۇگىنگى كۇنى رەسەيدە 500-گە جۋىق سىربويىلىق تۇلەكتەر ءبىلىم الىپ جات­قا­نىن ايتا كەتكن ءجون. سوڭعى 4 جىل قا­تا­رى­نان الەۋمەتتىك از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىنان شىققان مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ايماق باسشىسىنىڭ گرانتىنا يە بولۋدا. بۇعان دەيىن اتالعان گرانت نەگىزىندە 500 تۇلەك وقىسا, بيىل 162 بالا وسى گرانتقا يە بولدى.

سونداي-اق, بۇگىنگى تاڭدا 3600-دەن اسا سىر جاستارى «سەرپىن» جوباسى اياسىندا ءبى­لىم الۋدا.

ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا بيىل­دان باستاپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «با­ر­شاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەح­ني­كا­لىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى اياسىندا 1565 بىتىرۋشىگە رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن كوللەدجدەردە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. بي­ىل­عى مەكتەپ بىتىرۋشىلەر كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم گرانتى, اقى­لى نەگىزدە تولىقتاي دەرلىك وقۋمەن قام­تىلدى. 

الداعى وقۋ جىلى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىم­داس­تىرۋدا وتكەن جىلعى ەندىرىلگەن جاڭا­لىق­تار جالعاستىرىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنا وتكەن جىلى ءبىرىنشى سىنىپتار كوشىرىلسە, بيىلعى جىلى ول 2,5,7-سىنىپتاردا جالعاستىرىلاتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى, اتالعان سىنىپتاردا ءدارىس بەرەتىن 4369 پەداگوگ ارنايى كۋرستاردان وتسە, 46345 وقۋشى 988 مىڭ دانا وقۋلىقپەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەن 1,3 ملرد تەڭگە قارالىپ, بۇگىنگى كۇنى وقۋ­لىقتار مەكتەپتەرگە جەتكىزىلىپ, وقۋ­شى­لارعا تاراتىلدى. 

سونىمەن بىرگە, الداعى وقۋ جىلىندا جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى پاندەردى جوعارى سىنىپتاردا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, وقۋشىلار مەن ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ دايىندىق دەڭ­گەيىنە قاراي رەسپۋبليكا بويىنشا كەيبىر مەك­تەپتەر وقۋ پاندەرىنىڭ تەرمينولوگياسىن يگەرۋگە كىرىسەدى. 

وبلىستا جوعارى سىنىپتاردا ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە يگەرۋدى ءبىرىنشى كەزەكتە الدىمەن مەكتەپ-لي­تسەيلەردەگى مامانداندىرىلعان ليتسەي سى­نىپتارىندا جاراتىلىستانۋ باعى­تىن­دا­عى پاندەردى تەرەڭدەتە وقىتىپ, ولاردى اعىل­شىن تىلىندە يگەرۋدى ەنگىزۋ قولعا الىن­عان بولاتىن. 

ايماقتا ءبىلىم وشاقتارىن سالۋعا دا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. وتكەن وقۋ جى­لى 13 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, پاي­دالانۋعا بەرىلدى. بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىنىڭ قارساڭىندا ارال, قازالى, قارماقشى اۋداندارىنداعى اپاتتى جاعدايداعى 11 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جەر­گى­لىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ, ەسىگىن اي­قارا اشتى. سونىمەن قاتار, جاڭاقورعان اۋ­دانىندا 300 ورىندىق 2 مەكتەپ قۇرى­لى­سى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا قايتا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.

مۇنان بولەك بۇگىنگى كۇنى رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 300 ورىندىق 5 مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇعان قوسا 2018 جىلى تاعى دا 5 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

– ءبىلىم بەرۋدى قولداۋ مەن سىر ۇستاز­د­ارى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن تابىستار از ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن ءبىلىم سالاسىنىڭ الدىنا قويعان 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالا­لاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن 100 پايىز قامتۋ, ءۇش اۋىسىمدى ءبىلىم بە­­رۋدى بولدىرماۋ, اپاتتى مەكتەپتەر ور­نى­نا جاڭا مەكتەپتەر قۇرىلىسىن سا­لۋ جو­نىندەگى نەگىزگى ءۇش تاپسىرماسى قىزىل­وردا وبلىسىندا تولىقتاي ورىندال­دى. مۇنى سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز, – دەيدى قىزىلوردا وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى باقىتجان سايلىباەۆ.

باسقارما باسشىسىنىڭ سوزىنەن وبلىستا ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن ۇعىندىق. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بەرگەن ما­لىمەتتەرگە سۇيەنسەك, سالا بيۋدجەتى 2013 جىل­مەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ءوسىپ, 89,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 

بۇگىندە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى جالپى سانى 293 بولاتىن 9 باستاۋىش, 24 نە­گىز­گى ورتا, 260 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ور­تا مەكتەپتەردە جۇرگىزىلەتىن بولادى     جال­پى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەگى وقۋ­ش­ى­لار كونتينگەنتى جاڭا وقۋ جىلىندا 7 مىڭعا دەيىن كوبەيىپ, 148 643 بالا ءبىلىم الادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ىشىندە, 1-سىنىپقا كەلەتىن بالالار سانى 700-گە ارتىپ, 18911-گە جەتىپ وتىر. 

وقۋشىلار كونتينگەنتى وسىلايشا جىل سايىن ارتقانىمەن, سوڭعى جىلدارى وبلىستاعى مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ قار­قىندى جۇرگىزىلۋى مەكتەپتەردەگى وقۋ­شى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن ازايتىپ, وقۋ پروتسەسىن ەكى اۋىسىمنان اسىرماي جۇر­گى­زۋ­گە تولىق مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى. 

ءبىرتۇتاس ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نە­گىزگى ىرگەتاسى ول – مەكتەپكە دەيىنگى ءبى­لىم بەرۋ مەن تاربيە. ونىڭ ءمانىن كوتە­رۋ – بۇگىنگى كۇنگى جالپى الەمدىك تەندەن­تسيا­نىڭ بىرىنە اينالعانى اقيقات. ەلباسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2020 جىل­عا دەيىن بۇكىل ەلىمىزدە 3 پەن 6 جاس ارا­لىعىنداعى بالالاردى 100 پايىز مەكتەپ­كە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ ماقساتىن قوي­ىپ, «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جا­ھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى ءوز جولداۋىندا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ­دى دامىتۋعا مەملەكەت جەكەمەنشىك ارىپ­تەس­تىگىن قولدانۋ باعىتىنداعى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى. 

بۇگىنگى كۇنى وبلىستاعى 791 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, ونىڭ ىشىندە 542 بالاباقشا مەن 249 ش­اعىن ورتالىقتاردا 52899 بالا تار­بيە­لەنۋدە. بالاباقشالاردىڭ 70,8 پايىزى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ ۇلەسىندە. 2017 جىلدىڭ 8 ايىندا 56 جەكە بالاباقشا اشىلدى. قارماقشى اۋدانىن­دا 90 ورىندىق 2 بالاباقشانىڭ قۇ­­رىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, 7 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. مۇ­نان بولەك, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەس­تىگى اياسىندا قىزىلوردا قالاسىنىڭ جا­ڭا شاعىن اۋداندارىندا 320 ورىندىق جا­نە 280 ورىندىق 2 بالاباقشانىڭ قۇ­رى­لى­سى, جالاعاش اۋدانىنىڭ تاڭ اۋىلىندا 120 ورىندىق 1 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.

«مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا قام­قورلىق» جوباسى اياسىندا قىزىلوردا قالا­سىندا 22 بالاباقشادا ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى توپتار ۇيىمداستىرىلىپ, ارنايى ماماندار جۇمىس جاساۋدا.

سوڭعى ءۇش جىلدا وبلىس تۇلەكتەرى ءوز ءبىلىم دەڭگەيلەرىن دالەلدەپ, رەسپۋبليكادا ءبىلىم كورسەتكىشى بويىنشا العاشقى بەستىكتىڭ قاتارىنان كورىنىپ كەلەدى. وتكەن وقۋ جىلى مەكتەپ بىتىرگەن 6564 تۇلەكتىڭ 95 پايىزى كولەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتى جانە اقى­لى نەگىزدە بىلىمدەرىن جالعاستىرۋدا. بۇل – ۇستازدار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. 

بيىلعى جىلى مەكتەپ بىتىرگەن 6196 تۇلەكتىڭ 4123-ءى جاڭا فورماتتاعى ۇبت سىناعىنان ءوتىپ, ورتاشا 82,4 بالمەن رەسپۋبليكا بويىنشا ءوز ءبىلىم دەڭگەيلەرىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن تاعى دا دالەلدەدى. 

وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 2015-2016 وقۋ جىلى نازارباەۆ زياتكەر­لىك مەكتەپتەرى مەن ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» لي­تسەي­لەرىنىڭ تاجىريبەسىندە ءبىلىم بەرە­تىن 46 يننوۆاتسيالىق مەكتەپ-ليتسەي­لەر مەن مەكتەپ-گيمنازيالار قالىپ­تاس­تىرىلدى. 2016-2017 وقۋ جىلىندا اتال­عان مەكتەپتەردەگى 320 ليتسەي سىنىپ­تا­رىنداعى 7358 وقۋشىعا اعىلشىن ءتىلى ءپانى اپتاسىنا ارنايى باعدارلاما بوي­ىنشا 5 ساعات كولەمىندە وقىتىلىپ كەل­گەن بولسا, جاڭا وقۋ جىلىندا ولار اعىل­شىن تىلىندە پاندەردىڭ تەرمينولوگياسىن يگە­رۋگە كوشەتىن بولادى. وسى ماقساتتا 210 ءپان مۇعالىمدەرى ارنايى ءتىل مەڭگەرۋ كۋرس­تارىنان ءوتىپ, ءاربىر سىنىپتاعى وقۋ پان­دەرىنىڭ اعىلشىنشا تەرمينولوگياسىن يگەرۋگە قاجەتتى وقۋ قۇرالدارىن دايار­لاۋ قولعا الىندى. وقۋ جوسپارى بوي­ىنشا ليتسەي, گيمنازيا سىنىپتارىن­دا اپتاسىنا 4 ساعات كولەمىندە جاراتى­لىس­تانۋ, گۋمانيتارلىق باعىتتاعى پاند­ەر­دى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ جانە عىلىم نەگىز­دە­رى بويىنشا 1500 ساعات كولەمىندە عالىمد­ار­دىڭ دارىستەرىن تىڭداۋ جۇزەگە اسىرىلدى.

ارينە, جاۋاپتى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن انا ءتىلىن جانە اعىلشىن ءتىلىن قاتار مەڭگەرگەن پەداگوگتىڭ قاجەت­تى­لىگى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى مامان بوپ قا­لىپ­تاسقان ءپان مۇعالىمدەرىنە ارنايى كۋرس­تار ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرتۋ قولعان الىندى. دەگەنمەن, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدە كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە كاسىبي پەداگوگيكالىق ءبىلىمدى 2 تىلدە, انا ءتىلىن جانە اعىلشىن ءتىلىن قاتار مەڭگەرگەن بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى قىزىلوردا وبلىسى 2015 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك ورتالىق بولىپ تابىلاتىن م.مامەتوۆا اتىنداعى قىزىلوردا گۋمانيتارلىق كوللەدجىندە ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» حالىقارالىق قو­رى­نىڭ قولداۋىمەن اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن نەگىزگى مەكتەپتىڭ ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرىنىڭ مۇ­عالىمدەرىن دايارلاۋ قولعا الىندى. قا­جەت­تى وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى مەن 2 ءتىل­دى مەڭگەرگەن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇگىنگى كۇنى كوللەدجدىڭ 3 كۋرسىن­دا 225 ستۋدەنت وسى باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم الۋدا. 2018-2019 وقۋ جىلى «اعىل­شىن ءتىلىن مەڭگەرگەن ءپان مۇعالىمى» بىلىك­تىلىگىن العان العاشقى 75 مامان يننو­ۆاتسيالىق مەكتەپتەردە جۇمىس جاسايتىن بو­لادى.

وبلىستا قۇرامىندا مەكتەپ-ليتسەي, مەكتەپ-ليتسەي-ينتەرنات, مامان­داند­ى­رىلعىن مەكتەپتەر مەن بىلىمگەرلەر اكادە­مياسىن قۇرۋ ارقىلى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن باس­قارۋ جۇيەسى قالىپتاستىرىلۋدا. بۇل با­­عىت­تا ءاربىر اۋدان ورتالىقتارىندا مەك­­ت­ەپ-ليتسەي-ينتەرنات قۇرۋ ۇيىم­داس­تىرىلۋدا. بۇل ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا سىر ەلىنىڭ دارىندىلارى مەن عالىمدارى بىر­لەسە جۇمىس جاساماق.

ەلباسى ەلىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ سارا جولىن جاريالادى. ول تەحنولوگيالىق ىلگە­رى­لەۋگە, رۋحاني جاڭعىرۋعا جانە ەكو­نو­­ميكالىق وركەندەۋگە نەگىزدەلگەن. رۋحا­ني جاڭعىرۋ جولىندا ۇلت تاربيەسى باستى باسىمدىق بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى ۇلت تاربيەسى ماسەلەسىندە ەجەلدەن سان-الۋان مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ توعىسى بولعان سىر ولكەسىنىڭ تابيعاتى مەن تاريحى, شارۋاشىلىعى مەن ساياساتى, مادەنيەتى مەن ادامداردىڭ تىرشىلىك ارەكەتىن قوسىپ وقۋشىلارعا اۋقىمدى ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىن ولكەتانۋ ءپانىنىڭ ورنى ەرەكشە.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ 5-7 سىنىپتارىندا 2018-2019 وقۋ جىلىنان باستاپ ءار اي­ماق­تىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن «ولكەتانۋ» كۋرسى وقىتىلاتىن بولادى. «ولكەتانۋ» كۋرسىنىڭ ماقساتى – تۋعان ولكەنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن كەشەندى سيپاتتايتىن گەوگرافيالىق, تاريحي, ما­دەني, تابيعي جانە باسقا دا فاكتورلار تۋ­رالى ءبىلىم قالىپتاستىرۋ, تۋعان ەلگە دە­گەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمگە, قورشاعان تاب­يعي ورتانى ايالاۋعا تاربيەلەۋ بولىپ تابىلادى. 

بۇگىنگى كۇنى وقۋ جۇكتەمەسى 20 ساعات كو­لە­مىندە بولاتىن اتالعان «ولكەتانۋ» كۋرس­ىنىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى بە­كىتىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن «ولكەتانۋ» كۋرسىنىڭ اۆتورلار توبى جاساق­تالىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وقۋ كۋرسىنىڭ مازمۇنى قىركۇيەك ايىندا دايارلانىپ, ء«بىلىم» باسپاسىنا ۇسىنىلاتىن بولادى.

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «مەكتەپتىڭ جانى – مۇعالىم. مۇعالىم قانداي بولسا, مەكتەپ سونداي بولماق» دەگەن ءسوزى باستى ۇستانىم. ءسوز جوق, ەگەر مۇ­عالىم ءوز بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەر مەن شاكىرتتەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى بى­رىك­تىرە السا, ول – كەمەل ۇستاز. ال سىر مۇعا­لىمدەرى شاكىرتىنىڭ بويىنداعى شام­شى­راقتى جاعۋعا دايىن.

ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»

قىزىلوردا وبلىسى