تاۋبە دەيىك, ءبىر كەزدەرى دەمىككەن دەنساۋلىق سالاسى قازىر اياعىنان تىك تۇرىپ كەلەدى. ەلباسى «سالاماتتى قازاقستان» دەگەن ەلدىك باعدارلامانى بەكىتتى. سونىڭ نەگىزىندە سان-سالالى جۇمىستار استانادان باستاپ بارلىق وڭىرلەردە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. ءبىز وسى سالا بويىنشا بۇگىن نە اتقارىلىپ جاتىر, بىتكەنى قايسى, بىتەتىنى قانداي دەگەندى, بولاشاقتىڭ جوسپار-جوباسىن ءبىلۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەرىك ءبايجۇنىسوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەرىك ابەن ۇلى, مەملەكەتتىڭ باستى كاپيتالى ادام دەسەك, سول ادامنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندە وتكەن جىلى ارنايى باعدارلاما قابىلداندى. وسى قۇندى قۇجاتتىڭ ەلىمىز بويىنشا ورىندالۋ بارىسى قانداي؟
–شىنىندا, تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندە ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ءجۇيەلى ورىنداۋ جۇمىسى مۇمكىندىگىنشە اتقارىلىپ جاتىر. قيىن كەزەڭدەر ارتتا قالىپ, ءۇمىتتى ۇكىلەگەن ۋاقىت داڭعىل جولعا ءتۇستى دەۋگە بولادى. پرەزيدەنت ءار ءسويلەگەن ءسوزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ميللياردتاعان قارجى بولۋگە ۇيىتقى بولۋدا. بيىلعى جولداۋىندا دا «حالىق دەنساۋلىعى – قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس قۇرامداس ءبولىگى» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. ءبىز وسى ۇدەدەن شىعۋ ماقساتىندا تالپىنىستار جاساۋدامىز. ال ەندى سۇراقتىڭ جەلىسىنە كەلەر بولساق, قوعام دامۋىنا ساي حالىق دەنساۋلىعىن كوتەرۋ جولىنداعى قۇندى قۇجات بولىپ سانالاتىن «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇكىمەت ارنايى قاۋلى قابىلداعان بولاتىن. سونىڭ نەگىزىندە شارالار جوسپارى بەكىتىلگەن ەدى. باعدارلامانى ورىنداۋ ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – 2011-2013 جىلداردى, ەكىنشى كەزەڭ – 2014-2015 جىلداردى قامتيدى. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق سكرينينگىلىك باعدارلامانى ەنگىزۋ ارقىلى حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توپتارىن تەكسەرۋ ءناتيجەسىندە اۋرۋلار تىزبەسى ءازىرلەندى. ءتيىمدى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستى ۇيلەستىرۋ, حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىن سكرينينگىلىك زەرتتەۋمەن تولىق قامتۋ جونىندە ءمينيستردىڭ بۇيرىعى شىقتى.
سول سەكىلدى كولورەكتالدى وبىردى, گلاۋكومانى, جاس بالالاردىڭ تۋا بىتكەن جانە جۇرە پايدا بولعان ەستۋ مۇشەلەرى اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋعا سكرينينگ پەن ۆ جانە س گەپاتيتتەرىنە نىسانالى قاتەر توپتارىن سكرينينگىن قوسىمشا ەنگىزۋگە شەشىم قابىلداندى. بۇعان قوسا الەۋمەتتىك قىزمەتكەر ينستيتۋتى ەنگىزىلۋدە. بۇل باستاپقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ الەمدىك ستاندارتتارىنا جاقىنداتادى.
ەمدەلۋشىلەردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ, جەكە باسىنىڭ دامۋىنداعى اۋىتقۋلاردى تۇزەتۋ, پسيحوپروفيلاكتيكا, پسيحوتۇزەتۋ, پسيحولوگيالىق كونسۋلتاتسيا بەرۋ بويىنشا ءىس-شارالار دا ءوز شەشىمىن تابا باستادى. بۇل رەتتە جوعارىدا كورسەتىلگەن فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتىك ۇيىمدار بويىنشا شتات بىرلىكتەرىمەن جاساقتاۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى: 2011 جىلعا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 2230 شتات بىرلىگى جوسپارلانسا, ونىڭ 389-ى پسيحولوگتارعا تيەسىلى.
حالىققا, اسىرەسە اۋىل تۇرعىندارىنا, ەلدىڭ شالعاي جانە بارۋ كەزىندە قيىندىق تۋدىراتىن ءوڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق كومەكتىڭ قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كولىك مەديتسيناسىن دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە وڭىرلەردە قىزمەتتەردى ۇسىنۋشىلاردىڭ باستاماسىمەن ەم الۋشىلار سانىن قايتا قۇرىلىمداۋ مەن وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلۋدە. وسى كەزەڭدە ستاتسيونارلاردا 398 741 ادام ەم الدى. ونىڭ 42,7 پايىزىن اۋىل تۇرعىندارى قۇرادى.
ولاردىڭ ىشىندە ءوز وڭىرىندە 89,7 % ازامات ەمدەلدى. وزگە ءوڭىرلەرگە 1,6 %, رەسپۋبليكالىق كلينيكالاردا مامانداندىرىلعان كومەكتى 8,7 % ادام الدى.
مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن تۇپكى ناتيجەگە ىنتالاندىرۋ نيەتىندە «مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2011 جىلعى 20 مامىرداعى № 310 بۇيرىعى ءازىرلەندى. وندا ەڭبەك ءناتيجەسىنە قاراپ باعالاۋ ولشەمدەرىن پايدالانا وتىرىپ, كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ كولەمى مەن ساپاسىنا قاراي ۇنەمدەلگەن قاراجات ەسەبىنەن ۇستەمە تولەۋ ءتارتىبى كوزدەلگەن. 2011 جىلدىڭ 6 ايىنىڭ قورىتىندىسىمەن بارلىق وبلىستاردا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە سارالانعان ەڭبەكاقى تولەۋ ءجۇزەگە اسىرىلدى. الايدا, وڭىرلەردىڭ ءبىرقاتار ۇيىمدارىندا ۇنەم بولماعاندىقتان تولەم جۇرگىزىلمەدى.
– اۋرۋدىڭ ەمى – ساپالى ءدارى. ەلىمىزدە قولجەتىمدى ءدارى-ءدارمەك ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تابۋدا؟ وتانىمىزدا وندىرىلەتىن ءدارى قانشا پايىزدى قۇرايدى؟ شەتەلدەن الىناتىن ءدارى شە؟
– قولدانىستاعى زاڭناماعا ءسايكەس ەلىمىزدە تىركەلمەگەن ءدارىلىك زاتتاردى, مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمدار مەن تەحنيكانى قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. ءدارىلىك زاتتار, مەديتسيناعا قاجەت ماقساتتاعى بۇيىمدار مەن مەديتسينالىق تەحنيكا مەملەكەتتىك ءتىركەۋدەن ءوتۋى ءتيىس. مۇنداي تالاپ الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە بار. مەملەكەتتىك ءتىركەۋ ەۋروپا ەلدەرى مەن باسقا ەلدەردىڭ حالىقارالىق پراكتيكاسى بولىپ تابىلادى. بۇل ەلىمىزدىڭ فارماتسەۆتيكالىق نارىعىنا ساپاسىز جانە ءتيىمسىز, سونداي-اق جالعان دارىلىك زاتتاردىڭ, مەديتسينا بۇيىمدارى مەن تەحنيكانىڭ زاڭسىز كەلۋىنە تىيىم قويادى.
اعىمداعى جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى احۋالعا كوز جىبەرەر بولساق, 7035 دارىلىك زاتتار ءتىركەۋگە الىنعان. ونىڭ وتاندىق ءوندىرىسكە تيەسىلىسى – 12,2% بولسا, جاقىن شەتەلدەن – 17,8%-دى, الىس شەتەلدەن كەلگەندەرى – 70%-دى قۇرايدى ەكەن. مەديتسينالىق تەحنيكاعا كەلسەك, ونىڭ تىركەلگەندەرىنىڭ ۇزىن سانى – 2 244. مۇنىڭ وتاندىق ءوندىرىسكە تيەسىلى – 3,1%, جاقىن شەتەل – 16,1%, الىس شەتەلدەن – 80,8% ەكەن. ال مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمدار – 3604. مۇنىڭ 7,9%-ى – وتاندىق, 24,1%-ى – جاقىن شەتەلدىك, 68%-ى – الىس شەتەلدىك بولىپ وتىر.
– ەلباسى استاناداعى ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىقتىڭ اشىلۋ ءراسىمىندە ەل دەنساۋلىعىنا قاتىستى اتقارىلعان جۇمىستاردى ايتا كەلىپ, ەندىگى جەردە قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ىرگەلى مەكەمەنىڭ بوي كوتەرەتىنىن جەتكىزگەن ەدى. وسى ارادا ناقتى مىسالمەن تۇرعىندار اراسىنداعى سىرقاتتار تۋرالى مالىمەت بەرە كەتسەڭىز.
– ءيا, وتانداستارىمىزدىڭ, ءاسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ ومىرىنە قاتەر توندىرەتىن قاتەرلى ىندەتتەردىڭ الدىن الۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرىمىز از ەمەس. ارينە, ەلىمىز جىل ساناپ العا باسىپ كەلە جاتقان تۇستا, ءبارىن بىردەن ءتورت اياعىنان تىك تۇرعىزۋ وڭاي جۇمىس بولماسا كەرەك. ايتسە دە جۇرگىزىلگەن رەفورمالار, باعىت-باعدارلار ءوز ءناتيجەسىن بەرۋدە. ايتالىق, 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە اتقارىلعان شارالارعا توقتالار بولسام, 2009 جىلى استانا قالاسىنداعى «رەسپۋبليكالىق دياگنوستيكالىق ورتالىق» اق بازاسىندا يادرولىق مەديتسينا قۇرىلدى. مۇندا 2010 جىلدان باستاپ دايىن راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردى ءوندىرۋ ءۇشىن تسيكلوترون مەن پوزيتروندىق-ەميسسيالىق توموگرافيا ءادىسى ەنگىزىلدى. بۇل جابدىق اۋرۋدىڭ العاشقى ساتىسىندا كلينيكالىق سيمپتومدارى پايدا بولعانعا دەيىن انىقتاۋعا جانە نەۆرولوگيالىق, كارديولوگيالىق, ەڭ باستىسى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ تيىمدىلىگىن باقىلاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. قۇرالدىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا ءبىر جارىم مىڭ ەمشاراعا ەسەپتەلگەن. رەسپۋبليكا حالقى ءۇشىن تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ شەڭبەرىندە قىمبات تۇراتىن ەمشارا تەگىن جۇرگىزىلەدى. راديوحيميالىق زەرتحانا دا بارلىق يادرولىق مەديتسينا سياقتى امەريكالىق جانە بەلگيالىق جابدىقتارمەن جاراقتالدى. 2010 جىلى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ شەڭبەرىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, 2011 جىلى دا بۇل جالعاسىن تابۋدا.
استانادا سوڭعى 5 جىلدىڭ ءىشىندە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرىنىڭ ءتومەندەۋى بايقالدى. ەگەر 2007 جىلى بۇل جاعداي 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 102,8-ءدى قۇراسا, 2010 جىلى 89,0-گە دەيىن تومەندەدى. بۇل قاتەرلى ىسىكتى العاشقى ساتىسىندا دياگنوستيكالاۋدىڭ جاقسارۋىنا جانە ەمدەۋ ناتيجەلەرىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
ءومىر ءسۇرۋدىڭ 5 جىلدىق كورسەتكىشى دە بىرتىندەپ كوتەرىلىپ كەلەدى. 2007 جىلى ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 45,0%-عا, 2010 جىلى 47,2%-عا جوعارىلادى. ءارينە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءاربىر تۇرعىنىنىڭ, اسىرەسە كۇنى ەرتەڭ ەل تۇتقاسىن ۇستايتىن جاس ۇرپاقتىڭ ءوركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ ارقىلى, ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ارتتىرۋ باستى نازارىمىزدا تۇرعانىن باسا ايتقىم كەلەدى.
– ەرىك ابەن ۇلى, ءوزىڭىز ايتقانداي, ەلدىڭ بولاشاعى سانالاتىن سول جاس ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ كوپتىڭ دە كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە. ءومىرگە كەلگەن سابيلەردىڭ اراسىندا شالا تۋاتىندار, جۇرەك اقاۋى بارلار بار ەكەنى انىق. جۇرەك اقاۋىمەن تۋعاندارعا دەر كەزىندە وپەراتسيا جاساۋ قاجەت ەكەنى دە تۇسىنىكتى. ونداي سابيلەرگە شەتەلدەردە تۋا سالىپ وپەراتسيا جاسايتىن كورىنەدى. بىزدە بۇل جۇمىس ءوز شەشىمىن قالاي تاۋىپ جاتىر؟ دارىگەرلەرگە ەمدەلۋشىلەردىڭ سىيلىق بەرۋى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
– مەن سۇراققا جاۋاپتى ناقتى مىسالدارمەن بەرسەم دەيمىن. 2010 جىلى ەلىمىز بويىنشا 368 975 ءسابي ومىرگە كەلدى. بۇل 2009 جىلعا قاراعاندا 7486 بالاعا ارتىق. ءنارەستەلەردىڭ ءولىم-ءجىتىمى 1000 ءتىرى تۋعاندارعا شاققاندا 16,7-ءنى قۇرادى. بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, 8,2%-عا تومەن دەگەن ءسوز. سول ومىرگە كەلگەن ءسابيلەردىڭ شالا تۋعاندارى 5,9% دەسەك, بۇل انا دەنساۋلىعىنىڭ يندەكسىنە بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى. سول سەكىلدى 2011 جىلعى ءى جارتىجىلدىقتا نارەستەلەر ءولىم-ءجىتىمىنىڭ كورسەتكىشى وتكەن جىلداردىڭ وسى كەزەڭىمەن ولشەگەندە 14%-عا ءتومەندەدى. جانە 1000 ءتىرى تۋعان نارەستەگە شاققاندا 15,1 (2010 جىلى – 17,6%) پايىز بولدى.
سابيلەر اراسىندا تۋا پايدا بولعان جۇرەك كەمىستىگى سىرقاتىنا كارديوحيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن ايتار بولسام, الدىمەن الماتى قالاسى پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىندا 20 توسەكتىك كارديوحيرۋرگيالىق بولىمشە, پەريناتالدىق ورتالىعىندا 20 كارديوحيرۋرگيالىق توسەك-ورىن دايىنداۋ جانە 3 جاسقا دەيىنگى بالالارعا كارديوحيرۋرگيالىق ەم جاساۋ جوسپارلانۋدا. بۇعان قوسا, استانا قالاسىنداعى جاڭا اشىلعان كارديولوگيالىق ورتالىعى بالالارعا ارنالىپ ازىرلەنگەن 20 ورىندا جىلىنا 275, 2011 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە 1 جاسقا تولماعان 70 ءسابيگە وپەراتسيا جاساۋ كوزدەلۋدە. قازىر وسىنداي كارديوحيرۋرگيالىق كومەككە ءزارۋ بالالار انىقتالۋ ۇستىندە.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, انالارعا جانە جاڭا تۋعان ۇل-قىزعا مەديتسينالىق كومەك تەگىن, كەپىلدىك بەرۋ كولەمىنىڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى.
اق حالاتتى ابزال جاندار ءارقاشان قاتەلىككە جول بەرمەي, ادام ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسەدى. پاتسيەنتتەر مەديتسينالىق مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, كەيدە سىيلىق بەرىپ جاتادى. ارينە, پاتسيەنتتەردەن سىيلىق الۋعا بولمايدى. ويتكەنى, مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ قولما-قول اقشالاي نەمەسە قۇندى سىيلىقتار الۋعا قۇقى جوق. مۇنداي جات قىلىققا ءار ازاماتتىڭ ساۋاتى مەن ساناسى تارازى بولۋى ءتيىس.
– 2010 جىلدان باستاپ ءبىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وسى ءىستىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى تۋرالى دا وقىرماندارعا ايتا كەتسەڭىز ءجون بولار ەدى.
– وتكەن جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلە باستاعانى راس. وعان ارقاۋ بولعان نەگىزگى جەلى, ەمدەلۋشىلەردىڭ ءدارىگەر مەن مەديتسينالىق ۇيىمدى ەركىن تاڭداۋىنا, باسەكەلەستىككە بەل بۋعان ورتانى قالىپتاستىرۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ءتۇپكىلىكتى ناتيجەگە جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىنا باعدارلاۋ ەدى. وسى قاعيداتتاردى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى تاڭداپ الىنعان مەديتسينالىق ۇيىمعا «ساپالى ەمگە – قوماقتى قارجى» تارتۋ بولاتىن. پورتال ارقىلى جوسپارلى ەمدەۋگە جاتقىزۋدى ۇيىمداستىرۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن. پورتالى ارقىلى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ شەڭبەرىندە ستاتسيونارعا جوسپارلى ەمدەۋگە جاتقىزۋدى ۇيىمداستىرۋ نۇسقاۋلىققا ءسايكەس جۇرگىزىلەدى. امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق كومەك كورسەتەتىن مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ مامانى جولدامانىڭ ەلەكتروندىق نىسانىنداعى ءتيىستى جولداردى تولتىرۋ ارقىلى پورتالعا جولدامانى تىركەيدى. نۇسقاۋلىقتا جازىلعان تالاپتاردا ەمدەلۋشىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىن ەركىن تاڭداۋى, قولجەتىمدىلىگى, اشىقتىعى, قۇقىعىنىڭ قورعالۋى ايقىن كورسەتىلگەن. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ستاتسيوناردى ءوز ەركىمەن تاڭداۋ قاعيداسىنىڭ ارقاسىندا 398 مىڭنان استام ادام جوسپارلى تارتىپپەن ەم الدى.
قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل تۇرعىندارى ستاتسيونارلىق ەم الۋدا مەديتسينالىق ۇيىمداردى, ونىڭ ءىشىندە رەسپۋبليكالىق كلينيكالاردى ەركىن تاڭداي الادى. وسى كەزگە دەيىن تاڭداۋ قۇقىعىن 186 مىڭنان استام اۋىل تۇرعىنى پايدالاندى. ەمدەۋگە جاتقىزۋ بيۋروسى پورتالىندا تىركەلگەندەردىڭ 43%-ىن اۋىل تۇرعىندارى قۇرادى. رەسپۋبليكالىق كلينيكالاردا ەمدەۋگە جاتقىزىلعانداردىڭ 29 پايىزى جەرگىلىكتى جەردەن كەلگەندەر. ودان باسقا وبلىستاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ, ءوڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ جولدامالارى بويىنشا جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەكتى 7249 اۋىل تۇرعىنى الدى. بۇل بارلىق ەمدەۋگە جاتقىزىلعانداردىڭ 31 پايىزى ەدى.
– جاس مامانداردىڭ اۋىلعا بارۋى, بارعاندارعا جاسالاتىن جاعداي تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك. جالپى, مەديتسينا كادرلارىن دايىنداۋ ءىسى قالاي جۇزەگە اسۋدا؟
– ءيا, ەلباسىنىڭ جولداۋىنا ءسايكەس جىل سايىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كوتەرىلۋدە. ونى بۇكىل جۇرت كورىپ, ءبىلىپ وتىر. ال اۋىلدا مەديتسينا كادرلارىنىڭ تاپشىلىعى جوق دەي المايمىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە مەديتسينا كادرلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ تىڭعىلىقتى شارالاردىڭ قابىلدانۋىنا ۇيىتقى بولىپ وتىر. زاڭ اياسىندا 2008 جىلدان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاس مامانداردىڭ اۋىلعا بارۋى ءوز شەشىمىن تابا باستادى. سوڭعى جىلدارى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاجەتتى گرانت سانى ءوستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءجۇزەگە اسىپ جاتقان «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى بويىنشا ەلدى مەكەندەرگە جولى تۇسكەن جاستاردىڭ ەڭبەكاقىسىن 25 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ, وزگە دە جاعدايلار جاساۋ ءوز دارەجەسىندە ورىندالا باستادى.
سونىمەن بىرگە, مينيسترلىك اۋىلداعى مەديتسينالىق كادر تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدەرىمەن جانە مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىمەن ءۇش جاقتى مەموراندۋم جاساۋ بويىنشا جۇمىستار ءجۇرگىزۋدە.
وسى ارادا مىنا ءتۇيىندى ويىمدى ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىن. مەديتسينالىق ءبىلىمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. وقۋ مەرزىمى ءوزگە ماماندىقتارعا قاراعاندا ۇزاق. تەوريالىق جانە كلينيكالىق ءپاندەر جان-جاقتى زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇكىل دۇنيە جۇزىندە مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا جاستاردى ىرىكتەۋ مەن وقىتۋ كەزىندە قويىلاتىن تالاپ وتە جوعارى.
قازىرگى تاڭدا مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىن پراكتيكالىق دايارلاۋدان وتكىزۋ وزەكتى پروبلەما بولىپ وتىر. ەلىمىزدە مەديتسينالىق ءبىلىمدى رەفورمالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. مەديتسينالىق كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىنە قويىلاتىن تالاپتار جوعارىلايدى. 2006 جىلى وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىمدى رەفورمالاۋ تۇجىرىمداماسى قابىلدانعان بولاتىن. ول ەلدەگى مەديتسينالىق ءبىلىم قۇرىلىمى مەديتسينالىق ءبىلىمنىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جانە مەديتسينالىق ءبىلىمنىڭ كلينيكالىق باعىتتىلىعىن كۇشەيتە وتىرىپ, وسى سالاداعى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ ازىرلەنگەن ەدى.
2007 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارىنا سايكەس ءجۇرگىزىلەدى. وسىعان سايكەس ينتەرناتۋرادان وتپەگەن بىتىرۋشىلەر كلينيكالىق پراكتيكاعا جىبەرىلمەيدى. تەك كەيبىر ماماندىق يەلەرى ينتەرناتۋرانى اياقتاعاننان كەيىن وزدىگىنەن گيگيەنيست-ەپيدەميولوگ, ستوماتولوگ دارىگەر, ت.ب. قىزمەتىن اتقارا الادى. جالپى بىلىكتى دارىگەردى دايارلاۋ 9 جىلدان باستاپ 11 جىلعا دەيىن. مەديتسينالىق ءبىلىم بازاسىنىڭ شەڭبەرىندە جاڭا باعدارلاما بويىنشا وقىعان العاشقى تۇلەكتەر جۇمىسقا 2014 جىلدان باستاپ, ال ارنايى مامانداندىرۋدان وتكەندەر 2016 جىلدان باستاپ كىرىسەتىندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
قازاق ەلىنىڭ الدىندا ەكونوميكانىڭ جىلدامدىعىن جاڭعىرتا بەرۋ, شيكىزاتتان ءوز ءونىمىمىزدى ءوندىرۋ جونىندەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتى ورىستەتۋ مىندەتتەرى تۇر. مۇنداي جاۋاپتى ىستە ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ نىعايتپاي, جۇمىسقا قابىلەتىن ارتتىرىپ, ءومىرىن ۇزارتپاي العا بارۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەل عىلىمىن ۋاقىت ولشەمىنە ساي رەفورمالاۋ جالعاسۋدا. جاڭا «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. عىلىمعا بايلانىستى نەگىزگى ءىس-شارالار دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار, مەديتسينالىق عىلىمدى رەفورمالاۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بويىنشا جوسپارلى ىستەر جالعاسىن تابۋدا. وسىنىڭ ءبارىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى 24 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن عىلىمي ورتالىق, ونىڭ ىشىندە 18 كلينيكالىق جانە 6 كلينيكالىق ەمەس, 8 جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورنى جۇزەگە اسىرۋدا.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ءسايكەس مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى قالىپتاستىرىلدى. «دەنساۋلىق ساقتاۋداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر جونىندەگى ءوڭىرلىك وقۋ ورتالىعى» حالىقارالىق گرانتىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. گرانتتىڭ قۇرىلتايشىسى – دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى.
– قازىر ەلىمىزدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ساناۆياتسيا تۋرالى دا ءوز بايلامىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز قالىڭ قاۋىمعا ءتيىمدى بولار ەدى.
– اۋە سانيتاريالىق كولىگىن پايدالانا وتىرىپ, شۇعىل مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن جانە قولجەتىمدىلىگىن جاقسارتۋ ماقساتىندا, بيىل «رەسپۋبليكالىق جەدەل مەديتسينالىق جاردەم ورتالىعى» اق بازاسىندا رەسپۋبليكالىق سانيتاريالىق اۆياتسيا ۇلتتىق ورتالىعى اشىلدى. 16 سانيتاريالىق تىكۇشاق ساتىپ الىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەك. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىمەن, وزگە دە قۇرىلىمدارمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. بارلىق وبلىستىق مەديتسينالىق ۇيىمدارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىلعان. ەل دەڭگەيىندەگى ماماندارمەن تەلەفون جانە «سكايپ-بايلانىس» قۇرالدارى ارقىلى, سونداي-اق تەلەمەديتسينا بويىنشا كونسۋلتاتسيا جۇرگىزىلەدى. مۇنى جەدەل جاردەمنەن دە جەدەل جاردەم دەسەك بولادى.
ءسوز تۇيىنىنە كەلسەم, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن باعىت-باعدار بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, مەملەكەت ءىسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.