بيىلعى جىل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى اتاپ وتىلەتىن ەرەكشە جىل. سوندىقتان, بۇل – وتكەندى سارالايتىن, بولاشاقتى بولجايتىن, سەنىم مەن ماقساتقا تولى جاۋاپتى كەزەڭ. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت قابىرعاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسى دايىندالۋدا.
اۋقىمدى ىستەر مەن قاربالاس كۇندەرگە تولى جيىرما جىل ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي وقيعالارعا مول بولدى. بۇل مەرزىم ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, جاڭا بەلەستەر بيىگىن باعىندىرۋدىڭ شەجىرەسىنە اينالدى. ەلباسىنىڭ دارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وركەندەۋ مەن جاڭارۋ جولىنا ءتۇسىپ, ەڭسەمىز جىلدان جىلعا بيىكتەپ كەلەدى. ءبىز ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى باستى قۇندىلىق سانالاتىن زايىرلى, وركەنيەتتى مەملەكەت قۇردىق. حالىق ءمۇددەسىنە ساي جاڭا ەكونوميكا, تىڭ يدەيالارعا باي قوعام قالىپتاستى. جوعالتقانىمىزدى جاڭعىرتىپ, كوشىمىز ءتۇزەلدى.
ءبىز بۇل جەتىستىكتەرگە قالاي كەلدىك؟ ارمانداي بولعان اسۋلارعا قالاي جەتتىك؟ بۇرالاڭى مول كۇردەلى كەزەڭدەر مەن بەلەستەردەن قالاي وتتىك؟ «تاريحتى بىلمەي, العا جۇرە المايسىڭ», دەيدى دانالار. سوندىقتان, ءبىر مەزگىل وتكەنگە كوز جىبەرىپ, تاريح ساباعىن ەسكە الا وتىرىپ, بولاشاققا بايىپپەن ۇمتىلعان ءجون.
تاريحقا اينالعان 90-جىلداردىڭ باسىنداعى وقيعالاردى ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. كەڭەس وداعىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە وداقتىڭ وزىنەن باستاپ, رەسپۋبليكالاردىڭ بارىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلە باستادى. بۇل كومپارتيانىڭ ۇستەمدىكتەن ىعىسىپ, مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ وركەنيەتتى ۇلگىلەرىنىڭ پايدا بولا باستاۋىنىڭ كورىنىسى بولاتىن. قازاقستان دا بۇل وزگەرىستەردەن سىرت قالمادى. رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىندە ەلدىك, ۇلتتىق, ەكونوميكالىق, ءتىل مۇددەسى ءجيى كوتەرىلدى. 1990 جىلعى 24 ساۋىردە جوعارعى كەڭەس سەسسياسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ينستيتۋتى قۇرىلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. بۇل قازاق ەلىنىڭ جاڭا ءومىرىنىڭ باستالۋى بولاتىن.
قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندەگى دەموكراتيا لەبى ماڭىزدى وزگەرىستەرگە ۇلاستى. قازاقستان تاۋەلسىز دامۋعا قاراي العاشقى قادام جاساپ, 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى, وندا ەگەمەندىك پەن دەربەس مەملەكەت بولۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارى بەلگىلەندى. ال مازمۇندى دا ماڭىزدى ىستەرگە تولى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحي جولى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋىنان باستالدى.
بۇل ءبىر تاريح پاراعى اۋدارىلعان ساتتەگى, ەلەڭ-الاڭ سەكىلدى جاعداي بولاتىن. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەنىمەن, سىرتتان جۇدىرىق تۇيگەندەر دە جەتىپ ارتىلاتىن. «بۇلار قايتەر ەكەن؟» دەپ, كەكەسىنمەن قارايتىندار دا قالىپتى بولا باستادى. ولارعا رۋحى بيىك حالىق پەن باتىل دا قايسار باسشىمەن عانا جاۋاپ بەرە الاتىن ەدىك. ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي, بىزدە وسى ەكەۋى دە بولدى!
سىرتتاعى كورە الماۋشىلاردان باسقا, ءوز ارامىزدا دا دەموكراتيانىڭ ارىنىن توقتاتا الماي, ەل تىنىشتىعىن بۇزۋعا تىرىسقاندار كەزدەسىپ جاتتى. مەملەكەت قۇرۋداعى بىرەۋ ءتۇسىنىپ, بىرەۋ تۇسىنبەگەن جاۋاپتى دا ماڭىزدى ىستەر بىرتە-بىرتە اتقارىلدى. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى, پرەزيدەنتتىك مىندەتتىڭ باستان اسىپ جاتقانىنا قاراماستان, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتاتىن زاڭداردى تالقىلاعاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كۇنى بويى جوعارعى كەڭەس وتىرىستارىنا قاتىسىپ, ءوز پىكىرلەرىن جەتكىزىپ وتىراتىن. اشىق پىكىرسايىستارعا ۇلاسقان زاڭ جوبالارىندا جاڭا ەرەجەلەردى ەنگىزۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل بۇرىنعى قاعيدالار مەن جاڭاشا ويلاۋدىڭ اسەرى, شىنىن ايتقاندا, ەسكى مەن جاڭانىڭ ايتىسى بولاتىن. جوعارعى كەڭەس كەيبىر مينيسترلەردى بىرنەشە قايتارا بەكىتپەي, اۋرەگە سالاتىن كەزدەر ورىن الدى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى قۇرىلىسىنداعى بارلىق مىندەتتەردى بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىردى. 1992 جىلعى ناۋرىزدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 46-سەسسياسىندا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك بەدەلدى ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنە ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
ءبىز قوعام ومىرىندەگى تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ارقىلى مەملەكەت قۇرىلىسىن نىعايتا تۇستىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەشكىمگە وڭاي بولعان جوق. 1991-1993 جىلدارى اقشا قۇنسىزدانىپ, ينفلياتسيا دەڭگەيى 3000 پايىزعا دەيىن جەتتى, حالىق تاۋار مەن تاۋاردى «بارتەرگە» ايىرباستاۋعا كوشىپ, ەڭبەك ۇجىمدارى ءوندىرىس كولەمىن قىسقارتتى, جۇمىسسىزدىق كوبەيدى.
ن.نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىم قابىلداۋىنىڭ ارقاسىندا 1993 جىلى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى اينالىمعا ەنگىزىلدى, بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر ايقىن بەلگىسى بولدى. 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ءارى قاراي دامۋىنا تولىق مۇمكىندىك اشا الماعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. قوعام دامۋى بىزگە جاڭا زاڭداردىڭ قاجەت ەكەنىن ايعاقتاپ وتىردى. ءسويتىپ, 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قول جەتكەن ناتيجەلەر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋعا العىشارتتار جاسادى, ستراتەگيالىق سيپاتتاعى مىندەتتەردى باعدارلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسۋلارى مول 1997 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەن ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى دۇنيەگە كەلدى.
بۇل قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتتارى ءدال بەلگىلەنىپ, قولدا بار رەسۋرستار ءار سالا بويىنشا شوعىرلاندىرىلدى. جاھاندىق دامۋدىڭ بۇگىنگى كۇردەلى قيىلىستارىندا ستراتەگيا ءبىزدىڭ نەگىزگى باعدارىمىز بولدى جانە بولىپ كەلەدى. ارينە, بۇل ماڭىزدى قۇجاتقا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبارى بىردەي وڭ قاباق تانىتا قويماعانىن ايتا كەتكەن ءجون. كەيبىر كورشى مەملەكەت باسشىلارى: «مىنا قازاقتارعا نە جوق, ەل ءبىر جىلدا نە بولارىن بىلمەي جاتقاندا, بۇلار قىرىق جىلدىق جوسپار جاساپ جاتىر», دەپ قىزعانىپ تا, مىسقىلداپ تا ءارتۇرلى پىكىرلەرىن ايتىپ ءجۇردى. الايدا, بۇل ءبىزدىڭ ءوزىمىز ءۇشىن, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ازىرلەنگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ كەلەشەكتەگى دامۋ جولى ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەدى.
بۋىنى بەكىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە الەمدىك قارجى داعدارىستارىنا, سونداي-اق سىرتقى ەكونوميكالىق تەرىس ىقپالدارعا قارسى تۇرا الاتىنداي جاعدايدى قالىپتاستىرۋى قاجەت ەكەنى دە ايقىندالدى. ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ۇلتتىق قور قۇرىلىپ, شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدان تۇسكەن قوماقتى قارجى داعدارىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جيناقتالاتىن بولدى. بارشا جۇرتشىلىق ونىڭ پايداسىنا كەيىننەن كوز جەتكىزدى.
1998 جىلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندەگى داعدارىستان كەيىن بىلىكتى ماماندار قازاقستان ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا تەك 2004 جىلى قول جەتكىزەدى دەگەن بولجام جاساعان بولاتىن. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا جەدەل قولعا الىنعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى 2000 جىلى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, 2001 جىلدان باستاپ ءىجو ءوسىمى جىل سايىن 8-10 پايىزعا ءوسىپ وتىردى.
ەكونوميكالىق وركەندەۋمەن بىرگە مەملەكەت ىرگەسىن بەكەمدەۋ ۇدەرىستەرى جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. حالقىمىزدىڭ قالىپتاسقاننان بەرگى تاريحىندا العاش رەت قازاقستان كورشى ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن رەسمي تۇردە ناقتىلادى. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار شەگىندە شەكارالاردىڭ بۇلجىماستىعىن تانۋ تۋرالى 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ الماتى دەكلاراتسياسىمەن ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بەكىتىلدى. كەيىنىرەك قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكارالىق ماسەلەلەردەگى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, قىرعىزستانمەن, رەسەيمەن, وزبەكستانمەن جانە تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا سىزىقتارى بەلگىلەندى جانە شەكارا بەلگىلەرى سالىندى.
كەيدە ءبىر ادامنىڭ شەشىمى تۇتاس ەلدىڭ ومىرىنە اسەر ەتەتىن كەزدەرى بولادى. گەوستراتەگيالىق جاعدايلار مەن زامانا اقيقاتى ەلىمىزدىڭ گەوساياسي كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە تىڭ شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي اكىمشىلىك ورتالىعىن بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جاريا ەتكەندە ونىڭ ورىندالا قوياتىنىنا سەنىم بىلدىرگەندەر از بولعانىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى بولماس.
1997 جىلى جەلتوقساندا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە پارلامەنت تە اقمولاعا كوشىپ كەلدى. ول كەزدە اقمولا وبلىس ورتالىعى بولعانىمەن, ينفراقۇرىلىمى دامي قويماعان شاعىن عانا قالا ەدى. ءتىپتى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى جوقتىڭ قاسى, بارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن. ەلباسىنىڭ «استانانىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» اتتى شىنايى تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ءناتيجەسىندە اتالعان بەرەكەلى باستامانىڭ تەك ەلوردانىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
از عانا ۋاقىت ىشىندە – ەسىل جاعاسىندا اسەم دە ساۋلەتتى استانا قالاسى جىلدام بوي كوتەردى. مەملەكەت ورتالىعىنىڭ قايتا تۇلەۋى – قاۋىرت ءوسۋ ۇستىندەگى ەل قۋاتىنىڭ, ونىڭ جوعارى دامۋ الەۋەتىنىڭ بەينەسى ىسپەتتى. يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتاعىنا يە بولعان استانا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ, حالقىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. جاھاندىق وزگەرىستەر اياسىندا شىن مانىندە ەۋرازيالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنگەن بۇل قالا سوڭعى كۇندەرى تمد مەن ەۋرازەق ەلدەرىندەگى «ءۇزدىك قالا» اتاندى. ءسويتىپ, قازاقستان ەلورداسى الەمدەگى جەدەل قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقان قالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى كوركەيتۋ جانە نىعايتۋ جولىندا تىنىمسىز ىزدەنىستەرى مەن باتىل ويلارىنىڭ جەمىسى, قايسار دا جىگەرلى شەشىمىنىڭ كورىنىسى بولدى.
باستى ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە قازاقستاندا تۇرلاۋلى ەكونوميكالىق ءوسۋ قامتاماسىز ەتىلدى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەيتىن باعدارلاما ۇسىندى. 30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشى كاسىپورىندار العا شىقتى, «جول كارتاسى» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ, ەلدى مەكەندەردە 100 مەكتەپ جانە 100 اۋرۋحانا قۇرىلىستارى قارقىن الدى. قۇرىلىسى ەندى باستالعان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» قۇرلىقارالىق كولىك ءدالىزى ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان وتەتىن جۇك تاسىمالى كولەمىن ۇلعايتۋمەن بىرگە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن بولادى. بۇكىل الەمدى جايلاعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى كەشەندى شارالار اتقارىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاريا ەتكەن حالىقارالىق باستامالارى ىسكە اسا باستادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەسىنەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىن جاريا ەتىپ, ونى ىسكە اسىردى. ون جىلدان كەيىن الماتىدا قۇرامىندا الەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى توپتاسقان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءسامميتى بولىپ, وسى ۇدەرىستەردى ينستيتۋتتاندىرۋ تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق يدەيالارى دا جۇزەگە استى. 2000 جىلى استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرىلدى, ون جىلدان كەيىن قازاقستان-رەسەي-بەلارۋس كەدەن وداعى دۇنيەگە كەلدى.
2006 جىلى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ انتالياداعى 8-ءشى باسقوسۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتۇبى ءبىر, ءدىنى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ مىزعىماس دوستاستىعىنىڭ ارقاۋى رەتىندە تاريحي-مادەني بايلانىستاردى نىعايتاتىن, ازاماتتاردىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار قولدانۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, ءتۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن, اقساقالدار كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جاريا ەتتى. بۇل ۇسىنىستار 2008 جىلى رەسمي بەكىتىلدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندەگى جوعارى حالىقارالىق بەدەلى مەن مارتەبەسىن ناقتىلايتىن تاريحي وقيعا – قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى بولىپ تابىلادى. استانادا بىلتىر ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ءوتۋى قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى وقيعا بولدى. الەمدىك دەڭگەيدە تانىمال مەملەكەت باسشىلارى مەن جوعارى لاۋازىمدى ادامدار قازاق جەرىندە ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت باس قوستى.
بيىل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق مىندەتىن تابىستى اياقتادى, ال شىلدە ايىنان باستاپ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارۋعا كىرىستى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىنە قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ۇيىم مارتەبەسىنىڭ وزگەرىپ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا اينالعانى قۋانىشتى وقيعالار اياسىن كەڭەيتە تۇسەدى. سونداي-اق شىۇ-نىڭ استاناداعى مەرەيتويلىق 10-شى ءسامميتى الەمنىڭ ساياسي كۇنتىزبەسىندە ەرەكشە وقيعا بولدى.
قازاقستان حالىقارالىق باسقوسۋلاردىڭ الاڭىنا اينالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەقىۇ-نىڭ 2003 جىلى جانە 2010 جىلى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمى, ال 2008 جىلى ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جىلداعى كەزەكتى ءحVىى سەسسياسى ءوتىپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ پارلامەنتشىلەرى الەمدى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى قازاق جەرىندە تالقىعا سالدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك تۋرالى يدەياسى دا ءوز جەمىسىن بەردى. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزى ءوتتى. ەلىمىز ىزگىلىك پەن مەيىرىمدى ىلگەرىلەتەتىن ۇنقاتىسۋلار الاڭىنا اينالدى. ەگەر 2003 جىلعى قىركۇيەكتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءى سەزىنە ەۋروپا, ازيا, افريكا قۇرلىقتارىنىڭ 13 ەلىنەن ءدىني باسشىلار كەلسە, 2009 جىلعى شىلدەدە وتكەن ءىىى سەزگە الەمنىڭ 35 ەلىنەن 77 ءدىني باسشىلار, 300-گە جۋىق بەدەلدى ساياسي تۇلعالار, مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمدار جەتەكشىلەرى قاتىستى. ال ءىى سەزد جۇمىسى بارىسىندا «2010 جىلدى – مادەنيەتتەردىڭ جاقىنداسۋىنىڭ حالىقارالىق جىلى» دەپ اتاۋ جونىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ كوتەرگەن باستامانى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى قولداپ, ارنايى قارار (17.12.2007 ج. №62/90) قابىلدادى. مۇنىڭ ءبارى داستۇرگە اينالعان وسى سەزدىڭ مارتەبەسىن ودان ءارى جوعارىلاتتى.
ال بيىلعى مامىر ايىنىڭ باسىندا «جاڭا ونجىلدىق: بولاشاقتار مەن تالاپتار» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا ءتورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان, الەمنىڭ 80 ەلىنەن ەكونوميكانىڭ «جىلىگىن شاعىپ, مايىن جەگەن» 3 مىڭنان استام كاسىبي ماماندار, نوبەل سىيلىعىنىڭ 6 لاۋرەاتى قاتىستى. بۇل – فورۋمنىڭ ەڭ بەدەلدى ساراپتاۋ-تالداۋ الاڭدارىنىڭ قاتارىنا ەنۋىنىڭ ايقىن دالەلى. جىل وتكەن سايىن فورۋمنىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇشى ارتا ءتۇسىپ, وندا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا ورىن الاتىن ءارتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى ءىس-قيمىلدار ءجۇيەسى پىسىقتالدى, داعدارىستان شىعۋعا بىرىكتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەر تالقىلانىپ تۇرادى.
بيىلعى استانا فورۋمىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «جالپى الەمدىك ساياسات ءۇش ماڭىزدى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت», دەدى. ولار, ءبىرىنشى – ماكروەكونوميكالىق باسقارۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىن جاساقتاۋ, ەكىنشى – شيكىزاتتان قارجى سەكتورىنا دەيىنگى رىنوكتاردى جاھاندىق تۇرعىدان رەتتەۋ, ءۇشىنشى – ءتيىمدى ۆاليۋتا-قارجى جۇيەسىن نەگىزگە الۋ. وسىنداي ۇسىنىستاردى بىلدىرە وتىرىپ, ەلباسى: «حالىقارالىق ۇيلەستىرۋلەردى نىعايتۋ ءۇشىن بارلىق ەلدەر بىرىگىپ, جاھاندىق رەتتەۋ تۋرالى پاكت قابىلداعان ورىندى بولادى», دەدى. بۇل ۇسىنىستى ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كۆينتەسسەنتسياسى دەپ سانايمىن.
قازاقستان تەك ساياسات پەن ەكونوميكالىق مۇددەلەر توقايلاساتىن تۇس ەمەس, عىلىمي ورتالىق بولۋعا دا ۇمتىلۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىز ادام كاپيتالىن ءتيىمدى پايدالاناتىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار جاساپ كەلەدى. «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەيدى حالىق دانالىعى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سوڭعى كەزدەگى دەرەكتەرىندە دامىعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 10 پايىزى تابيعي رەسۋرستاردان, 20 پايىزى ناقتى وندىرىلگەن كاپيتالدان, ال 70 پايىزى ءبىلىم جانە ونى ۇتىمدى دا ناتيجەلى پايدالانۋدان تۇراتىنى ايتىلدى. دەمەك, ءبىلىمسىز ادام قولداعى باردى دا ۇقساتا المايتىنى انىق. سوندىقتان جاس ۇرپاق بىلىمگە ۇمتىلۋى كەرەك-اق. بۇل سالادا ەلىمىز ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, عىلىم سالاسىنداعى جاڭا زاڭدى قابىلدادى. ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە كوشۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ءبىلىم بەرۋگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا قارجىلىق-ەكونوميكالىق قۇرالدارىن ەنگىزۋگە تاپسىرما بەرىلدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەر اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا لايىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كوپتەگەن قيىندىقتارعا قاراماستان ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن تالانتتى قازاقستان جاستارى 1994 جىلدان باستاپ جىل سايىن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەت ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. وتكەن جىلى ەلوردادا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا ماتەماتيكا پانىنەن دۇنيەجۇزىلىك وليمپيادا ءوتىپ, وعان الەمنىڭ 98 ەلىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سول سايىستا ءبىزدىڭ ۇزدىكتەرىمىز 3 التىن, 2 كۇمىس مەدالدى جەڭىپ الىپ, قىتاي, رەسەي, اقش, كورەيادان كەيىنگى بەسىنشى ورىندى يەلەنگەنى تاۋەلسىز قازاقستان بولاشاعىنىڭ جارقىن ەكەنىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟!
ءبىلىم بەرۋ مەن اعارتۋ ءىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋ ماقساتتارىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىنىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى بىلىمگە دەگەن شىنايى كوزقاراس دالەلدەپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق عىلىمي ءبىلىم كەشەنىن قالىپتاستىرۋدى ۇيىمداستىرۋ كەزەڭى مەجەگە جەتتى.
پارلامەنت ەرەكشە مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» جانە «نازارباەۆ قورى» تۋرالى زاڭ قابىلدادى. وسى زاڭ نەگىزىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا ساي ەلىمىزدە جيىرما «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» قۇرىلىسى جوسپارلاندى جانە ولاردىڭ بىرقاتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنداعى باستى ماقسات – ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن ەنگىزۋ.
دەربەستىگى مەن اكادەميالىق ەركىندىك دارەجەسى كەڭ, قامقورشىلىق كەڭەستەر ارقىلى باسقارۋ جۇيەسى, ستۋدەنتتەردى قابىلداۋدىڭ دەربەس قاعيدالارى, قازىرگى زامانعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ جانە ولاردى الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنداعى شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسىپ ەنگىزۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ءوز جۇمىسىن باستادى. بۇل جوعارى وقۋ ورنى قازىرگى زامانعا ساي ورلەۋدىڭ ءۇش ەڭ قۋاتتى كۇشتەرى – ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيانى بىرىكتىرەتىن, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ۇلگىسىندە جاڭا تۇرپاتتاعى جۇيەمەن ءبىلىم بەرەدى. «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» بولاشاقتا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونداي-اق ەۋرازيا ايماعىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فلاگمانى, ەتالونى بولارى ءسوزسىز.
وعان نەگىز – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ ءۇشىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەمدىك دارەجەدە بەدەلگە يە زەرتتەۋشىلەرى مەن پروفەسسورلارىن ۇستازدىق قىزمەتكە تارتۋى, كەلەشەكتە ۋنيۆەرسيتەتكە زياتكەرلىك مەكتەپتەردى ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردى, باسقا دا دارىندى جاستاردى قابىلداۋ. سايىپ كەلگەندە, زياتكەرلىك ەكونوميكاعا قاجەت جوعارى تەحنولوگيالار, عىلىمي جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن وندىرىستەر, جاڭا ماتەريالدار سالاسىندا بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ, ءسويتىپ, جاھاندىق باسەكەلەستىكتە لايىقتى ورىنعا يە بولۋ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
بۇل رەتتە ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى وڭ وزگەرىستەرگە قولدانىلعان سينگاپۋر ۇلگىسىنىڭ پايدالى جاقتارى بولعانى داۋسىز. «الەمدە جاڭا ەشتەڭە جوق, جاڭارىپ قايتا ورالعان كونەلەر عانا بار» دەگەن ورىس ناقىلى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. دۇنيە جۇزىندەگى ءار سالا بويىنشا دامۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ جاقسى جاقتارىن پايدالانىپ, وزىمىزگە لايىقتاپ پايدالانۋ بىزگە تەك قانا تابىس اكەلەتىن بولادى. ەلىمىزدىڭ تابىستى وركەندەۋ جولى الەم قوعامداستىعىندا «قازاقستان جولى» دەگەن اتاۋمەن تانىلدى.
قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندە دە اۋقىمدى شارالار قابىلداندى. تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتتى. ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىن بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 445 ميلليارد 66 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. باعدارلاما اياسىندا اۋقىمدى شارالار اتقارىلادى, الىس ەلدى مەكەندەردە ەمحانالار اشىلىپ, سانيتارلىق اۆياتسياعا تىكۇشاقتار ساتىپ الىناتىن بولادى, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ بويىندا دارىگەرلىك-قۇتقارۋ پۋنكتتەرى ورنالاسادى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. الەمدە ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالىق ءتۇسىمدەرى بويىنشا العاشقى ورىن الىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىن مولايتۋداعى باستى سۋبەكتىلەر بولىپ تابىلادى. ولاردى قايتا-قايتا تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانىپ, جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ امالدارى قاراستىرىلدى. پرەزيدەنت تاياۋدا پارلامەنتتىڭ كەزەكتى سەسسياسىن اشۋ كەزىندە ءسويلەگەن سوزىندە جۇمىسىن ەندى باستاعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەكسەرۋىنە 3 جىلعا دەيىن تىيىم سالاتىن شاراعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋدى تاپسىردى.
جالپى العاندا, ەلباسىنىڭ بيزنەس وكىلدەرىنە تۇراقتى قامقورلىعىن ەرەكشە ايتىپ وتكەن ءجون. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الەمدىك نارىقتىڭ اۋقىمىن كورسىن, تانىسسىن, ۇيرەنسىن, تاجىريبە السىن دەگەن نيەتپەن بيزنەستەگى بىرقاتار جاستاردى ءوز ۇشاعىنا وتىرعىزىپ, شەتەلدىك ساپارلارعا ءاردايىم الىپ شىققانىن بۇگىندە بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەس. پرەزيدەنتپەن بىرگە ساپارعا شىعۋ جاس بيزنەسمەندەرگە سەرپىن بەردى, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن وياتتى. سول جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ اراسىندا سەنىمدى اقتاماعاندارى دا جوق ەمەس. ولاردىڭ باعاسىن دا, جازاسىن دا بەرۋ – ۋاقىت ەنشىسىندە.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى يادرولىق قارۋسىزدانۋداعى العاشقى قادامدى جاسادى. مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى بولىپ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ, سول ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىقتى يادرولىق قارۋسىزدانۋعا شاقىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى جانە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتارعا قوسىلدى.
دۇنيە جۇزىنە قاۋىپ توندىرەتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋعا قوماقتى ۇلەس قوسۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە, ەلباسىمىزعا دا زور بەدەل اكەلدى. بەيبىتشىل قادامدارى ارقاسىندا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن بارلىق مەملەكەتتەر تاراپىنان ءوز قاۋىپسىزدىگىنە بەرىك كەپىلدىك الدى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ ءۇردىسىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاسۋعا جانە ونى دامىتۋعا, الەمدىك ءتارتىپتىڭ تاعدىرى ءۇشىن الاڭدايتىن بەيبىتشىل مەملەكەت رەتىندە تانىلدى.
الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ, وسى باعىتتاعى حالىقارالىق قوعامداستىققا سەنىمدى ارىپتەس بولۋ, باسقا دا بۇگىنگى كۇننىڭ كوپتەگەن وتكىر ءماسەلەلەرىن ەرتەڭنىڭ ەنشىسىنە قالدىرۋعا بولمايتىنى پرەزيدەنت باستامالارىندا ۇدايى كورىنىس تابۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇنەمى يادرولىق دەرجاۆالاردى قارۋدى تاراتپاۋ مەن قارۋسىزدانۋدا باسقا مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولۋعا شاقىرىپ كەلەدى. ءسويتىپ, يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ماسەلەگە ءبىر تابان جاقىنداتا ءتۇستى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ باستامالارى مەن تاريحي شەشىمدەرى دۇنيە جۇزىندەگى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان دا قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. وتكەن جىلى قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, سەمەي پوليگونىن جابۋ جانە بۇكىل يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى ەل اۋماعىنان شىعارۋ جونىندەگى تاريحي جانە باتىل شەشىمىن جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتىپ, ۇلت كوشباسشىسىنا شىنايى قۇرمەت ءبىلدىردى. جوعارى مارتەبەلى مەيمان قازاقستان باسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتى بولماسا وسى وڭىردەگى حالىق ءالى دە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەگە بەرۋى مۇمكىن ەدى دەگەن ويلارىن جەتكىزدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى الداعى جاھاندىق سامميتكە قازاقستان مەن اقش باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى بۇكىل الەمدەگى يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولاتىنىن ايتقان ول قازاقستان پرەزيدەنتىنە الەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىن باسقارۋدى ۇسىندى. قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلداۋى ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى بەيبىتشىل يدەيالارىنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتا جوعارى باعالانۋىنىڭ كورىنىسى بولدى.
وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا وتكەن جوعارىدا اتالعان سامميتتە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما, باسقا دا مەملەكەت باسشىلارى قازاقستاننىڭ ادامزاتقا قارسى قارۋدى تاراتپاۋدى كوزدەيتىن تاريحي شەشىمىنە بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور قۇرمەت كورسەتتى, مۇددەلەستەر رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنە رەسمي شارا كەزىندە ءبىرىنشى قاتاردىڭ قاق ورتاسىنان ورىن ۇسىنىلۋى قازاقستاندىق بەيبىتشىل ساياساتتى الەمگە ايگىلەدى, كىمنىڭ كىم ەكەنىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. بۇل وتانىن سۇيەتىن, پاتريوتتىق سەزىم يەسى, تاۋەلسىز ەلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, الەمدىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋىنا بار ىنتا-جىگەرىمەن ايانباي قىزمەت ەتەتىن ءاربىر كوكىرەگى وياۋ, ءجۇرەگى تازا قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتان تۇتار شاعى بولعانى اقيقات.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن شەتەلدىكتەر دە جاقسى بىلەدى. كەزەكتى دەمالىستارىن شەتەلدەردە وتكىزگەن وتانداستارىمىز توقتاعان مەيمانحانالاردىڭ دارەجەسىنە قاراپ, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قازاقستاننان ەكەنىن ايتپاي-اق ايقىندايدى ەكەن. ولار كورشى ەلدەرگە قاراعاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەداۋىر جاقسى ەكەنى, تۇتاس قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەنى بىردەن بەلگىلى بولاتىنىن ايتا جۇرەدى.
وتكەن جىلداردىڭ بىرىندە مەكسيكاعا بارعان ساپارىمداعى تانىسۋ بارىسىندا قازاقستاننان ەكەنىمدى ايتقاندا, ولار: «و-و, قازاقستان! نازارباەۆ!», دەپ ريزاشىلىقپەن امانداسقانى ەلىمىزدىڭ دە, ەلباسىنىڭ دا اتاعى مۇحيت اسىپ كەتكەنىن, بەدەلى بيىك, مارتەبەسى جوعارى ەكەنىن ايعاقتادى.
ەلباسىنىڭ بۇگىنگى زاماندا اتقارعان ۇلان-عايىر ىستەرى تاريحي وقيعالار تىزبەگىن قۇرايدى جانە ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالامەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. باياعىدا بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى باتپاقتى قۇرعاتا وتىرىپ, سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىن تۇرعىزعان پەتر ءى ەۋروپاعا ەسىك اشقان بولاتىن. ءبىز دە سول سەكىلدى تەك ەۋروپاعا عانا ەمەس, ازيا مەن امەريكاعا دا ەسىك اشىپ وتىرمىز. ەگەر بۇل اشىلعان ەسىك جابىلسا, ءبىزدىڭ مۇنايىمىز بەن باسقا مينەرالدى رەسۋرستارىمىز تۇككە تۇرماس ەدى. سەبەبى, ەل يگىلىگىنە جاراماعان بايلىقتىڭ قۇنى دا جوق. سوندىقتان, ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇرالاپ قالعان ەكونوميكاعا دەم بەرىپ, ءوزىمىزدە جوق قاراجاتتى سىرتتان اكەلۋ ءۇشىن ەلىمىزدە شەتەلدىك كومپانيالارعا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ينۆەستيتسياسىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى قاداعالادى. ەلباسىنىڭ ءسوزىنە سەنىم ارتقان الەمدىك دەڭگەيدەگى «شەۆرون», «ەكسين-موبيل», «شەلل», «ادجيپ», «سامسۋنگ», «اكسەل», «جەيلان» سەكىلدى ونداعان كومپانيالار قازاقستان وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالىپ, ەكونوميكانى دامىتۋعا اتسالىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وتكەن جىلداردا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا 130 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
زامان زىمىراپ دامىپ, كوش ىلگەرى كەتىپ بارادى. حالقىمىز قازاقستان-2030 ستراتەگياسىنىڭ العاشقى ون جىلدىقتا بەلگىلەنگەن تاپسىرمانى ويداعىداي ورىندادى. ەندىگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن ابىرويمەن ورىنداۋ.
قازىرگى كەزدە مەملەكەتىمىزدىڭ ءوركەندەۋى بىرنەشە باعىت بويىنشا بەلگىلەندى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزدىڭ باستى ماقساتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن نىعايتۋ ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. جەدەلدەتىلگەن ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ ءجانە ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىتۋ جونىندەگى جوسپارلارى ايقىندالدى. قازاقستاندا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات جۇزەگە اسا باستادى. بۇكىل حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى شارالار – ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تىلدەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى بەكىتىلدى. ونىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ, ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرما العا قويىلدى. قازاقستان ءتاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياسات ءجۇرگىزۋدە. ءبىز جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋدە كوپجاقتىلىق ۇستانىمىن جانە مەملەكەتتەردىڭ ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن نىعايتۋدى قولدايمىز.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار باعدارلاماسىن تولىعىمەن ورىنداپ, وسىناۋ ايتۋلى مەرەيتويدى ابىرويمەن وتكىزۋ مىندەتى تۇر. قازىرگى كەزدە پارلامەنتتە سەنات توراعاسى قايرات ءماميدىڭ باستاماسىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسى ازىرلەنۋدە. ول تۋرالى پالاتا باسشىسى: «زامانداستارىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاققا ارنالعان بۇل ساياسي-قۇقىقتىق سالتاناتتى قۇجاتتا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى ءوركەندەۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز بولاتىن قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىكتەرى كورسەتىلەتىن بولادى», دەگەن ەدى.
ءتورتىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى وكىلدى ورگان باسشىسى مەن دەپۋتاتتاردىڭ دەكلاراتسيا قابىلداۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرگەنى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى: «دەكلاراتسيا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى بىرىكتىرەتىن جاڭا ماڭىزدى قۇجات بولاتىنىنا سەنەمىن», دەدى.
پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت بۇل سەسسيانىڭ قاستەرلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى تويىنا ورايلاس كەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز ەڭبەكتەنۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىسىنسىز ءمۇمكىن ەمەس ەكەنى داۋسىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن دەپۋتاتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت: «ءبىز تاياۋ جىلدارى بەيقامدىق تانىتاتىن ۋاقىت ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەدى. الەم دامۋىنىڭ كۇردەلىلىگى ايقىن سەزىلۋدە. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاعىمسىز سيپاتى دا بايقالۋدا. اشتىققا, زاڭسىز كوشى-قون, ىندەتتەر, كيكىلجىڭدەرگە بايلانىستى قاۋىپتەر جوق ەمەس. گەوساياسي وزگەرىستەر الاڭىندا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كيكىلجىڭدەر بوي كورسەتۋدە. حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ قاۋىپ-قاتەرى دە سەزىلۋدە.
قازاقستان دامۋىنىڭ اعىمداعى جانە ستراتەگيالىق جوسپارلارىن ەسەپتەي وتىرىپ, پرەزيدەنت بەسىنشى سەسسيا بارىسىندا پارلامەنت الدىندا تۇرعان زاڭ شىعارۋ ىسىندەگى ءتورت توپتامانى اتاپ كورسەتتى.
يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستى, اسىرەسە, باسىم سالالاردى ىنتالاندىراتىن زاڭنامالىق نورما ونىڭ العاشقىسى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن تاۋەكەلدەردى تومەندەتەتىن بولىگىندەگى بانكتىك قىزمەت پەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ تۋرالى, «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قۇقىقتىق بازانى قۇرۋ تۋرالى, «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى», «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ جوبالارىن قارايتىن بولامىز.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ – ەكىنشى بلوكقا جاتادى. «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتىك نارىقتى دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازانى قۇرۋدى, ەڭبەك كودەكسىن جاڭعىرتۋدى قولعا الامىز.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت تورەلىگىن رەفورمالاۋدى زاڭنامالىق نەگىزدە كەڭەيتۋ ءۇشىنشى بلوك بولىپ تابىلادى. الداعى ۋاقىتتا ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنداعى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس ءجۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ, سوت جۇيەسىن نىعايتۋ, جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى بىرقاتار زاڭ جوبالارى قارالاتىن بولادى. سونداي-اق پارلامەنت الدىندا «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن جانە «ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاپ, قابىلداۋ مىندەتى تۇر.
وتاندىق باق پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋ – سوڭعى توپتامادا. الداعى ۋاقىتتا «تەلەراديوحابارلارىن تاراتۋ تۋرالى», «دىندەر جانە ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتى تۋرالى» زاڭدار جوبالارى قارالىپ, مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ قۇقىقتىق نورمالارى كۇشەيتىلەدى.
پرەزيدەنت بۇل زاڭداردىڭ قابىلدانۋى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ مىقتى قۇقىقتىق كەپىلى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتىمىز بەن قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى ودان ءارى جالعاساتىن بولادى. الداعى سايلاۋدا ءماجىلىس كەمىندە ەكى پارتيالى بولاتىنى ايتىلدى. بۇل ءبىزدىڭ جاس دەموكراتيانىڭ دامۋىندا جاڭا كەزەڭ باستالاتىنىن كورسەتەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىندەگى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەكشە ەڭبەگىن كورسەتەتىن ورايلى ءسات تۋىپ وتىر. قازىرگى كەزدە مەملەكەت قۇرىلىسىن ءساتتى قۇرا العان ەگەمەن قازاقستان جەڭىستى جولداردان ءوتىپ, اسقاق اسۋلاردى ارتقا تاستادى. تاريحي تۇرعىدان العاندا قىسقا عانا مەرزىمدە داۋىرلىك وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلدى, تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاماشا تابىستارىنا, قوعامدىق ۇيلەسىمگە, ءباسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – جارقىن ىستەردى ىلگەرىلەتۋشى, جاسامپاز تۇلعا. يادرولىق قارۋسىزدانۋدان باستاپ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە دەيىن, سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتەن ادام قۇقىعىنا دەيىنگى اراداعى الەمدى تولعاندىرعان ەڭ باستى ساۋالدارعا جالپى ادامزاتتىق تۇرعىدا جاۋاپ بەرە الاتىن ءوز حالقىنىڭ ۇلتجاندى پەرزەنتى. ءومىرلىك مول تاجىريبەسى بار, قايسار ءارى جىگەرلى, وتە بىلىكتى ءارى وجەت, بەدەلى بيىك, جان-دۇنيەسى حالقىمىزدىڭ جازيرالى دالاسىنداي كەڭ, دارا تۋعان جان.
جاڭا, تاۋەلسىز قازاقستاندى قالىپتاستىرۋداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەكشە دارىنى مەن مەملەكەت قۇرۋداعى ماڭىزدى ءرولىن كۇللى الەمدىك قوعامداستىق الدەقاشان مويىندادى.
كەشە عانا نيۋ-يوركتە وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسويلەگەن سوزىندە جەر-انانى, جالپى ادامزاتتى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى ۇسىنىستارى, اتاپ ايتقاندا, جاھاندىق ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق ستراتەگيا مەن «جاسىل كوپىر» اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستامانى قابىلداۋ جانە بۇۇ بىتىمگەرشىلىك ارەكەتتەر قورىن قۇرۋ جايلى ۇسىنىسى الەمدىك قوعامداستىقتا قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, ەسىمدەرى جەر شارىنا بەلگىلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى جاھاندىق كوشباسشى دەپ تانىپ, مويىنداۋىن قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزىنىڭ جارقىراعان ءساتى دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال.
ەل ءۇشىن, قاسيەتتى اتامەكەن – وتانىمىز ءۇشىن ەلباسىنىڭ سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى مەن قاجىرلى قىزمەتىن سارالاعان كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق ءاربىر جان ونى جاقسى بىلەدى, سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن الەمدەگى ءوز زامانىنىڭ ءبىرتۋار كەمەڭگەر باسشىلارى, اتاپ ايتقاندا, قىتاي ەكونوميكالىق رەفورماسىنىڭ باس ارحيتەكتورى دەن سياوپين, سينگاپۋرلىق «ەكونوميكا عاجابىن» ومىرگە اكەلگەن لي كۋان يۋ, الەم تاريحىنداعى 100 ەڭ تانىمال تۇلعانىڭ قاتارىنداعى تۇرىك مۇستافا كەمال اتاتۇرىك سەكىلدى كورنەكتى تۇلعالارمەن قاتار قويادى.
شىندىعىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمى – 21 ەسە, جان باسىنا شاققاندا ءىجو – 14 ەسە, ونەركاسىپ ءونىمى – 16 ەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمى – 7 ەسە, سىرتقى ساۋدا اينالىمى – 10 ەسە, ورتاشا ايلىق جالاقى 16 ەسە ءوسۋى قازاقستاندىق قارقىندى دامۋ جولىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى ەمەس پە؟!
بۇل جەتىستىكتەردىڭ وڭايلىقپەن كەلمەگەنى بارىمىزگە ءمالىم. بۇل – ەلباسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساليقالى ساياساتتىڭ, ۇيقىسىز تۇندەر مەن كۇرمەۋگە تولى كۇندەردەگى باتىل باستامالار مەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى, ەكونوميكانى رەفورمالاۋدىڭ قازاقستاندىق جولىنىڭ جەمىسى.
«تەمىر حانىم» اتالعان مارگارەت تەتچەر ءبىزدىڭ ەلباسىمىز تۋرالى ىستىق ىقىلاسىن «قازاقستان جولى» كىتابىنىڭ العىسوزىندە بىلاي جەتكىزدى: «مەملەكەت قۇرۋشىلار ارقاشان ەرەكشە تۇلعالار بولىپ تابىلادى جانە سول توپقا جاتقىزۋعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دا تولىق حاقى بار.
توتاليتاريزمنەن بوستاندىققا ءوتۋ ەشقاشان وڭاي بولعان جوق. قازاقستاندى بۇگىنگى بيىكتەرگە شىعارۋ ءۇشىن پرەزيدەنت نازارباەۆ باتىلدىق پەن ابايلاۋشىلىقتى ۇشتاستىرا پايدالاندى.
كوممۋنيزم قۇرساۋىنان بوساعان ەل قازاقى ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ اشىقتىعىنا, ياعني ونىڭ كورشىلەرى بارىنشا باس تارتقان ءنارسەلەرگە ۇمتىلدى.
ءسويتىپ, ول قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بيىك بەدەلىنە قول جەتكىزدى».
ال لي كۋان يۋ: «قازاقستان ليدەرى – بارىنشا تالاپشىل, ىسكەر, تەز جانە كەسىمدى ادام, كەلبەتتى, دارىندى دا تاباندى جانە بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارىندا دا ليدەر بولىپ تانىلعان جان», دەيدى.
ءيا, قازاقستان قازىر ادام كاپيتالىن وڭتايلى پايدالانۋدى باستى مىندەت ەتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا العا جىلجۋدىڭ نەعۇرلىم جارقىن كورسەتكىشى – سينگاپۋر. 5 ميلليونعا جۋىق حالقى بار سينگاپۋردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى سوڭعى قىرىق جىل ىشىندە 100 ەسەدەن استام ءوسىپ, بۇگىندە 217 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. وسى ۇلتتىڭ ءۇلكەن سالتاناتىنىڭ باستى قۇپيالارىنىڭ ءبىرى كەزىندە ونىڭ كوشباسشىسى بولعان لي كۋان ءيۋدىڭ تابىستىڭ باستى فاكتورى ادام رەسۋرسى دەپ شەشكەندىگىندە. مۇندا وقىتۋ جۇيەسى يكەمدى, بالاباقشادان باستاپ مامانداردى قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا دەيىنگى بارلىق بۋىندى قامتيدى. مەملەكەت مەكتەپتىڭ وزات تۇلەكتەرىن شەتەلدەردىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىل سايىن جىبەرىپ وتىرادى. بۇكىل الەمنىڭ جوعارى دارەجەلى عالىمدارىن, زەرتتەۋشىلەرىن ساپالى جابدىقتارمەن, ءتيىستى جالاقىمەن جانە عىلىمي جۇمىسقا جاعداي جاساۋمەن وزدەرىنە تارتتى. جانە ءبىر ماڭىزدىسى, بۇل ەلدە ءبىلىمدى وتە مۇقيات جوسپارلايدى, اتاپ ايتقاندا ەكونوميكاعا قانداي ماماندار كەرەكتىگىن زەر سالىپ ەسەپتەپ, ناقتى سول ماماندىق يەلەرىن دايىنداۋعا قارجى مولىنان بولىنەدى. بۇل ورايدا كوبىنە ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا باسىمدىق بەرىلەدى.
ال ەندى قازاقستان مەن سينگاپۋ