تەمىرقازىق

قوعامدا ۇلكەن سەرپىلىس تۋ­عى­زىپ, قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ەل­باسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى ەلىمىز ءۇشىن جاڭا كەزەڭگە اۋقىمدى جول اشىپ وتىر. راسىندا, ءححى عا­سىر­دا كەسكىن-كەلبەتىمىزدى ساقتاپ, ۇلت­تىق مادەنيەت, تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋ ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندە اداستىرمايتىن تەمىر­قازىق ىسپەتتى باعدار ەكەنى بەلگىلى.

ماقالانىڭ مازمۇنى ەلىمىز­دىڭ رۋحاني قازىناسىن ەسەلەپ, تامىرلى تاريحىمىزدى تۇگەن­دەۋگە تولايىم تابىس اكەلگەن «ءما­دەني مۇرا», «حالىق − تاريح تولقىنىندا» سىندى باعدار­لا­مالارمەن ساباقتاسىپ, ەلبا­سىنىڭ ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇح­باتىمەن, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىندا سويلەگەن ءسوزى­مەن جانە « ۇلى دالا ۇلاعات­تارى» كىتابىمەن ۇندەس شىقتى.

رۋحاني جاڭعىرۋ, بۇل – وتكەن تاريحىمىز بەن بۇگىنگى ءومىرىمىز, باياندى بولاشاعىمىزدىڭ ءۇي­لەسىمدى توعىسى. بۇل توعىسۋ – تاريح, تۇلعا جانە تۋعان جەردىڭ جاراسىمى ارقىلى باياندى بولماق.

تاريحتى تۇلعالار جاسايدى دەگەن تۇسىنىك بار. تاريح دەگە­نىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە, تۋعان جەرگە تابانىن تىرەگەن, وعان قور­عان بولعان تولاعاي تۇلعالاردىڭ تاعدىرى. ۇلى دالانىڭ قاھار­ماندىق تاريحى ەپيكالىق سانانى, عاجايىپ داستانداردى تۋدىردى. جىر-داستاندارىمىزدا باس كەيىپكەر ادەتتە باتىر بولادى, ول تۋعان جەرىن قورعاپ داڭقى شىعادى, اتاجۇرتى ءۇشىن ارپالىسادى. سوندىقتان, قاسيەتتى تۋعان جەر – تۇلعانىڭ تەمىرقازىعى.

عۇندار زامانىنان جەتكەن ايگىلى اڭىزدا مودە قاعاننىڭ ۇلتاراقتاي جەرىن دۇشپانعا بەرمەي, تۋعان توپىراعىن قورعاپ قالعانى ماداقتالادى. بۇل تۋرالى ەلباسى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كىتابىندا: «قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرى – ءبىزدىڭ اسقاق رۋحىمىز, باعا جەتپەس بايلىعىمىز, ماڭگىلىك مۇرامىز. باعزى تاريحىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان زاڭعار قاعان مودەنىڭ ارام پيعىلدى ايار جاۋعا تۇلپارىن, جاراتقان قوسقان جۇبايىن دا ەل تىنىشتىعى ءۇشىن قيعانىمەن, كىندىك قانى تامعان جەرىن بەرمەي, قاسكوي جاۋمەن قىرعىن سوعىسقا ءتۇسىپ, جەڭىسكە جەتۋى – قانىمىز بەن جانىمىزداعى حالىقتىق قاسيەت, ومىرلىك وسيەت» دەپ جازعان ەدى.

وسى ومىرشەڭ وزەكتەن باستاۋ الاتىن ەپيكالىق ءداستۇر, سانانى سىلكىندىرگەن سارىن, جىراۋلىق كود كەشەگى ءسۇيىنباي, جامبىل اقىندار جىرلاعان باتىرلار جىرىنا دەيىن ۇلاسىپ كەلدى. ماسەلەن, ءسۇيىنباي كوزى كورگەن سۇرانشى مەن ساۋرىقتى ەلىن, جەرىن قورعاعان عاجاپ سيپاتتاعى ەرلەر ەتىپ, ەپيكالىق ورنەكپەن اسقاقتاتادى. وسىلايشا اقىن-جىراۋلار «تۋعان جەرگە تۋىن تىككەن» ەرلەرىن ەل جادىندا ماڭگى جاڭعىرتىپ, ەپيكالىق كەڭىستىككە كوتەردى. سوندىقتان, يولىقتەگىن جىرلاعان كۇلتەگىن مەن جامبىل جىرلاعان سۇرانشى, وتەگەنگە دەيىنگى باتىرلاردىڭ بەينەسى ءبىر-بىرىنە ۇقساس. كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقان كۇلتەگىنگە ۇران بولعان كيەلى ءبورى ءسۇيىنباي جىرىندا ءبورىلى بايراق بولىپ كوتەرىلەدى, شالكيىز بەن موڭكەدە كوكجالدى باستايتىن ابادان تۇلعاسىندا سومدالادى. وسىلايشا قاسيەتتى ۇعىمدار الىس عاسىرلاردان جەتسە دە, ءبىر-بىرىنەن  شالعاي وڭىرلەردە جىرلانسا دا ۇندەس, سارىنداس كەلەدى. سەبەبى, ابىز جىراۋ مەن باتىر بابانىڭ – تۇلعانىڭ ارمان, ماقساتى ورتاق, ولاردىڭ مۇراتى – تۋعان جەردى قورعاۋ, ەلدى جەرۇيىق مەكەنگە قونىستاندىرۋ, «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇرمىرتقالاعان» عاجايىپ زامانعا جەتكىزۋ.

دۇنيەدە تاريحتى جاساۋشى ۇلتتار بولادى, جازاتىن ۇلتتار بولادى. تۇركى جۇرتى تاريحتى جاساعان, سونىمەن بىرگە  ءوز تاريحىن تاسقا قاشاپ جازعان كەمەل ەل. داڭقتى بابالارىمىز ماڭگىلىك ەل ارمان-اڭسارىن ماڭگى تاسقا قاشاپ قالدىرعان, تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنا قاھارماندىق تاريحىن بادىزدەپ جازىپ, ويۋمەن ورنەكتەگەن ويشىل حالىق. وسىلايشا بايقالدان بالقانعا دەيىنگى بايتاق قونىستىڭ ءاربىر تا­سى تاڭبالانىپ پاسپورتتالعان, ونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساق­تا­عان بابالار اماناتى بىزگە ۇلاس­قان.

تۇعىرلى تۇلعا عۇمىرلى تاريحتى جاساسا, كەرىسىنشە, تاريح تا تەگەۋرىندى تۇلعانى تۋدىرادى. ليدەردىڭ ەرەكشە حاريزماسى تۋرالى «قۇتتى بىلىكتەن»: «ءبورى باستاسا قويلار دا ۇليدى, قوي باستاسا بورىلەر دە قۇريدى» دەگەن اتالى ءسوز قالعان, بۇل تۇركى جۇرتىنا كەڭ تارالعان بايىرعى ءتامسىل. مۇنى ءبىز تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ تاعىلىمىنان جاقسى بىلەمىز. ءاربىر ءداۋىر تۋدىرعان دارابوز تۇلعا ۇلى دالا تاريحىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ وتىردى. كوشپەلى قوعام ءوزىنىڭ كوشباسشى جەتەكشىلەرىنىڭ ارتىنان ەردى. سول سەبەپتى تۇركى تاريحىن ىلگەرى سۇيرەپ, ءداۋىر دوڭعالاعىن العا جىلجىتقان قاداۋ-قاداۋ تۇلعاسىز  تۇتاس تاريحتى تانۋ قيىن. اباي «ەدينيتسا بولماسا, نە ىستەيدى وڭكەي ءنول» دەگەندە وسىنى مەڭزەسە كەرەك.

تۇلعا مەن تۋعان جەردىڭ تو­عىس­قان جەرىنەن كيە باستالادى. تۋعان جەر مەن تۇلعانى جالعاستىرۋشى – ەل مەن جەردىڭ شەجىرەسى. شە­جىرە – وتكەن ارۋاقتى بۇگىنگى ۇر­پاقپەن ساباقتاستىرۋشى كيەلى اتا تاريح. جازۋشى گابريەل گار­سيا ماركەس «ادام مەن جەردى تۋىستىرىپ تۇرعان ارۋاق» دەگەن پايىمىن بەكەر ايتپاعان.

ەلباسى ۇلىتاۋداعى اۋليە­بۇلاقتا بەرگەن سۇحباتىندا قازاق ەلىنىڭ ءتورت تاراپ, سەگىز قيىرىن قاسيەتتى قاقپا سەكىلدى كيەلى جەرلەر قورشاپ تۇرعانى تۋرالى بىلاي دەگەن ەدى: « ۇلىتاۋ – وتە قاسيەتتى جەر. ۇلىتاۋ دەپ اتالۋى­نىڭ ءوزىنىڭ تاريحي ءمانى بار. قا­زاقتىڭ ەن دالاسىنىڭ قاي شەتىنە بارساڭ دا وسىنداي قاسيەتتى جەرلەر تابىلادى. شىعىسقا بارساڭ – بەرەل قورعانى بار, ورتالىققا كەلسەڭ – اڭىراقاي شايقاسى وتكەن جەر بار. باتىسقا بارساڭ – التىن وردانىڭ حاندارى تۇرعان سارايشىق سياقتى قاسيەتتى مەكەن بار, وڭتۇستىككە بارساڭ – تۇركىستان تۇر».

بابالار «ەدىل – ءۇيدىڭ ەسىگى, جايىق – ءۇيدىڭ جاپسارى, ءتۇر­كىستان ۇلى ءتورىمىز» دەپ ۇلى دالا­نىڭ تۇتاستىعىن وردا بەينەسىن­دە سۋ­رەتتەگەن. ءتورت تارابىن قا­زاق­­تار مەكەندەپ وتىرعان اسقاق التاي – تۇگەل تۇركىنىڭ التىن تاعى, ازىرەت قونعان قارا­تاۋ مەن قو­جا احمەت ياساۋي تى­نىم تاپقان تۇركىستان – مۇسىل­مان الەمى­نىڭ ۇلى ءتورى, قورقىت اتا­نىڭ قۇتتى قونىسى سىر بويى – وعىز جۇرتىنىڭ وردالى وشا­عى, ۇلى­تاۋ – ءداشتى قىپشاق­تىڭ كىندىگى,  سارايشىق – ال­تىن ور­دانىڭ بو­ساعاسى ىسپەتتى. سون­دىق­تان, الاش­تىڭ ايماڭداي اقىنى ماعجان جۇماباي ۇلى «كوپ تۇرىك ەنشى الىسىپ تاراسقاندا, قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟!» دەپ تاپ باسىپ جىرلاعانداي, قا­سيەتتى قازاق جەرى وردالى وعىز-قىپ­شاقتىڭ, التى سان الاشتىڭ اتا جۇرتى, ارعى-بەرگى تارلان تاريح­تىڭ كۋاگەرى بولىپ شىعادى. 

اتامەكەن ەپيكالىق سانادا اي­شىقتالادى, تۋعان جەر قانى­مىزدىڭ تۇيىرشىگىندە, جانى­مىزدىڭ تۇكپىرىندە, تاريحي سانامىز بەن تانىم-تۇيسىگىمىزدىڭ تەرەڭ قاتپارىندا قاتتالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, تۋعان جەر تۇرعان جەرمەن ولشەنبەيدى. «بال­قان, بالقان, بالقان تاۋ, و دا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ», «قىزىن – قىرىمعا, ۇلىن ۇرىمعا قوندىردى» سەكىلدى تۇسپالدى ۇعىمدار, سىر­لى ءسوز ورامدارى تاريحي جادى­نىڭ سەرگەكتىگىن, كوشپەلى قاۋىم­نىڭ گەوگرافيالىق كەڭىستىك تۋرالى ۇعىمىنىڭ بايتاقتىعىن كور­سەتەدى. جەرۇيىقتى عۇندار ىزدەدى, قاسيەتتى وتۇكەندى كوك ءتۇر­كىلەر مەكەندەدى, جيدەلى-باي­سىندى قازاق ورداسى اڭسار ەتتى. ايگىلى «ماناس» جىرىندا «قاڭ­عاي, قاڭعاي, قاڭعاي دەپ, قاڭعايلاعان ۇران بار, التاي, التاي, التاي دەپ, التايلاعان ۇران بار» دەيدى. وسىلايشا جىرشى تۇركتىڭ تۇپمەكەنى وتۇكەن – قاڭعايدى جىرلايدى, ورحون دا­رياسىنىڭ تولقىنىندا ءجۇزىپ جۇرگەن بالىقتاردى سۋرەتتەيدى. مىنە, تاريحي تانىم, جىرشىعا كود ارقىلى ۇلاسقان تەرەڭ تۇسىنىك. ەن­دەشە, كيەلى جەرلەر قازاقستانمەن شەك­تەل­مەيدى, قاستەرلى مەكەندەر ەل شە­كاراسىمەن تۇيىقتالىپ قالمايدى.

اتا تاريح, شەجىرەلى ەپوس, قا­سيەتتى جەرلەر – ۇرپاققا ۇدايى كۇش بە­رەتىن شۋاقتى ەنەر­گيانىڭ قۋاتتى كوزى. مۇنى ميف دەيمىز, كيە دەي­مىز, ءداستۇر ساباق­تاس­تىعى دەيمىز. ۇرپاق ساناسىنا «اشينا», «ەرگە­نەقون», «قور­قىت» سەكىلدى اڭىز­دار تارالىپ, بۇگىنگى ۇرپاقپەن ۇيلە­سىمدى ۇندە­سىپ, تۇركى تاريحىن ءدۇر ءسىل­كىنتىپ تۇر. ماسەلەن, قورقىت قانشاما الىس جۇرتتاردى ارالاپ كەتكەن قادىم زاماننىڭ قاريا كەيىپ­كەرى. بىراق ونىڭ ارداقتى اتى اتال­عاندا التايدان انا­دولىعا دەيىنگى جايىلعان تۇركى جۇر­تىنىڭ جۇرەگى ءدىر ەتىپ, ءبىر ساتتە باسى بىرىگىپ, باۋىر بولاتىنى انىق. مىنە, كود, ۇران دەگەن وسى­ناۋ ءتىرى تاريح. ەندەشە, ادام­زاتتىڭ اقىل-وي قازىناسىنا ولجا سالىپ, الەمدىك وركەنيەتكە ۇلكەن ۇلەسىن قوسقان ۇلى دالانىڭ اسىل مۇرالارىن قايتا زەردەلەۋ تۇر­عىسىنان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزى دا ايرىقشا ەكەنى انىق.

دارحان قىدىءرالى