وتاندىق تەحنيكا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ تەتىگىنە اينالىپ كەلەدى

تامىز ايىنىڭ 18-نەن ەگىنگە وراق تۇسكەن بولاتىن. قىر­كۇي­ەكتىڭ 10-نا دەيىن جاڭبىر جاۋماي ديقا­نن­ىڭ تىلەگىن بەرگەندەي ەدى. قۇبىلمالى كۇز اۋاسى ەمەس پە, كەيىنگى كۇندەرى اسپاندى قويۋ بۇلت قاپ­تاپ, سۇمبىلە تۋىپ, سۋ سۋىپ دەگەندەي, مۇز­داي جاڭبىر اۋىق-اۋىق جاۋىپ تۇر. سوندا دا استىق القابىنىڭ 85 پايىزى باستىرىلدى. 

سونداي ديقاننىڭ ءبىرى قامىستى اۋدا­نىن­داعى «التىنسارين» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­­تەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى بوريس كنيازەۆ دەر ەدىك. بوريس ءپاۆلوۆيچتىڭ شارۋاشىلىعى 100 مىڭ گەك­تارعا ءدان سەبەدى. بۇل ءبىر شارۋاشىلىققا از كولەم ەمەس. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن دا ۋاقىتىندا اياقتايدى, بيىلعى استىقتىڭ دا 60 پايىزىن قامباعا قۇيىپ ۇلگەردى. سو­نىڭ بارلىعى دا تەحنيكانىڭ ارقاسى ەكەنىن اي­تىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونىڭ بۇگىن اس­تىق القابىن ۇستاراداي سىپىرىپ جۇرگەن كوم­بايندارعا اسقان جاتكالارىنىڭ 60 پاي­ىزىن الىستان اربالاماي-اق, وبلىستىڭ ليسا­كوۆ قا­­لاسىندا ورنالاسقان «دون مار» اۋىل­شا­رۋا­شىلىق تەحنيكالارىن شىعا­را­تىن زاۋىتتان الدى. «دون مار» زاۋىتى جاتكالاردىڭ 9, 12,16 مەتر ۇزىندىقتا جاسايدى. 

– بىزگە ءبىرىنشى رەت 16 مەترلىك جاتكانى بو­ريس ءپاۆلوۆيچتىڭ سۇرانىسىمەن جاسا­دىق. ول بىزدەن جاتكانىڭ 9 مەترلىگىن دە, 12 مەتر­لىگىن دە العان بولاتىن. بىردە 14 مەتر­لىك ارا­لىق جاتكاعا سۇرانىس بەردى, استىق القا­بى­نىڭ شارشىلارىنا لايىقتاعان بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ زاۋىت ماماندارى قانداي جاتكاعا سۇرانىس بەرسە دە جاساۋعا دايىن, – دەيدى زاۋىت ديرەكتورى يۋليا ستريگينا. 

جەرگىلىكتى زاۋىت شىعارعان اۋىل­شا­رۋا­شىلىق تەحنيكالارىن بۇگىندە تەك «ال­تىن­سارين» سەكىلدى ءىرى شارۋاشىلىقتار عا­نا ەمەس, استىق القابى ءبىر مىڭ گەكتارعا جە­ت­پەي­تىن شارۋا قوجالىقتارى دا ساتىپ الادى. زاۋ­ىت­تىڭ بيىل شىعارعان ءونىمىنىڭ 70 پايىزىن شا­رۋاشىلىقتار قولما-قول اقشاعا ساتىپ الىپ­تى. زاۋىت جىلىنا 350 جاتكا ساتادى, ال بيىل 3 ءدان سەبۋ كەشەنىن ساتقان. 

– «دون مار» زاۋىتى تەحنيكالارىن اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قوستاناي فيليالىنىڭ سىناق الاڭىنان وت­كىزەدى. جاتكالار قاراپايىمدىعىمەن, قوس­تاناي وبلىسى استىق القاپتارىنا بەي­ىم­­دەلۋىمەن, امبەباپتىعىمەن ديقاندار كوڭى­لى­نەن شىعادى. مىسالى, بيىل زاۋىت ساتقان ءدان سەبۋ كەشەندەرىنىڭ شەتەلدىك تەحنيكالاردان ەشقانداي كەمدىگى جوق. ويتكەنى بۇلار جەر­گى­لىك­تى استىق القاپتارىنىڭ, توپىراقتىڭ, تا­بيعات ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ وتىرىپ جا­سال­عان. سونىمەن قاتار, جاتكالارعا اداپتەر قويادى دا مايلى, بۇرشاق داقىلدارىن دا ورا بە­رەدى, قىسقاسى امبەباپ تەحنيكا, – دەيدى رەس­پۋب­ليكالىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى قوس­تاناي فيليالىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير استافەۆ. 

ارينە, جاڭادان ىرگە تەۋىپ, بىرتە-بىرتە دامىپ, ىرعاقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان «دون مار» زاۋىتى مىڭنىڭ ءبىر مىسالى عانا. داعدارىس سەيىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى بويىن تىكتەي باستاعاندا, شارۋاشىلىقتار شەتەلدىك وزىق تەح­نيكانى كوپتەپ اكەلدى. بىراق قانشا وزىق تەح­نيكا دەگەنمەن, ولاردىڭ 60-80 پايى­زىنىڭ بۇل كۇندە توزىعى جەتتى. ۋاقىت وتە امە­ريكالىق, ەۋروپالىق تەحنيكالاردىڭ ءبىز­دىڭ دالانىڭ جاعدايىنا اسا ىڭعايلى ەمەس تۇس­تارىن دا بايقادى. قۋاتتى بولعانىمەن استىق­تىڭ سابانىن القاپقا كەبەكتەي سۋىرىپ شا­شىپ كەتەتىن شەتەلدىك كومباينداردىڭ بار­لىعى بىردەي ەگىنى مەن مال شارۋاشىلىعى قا­تار جۇرەتىن قازاق دالاسىنا ءتيىمدى دەپ اي­تۋعا كەلمەيدى. زاۋىتتار قازىر شىعارعان ءار تەحنيكانىڭ جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدىلىگىن عالىمدارمەن كەڭەسە وتىرىپ, قاداعالايدى. مى­سالى, «دون مار» زاۋىتى شىعارعان ءدان سە­بۋ كەشەنى وتە تيىمدىلىگى جاعىنان شەت­ە­ل­دىك بالاماسىن جولعا تاستايدى ەكەن. ويت­كەنى ول قازاقستاننىڭ قاي ايماعىنداعى ەگىس القاپتارىندا دا كوكتەمدە ىلعال جەتىس­پەي­تى­نىن ەسكەرە وتىرىپ جەتىلدىرىلگەن. شەت­ەل­دەن الىنعان ءدان سەبۋ كەشەندەرىنىڭ تابانى ىل­عالى از توپىراقتى ودان سايىن كەپتىرىپ جى­بەرەدى. ال «دون مار» شىعارعان ءدان سەبۋ كە­شەنى توپىراقتىڭ ىلعالىن 20 پايىزدان ار­تىق كەپتىرمەيدى. عالىمدار مەن ماماندار اي­تا بەرەتىن تەحنيكانى بەيىمدەۋدىڭ سىرى وسىن­دا جاتسا كەرەك. بەيىمدى تەحنيكا اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىكتى, ساپانى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. 

– توزعان شەتەلدىك تەحنيكالارىن ديقان­دار 2000 جىلعى باعامەن ەندى الا المايتى­نى انىق, ول ۋاقىتتان بەرى دوللار ەكى ەسە­دەن ارتىق ءوستى. قازىر ولاردى الۋعا قوس­تاناي وبلىسىنداعى «التىنسارين», «قار­قىن», «قا­راسۋ», «ديەۆ» سەكىلدى قۋاتتى شا­رۋا­شى­لىقتاردىڭ ءوزى ويلانادى نەمەسە امالسىز نەسيەگە كىرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن وزىمىزدە تەحنيكانىڭ ءتورت تىرەگى – كومباينداردىڭ, تراكتورلاردىڭ, اسپالى-تىركەمەلى جانە تۇقىم تازالايتىن تەح­نيكالاردىڭ مولشىلىعىن جاساۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىپ كەشەنىن دا­مىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا وزگە­رىستەر ەنگىزىلىپ, ون باسىمدىق اي­قىن­دا­لىپ جاتىر, سولاردىڭ ىشىندە اۋىل­شا­رۋا­شىلىق تەحنيكالارىن ءوندىرۋ ءىسى بار, – دەي­دى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحنيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اسقار نامەتوۆ. ينستيتۋت ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر شەتەلدەن الىناتىن تەحنيكالاردىڭ 50 پايىزى ءبىزدىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى القاپتارىنا بەيىمدەلمەگەن. سوندىقتان ونىڭ سىنۋى دا, توزۋى دا تەز. ەڭ باستىسى, تەحنيكانىڭ جۇمىس ساپاسىنىڭ تومەندىگى – استىق ساپاسىنىڭ تو­مەندەۋى دەي بەرىڭىز.

اۋىلشارۋاشىلىق تەح­نيكالارىن وزىمىزدە شىعارىلۋى ارتسا, جۇمىس ورنى دا كوبەيمەك. قازىردىڭ وزىن­دە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جا­ساي­­تىن زاۋىتتاردا قازاقستاندىق ۇلەس 60 پاي­ىزدان اسىپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى «دون مار» زاۋىتىندا الىنعان ماتەريال مەن جۇمىستى قوسا ەسەپتەگەندە قازاقستاندىق ۇلەس 68 پايىزعا دەيىن جەتكەن. زاۋىتتا وت­كەن ءباسپاسوز تۋرىندا ديرەكتور يۋليا ستي­گي­نا سۇرانىس بولسا, ءوندىرىستىڭ جىلىنا 500 جات­كا شىعارۋعا قاۋقارى جەتەتىنىن ايتتى. سون­دىقتان اڭگىمە ديقاندارعا بەرىلۋگە ءتيىس­تى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە تۋرالى ءوربىدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» ارقىلى جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن «جول كارتاسى» جاسالدى. كوم­باينعا تىركەيتىن نەمەسە اسپالى جابدىق-تەح­نيكالار الۋ ءۇشىن سۇرانىس جاساعاندارعا 5,5 جىلدىق پايىز ۇستەمەمەن 10 جىلعا نەسيە بەرىلەدى, ول ءۇشىن بيىل 5 ميلليارد تەڭگە ءبو­لىندى. بيىل قوستاناي وبلىسىندا 150 تراك­تور, 95 استىق جينايتىن كومباين, 119 سە­يالكا, 41 ءدان سەبۋ كەشەنى الىنعان. بىزگە بەل­گى­لىسى, ديقاندار الگى 95 كومبايننىڭ 39-ىن جەر­گى­ل­ىكتى «اگروماشحولدينگ» ماشينا جاساۋ زاۋ­ىتىنان العان, «ەسىل 740» كومباينى. ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن العان تەحنيكا با­عاسىنىڭ 25 پايىزى, مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن العان تەحنيكانىڭ 50 پايىزى سۋبسيديالانادى. بيىل اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى تەحنيكا الۋ ءۇشىن 1 ميلليارد 800 ميلليون تەڭگە بولگەن. 

وبلىستا تەك «دون مار» ەمەس, «اگروماش حولدينگ» زاۋىتى كومبايندار, ىرگەسى ەرتەدە قالانعان «اگروتەحماش» بايىرعى زاۋ­ىتى ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەح­ني­كا­لار­دىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارادى. ونىڭ سىرتىن­دا, اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جا­نە ەلەكترلەندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىنىڭ قوستاناي فيليالىنداعى شا­عىن تا­جىريبە زاۋىتى دا توپىراق وڭدەۋ تەح­ني­كا­لارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ۇسىنىپ وتىر. وسىلاردىڭ بارلىعى دا وتاندىق نارىقتى يگەرۋى ءۇشىن قارجىلاي قولداۋدى تالاپ ەتەدى. 

– مىسالى, بەلارۋستە تەحنيكانىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارعان زاۋىتتى كورپوراتيۆتىك سالىقتان ءۇش جىلعا بوساتادى. ونىڭ وسى جىلدار ىشىندە تاپقان پايداسى زاۋىتتى دامىتۋعا جۇمسالادى. ال رەسەيدە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسى شىقتى. وندا رەسەيدە قۇراستىرىلعان تەحنيكالارعا 50 پاي­ىزعا دەيىن سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل ۇلكەن كو­مەك. قازاقستانداعى زاۋىتتارعا دا وسى سيپات­تا­عى جەڭىلدىكتەر وتە قاجەت-اق. ءبىزدىڭ قازاق­ستان­نىڭ سولتۇستىك ايماعىندا تەحنيكا شى­عاراتىن زاۋىتتار جەتەرلىك, بىراق ولار مۇ­ناي­شىلارعا, گاز وندىرۋشىلەرگە قاجەتتى جابد­ىقتى شىعارۋعا بەيىمدەلگەن. ويتكەنى وندىرىستەن سۇرانىس جىل سايىن تۇسەدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءبىر جىل استىق شىقپايدى, كەلەسى جىلى بيدايعا باعا ءتۇسىپ كەتەدى دەگەندەي, وندىرىسپەن سالىستىرعاندا تۇراقتىلىق تومەن. سوندىقتان قازىر قۋاتى مول زاۋىتتار اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن شىعارۋعا اسا ق ۇلىقتى ەمەس, – دەيدى ۆلاديمير استافەۆ. 

 دەگەنمەن, قازاقستاندا كومباين, تراكتوردى بولماسا دا, ءازىر تىركەمەلى-اسپالى تەحنيكالاردى شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. مۇنىڭ ديقاندار ءۇشىن زارۋلىگى دە بار. وسى تەحنيكا تۇرلەرىن زاۋىتتار ءبىر «دون مار» زاۋىتىنىڭ مىسالى كورسەتكەندەي, شەتەلدىك بالامالارىنان ارتىق بولماسا كەم ەتپەي, بەيىمدەپ شىعارا الادى. بىراق زاۋىتتاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگىندە وسىنداي اۋىل­شارۋاشىلىق تەح­نيكالارىن جا­ساۋ­دىڭ كوپ پايىزى قول جۇ­مى­سىمەن ات­قا­رىلادى. سون­دىقتان باعا دا قىم­بات. جۇ­مىس­تاردى زا­ماناۋي ستانوك-قۇرالدارمەن ات­قا­رىلاتىن جە­لىگە سالعاندا عانا وندىرىلەتىن تەح­ني­كالاردىڭ سانى ساپقا جۇزدەپ, مىڭداپ قو­يى­لار ەدى, ءارى سوعان وراي باعاسى دا بىردەن ارز­اندايدى. ال ونداي قۇرالدارمەن زاۋىتتاردى جابدىقتاۋ قارجىعا تۇسەتىنى بەلگىلى. ونىڭ باستى جولى سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ بولىپ وتىر. 

– قازاقستاندا توپىراق وڭدەيتىن اسپالى جانە تىركەمەلى تەحنيكالاردىڭ سوقا, تىرما, قوپسىتقىش سەكىلدى تۇرلەرىن وندى­رۋ­گە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتىپ, بىر­لەس­كەن كاسىپورىن قۇرۋ جۇمىستارىن «قازاگرو» حولدينگىنە قاراستى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق قولعا الدى. وعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇركيا­نىڭ ALPLER AGRIKULTURERAL MACHINERY كومپانياسى مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن شىعاراتىن, تاريحى وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىدارىنان باستالاتىن تۇرىك كومپانياسىنا پەتروپاۆل مەتالل قۇراستىرۋ زاۋىتى ارىپتەس بولماق. ازىرگە تاراپتار ءىستى كەلىسسوز جانە جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيىندە جۇرگىزۋدە. ءبىر انىعى, بولاشاق بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىستى باستاعاندا-اق قازاقستاندىق ۇلەس 25 پايىزدان كەم سوقپايدى, – دەيدى اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى بولات اقانوۆ. 

شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا ەۋروپانىڭ, قىتايدىڭ, ءۇندىستاننىڭ جەتەكشى كومپانيالارىمەن دە جالعاساتىن كورىنەدى.  اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كىلتي­پا­نى تەحنيكادا ەكەنى ديقان مەن شارۋاعا عا­نا ەمەس, بارشاعا ايان. ونسىز ازىق-ت ۇلىك مول­شىلىعى دا جاسالمايدى, سالانىڭ ەكس­پورت­تىق قۋاتى دا ارتپاق ەمەس. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى دامىسا اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايى تۇزەلىپ, ەڭسەسى كوتەرىلەر, جاڭاشا جاڭ­عىرار ەدى. ەلباسى «اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولۋى ءتيىس» دەپ بەكەر ايتقان جوق. ونى دامىتۋدىڭ باستى تەتىگى ءۇشىن جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىنا كۋا بولعاندايمىز. 

ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي