جانقوجا باتىردىڭ بىزگە جەتكەن بەينەسى بار ما؟

قازاقتا: «ەڭبەگى ەش, تۇزى سور», دەگەن باعام بار. سونداي بولعان جانە بولاتىندىعىن سيپاتتايتىن ۇعىم, ءتۇيىن. قاراپ وتىرساق, ەلىمىزدىڭ تالاي تۇلعالارىنىڭ ەڭبەگى ەش, تۇزى سور.  حالقى ءۇشىن قانشاسى قۇرباندىققا كەتتى دەسەڭىزشى. سولاردىڭ ءبىرى حالقى ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسسا دا تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ساياساتتىڭ قاقپاقىلىنا اينالعان تۇلعا, ەلىمىزدىڭ ادال پەرزەنتى  جانقوجا نۇرمۇحام­مەد ۇلى ەدى.   حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جا­نىن پيدا ەتكەن بۇل بابامىز تاۋەل­سىزدى­گىمىزدىڭ شاپاعاتىمەن عانا قايتا باعالاندى. تاريحي شىندىق جونىنە ەندى كەلدى. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دارەجەدە, باتىردىڭ كىندىك قانى تامعان قازالى, ارال اۋدانىندا تالاي-تالاي اۋقىمدى دا يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. بابانىڭ ءمۇسىنىن سالۋ ارەكەتتەرى دە جوق ەمەس. وسىنشالىق قىسقا مەرزىمدە ازاتتىق كۇرەسكەرىنىڭ تاريحي شىندىققا نەگىزدەلگەن پورترەتتىك بەينەسىن جاساپ تاستامادىڭ دەپ الدەكىمدەردى جاز­عىرۋ دا ارتىق بولار ەدى. ال قىرۋار ەڭبەكپەن حالىق جۇمىلىپ بىتىرگەن كەشەن باتىردىڭ مۇسىنىنە ءزارۋ بوپ, جەتىمسىرەپ تۇر. وسىنداي تۇلعانىڭ تۇپكى ەگەسى بولىپ تابىلاتىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ءوڭىر ورتالىعىنان باتىرعا لايىق ەسكەرتكىش ورناتۋعا رەسپۋبليكالىق كولەمدە بايگە جاريالادى. («ەگەمەن قازاقستان», 2 تامىز №342-343). دەمەك بۇل ءىس بۇعان دەيىن اتقارىلىپ كەلگەن تالاي-تالاي يگى شارا­لاردىڭ تياناقتى ءتۇيىنى ىسپەتتى. تالاپكەر ساۋلەتشىلەر مەن ءمۇ­سىن­شىلەرگە قىلاۋداي بولسا دا پايداسى ءتيۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن ماقساتپەن وسى ماسەلەگە قاتىس­تى ازىرگە قولدا بار دەرەكتەردى ورتاعا سالاتىن مەرزىم كەلدى دەگەن ءسوز. جانقوجانىڭ سۋرەتكە ءتۇسىرى­لۋىنە بۇكىل عۇمىر بويى جال­عىز-اق مۇمكىنشىلىك بولدى. ول 1847 جىلى جاڭا سالىنىپ جات­قان رايىم بەكىنىسىنە بارىپ, ونى ءوز كوزىمەن كورىپ, سول كەزدەگى ورىنبور گۋبەرناتورى گەنەرال ۆ.ا.وبرۋچەۆپەن اۋىزبا-اۋىز تىلدەسكەن كەز. گۋبەرناتور ول جونىندەگى ەستەلىگىندە سۋرەت جايلى ءلام-ميم دەمەيدى. كەزدەسۋ قازاقتارعا سەس كورسەتۋ ماقساتىندا جايباراقات جاع­داي­دا وتكەن. سۋرەتتىڭ بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى قازاق جەرىن تۇبەگەيلى يەمدەنۋگە كەلە جات­قان باسقىنشىلار وزگە قارۋ­لارمەن بىرگە سۋرەت سالاتىن راسىمگە تۇسىرەتىن ادامداردى الا كەلۋى شىندىققا كەلەتىن ىقتيمال جايت. ەستە بولاتىن ەكىنشى ءبىر نارسە, پاتشالىق باسقىنشىلار «وسىدان شىعا­دى-اۋ» دەگەن ەلدىڭ ءىرى, باستى ءارى كۇماندى ادامدارىن قالت جىبەرمەي بارلىق تىرلىك-ارەكەتىن باعىپ, ىزدەرىنە جانسىز سالىپ, ءجۇرىس-تۇرىسىن تاپ باس­تىرماي باقىلاپ وتىرعان. العان ەسەپتەرىندە بيلەردىڭ كەسكىن-كەلبەتتەرىنە دەيىن جازۋلى تۇر. الايدا ول كەزدە باتىر پاتشا اسكەرلەرىنىڭ بۇل كەلىستەرىن ىشتەي جاق­تىرماعانمەن, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, جات­جۇرتتىقتارعا بىردەن پالەندەي تەرىس مىنەز كورسەتكەن جوق-تۇعىن. ودان دا سالماقتى سەبەپ – جازىقسىز قازاقتاردى دۇركىن-دۇركىن بورىدەي تالاپ تىنىشتىق بەرمەي وتىرعان قوقان مەن حيۋا حاندىقتارىنىڭ بەتتەرىن قايتاراتىن ورىس قارۋىنان وزگە كۇش جوق ەدى. قازاق باسسىز قالعان. سۋرەتتىڭ مۇلدە بولماۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى جانقوجا باتىر يسلام جولىن بەرىك تە نىق ۇستانعان ادام. يت تە ىشپەيتىن شايدى اۋزىنا الماي جۇرگەن تىك مىنەزدى بىربەتكەي باتىر «شايتاننىڭ ءىسى» – سۋرەتكە تۇسۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋى عاجاپ ەمەس. ولاي بولسا, گەنەرال گۋبەرناتور سىيلى قوناعىن رەنجىتە المايدى. العاش­قى كەزدە ۆ.ا.پەروۆسكي دە بىزگە تۇبىندە كەرەك بولادى دەپ شەنەۋنىكتەرىنە باتىردى رەنجىتپەۋلەرىن ارنايى تاپسىرعان-تۇعىن. جانقوجا سونان كەيىن رايىم بەكىنىسىنە بارعان ەمەس. ەلگە قاۋىپ تونگەن كەزدە عانا تىزە قوسىپ, سىرتتاي اڭىسىن اڭدىپ ءجۇردى. ورىس اكىمشىلىگىنە ەتەنە جاناسپادى. پاتشانىڭ ەساۋلدىق شەن بەلگىلەپ, جىل سايىن بەرىلۋگە ءتيىستى 200 رۋبل كۇمىس اقشاسىن العان جوق. ال باتىردىڭ ورىس­تارمەن ەكىنشى رەت جاناسقانى – 1847 جىل­دىڭ 20 تامىزى-تىن. بۇل  جاۋگەرشىلىك,  «بايتال تۇگىل باس قايعى», ياعني, حيۋا باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس بولاتىن. ول سۋرەتكە مويىن بۇرارلىقتاي جاعداي ەمەس ۋاقىت ەدى. بىزدەگى مالىمەت بويىنشا, باتىر ورىن­بورعا بارىپ, اكىمدەرگە باس ءيىپ سالەمدەس­پەگەن, انت قابىلداماعان ادام. ەگەر وندا ەلدىڭ يگى-جاقسىلارىن ەرتىپ بارعان بولسا, سۋرەتكە ءتۇسىرىلىپ حاتتالۋى ءسوزسىز. باتىردى العاش رەت دايەكتى زەرتتەگەن ي.ۆ.انيچكوۆ تا سۋرەت پايدالانباعان, ول تۋرالى ەشتەڭە ايتپايدى. وسى مەرزىمدە ارال ماڭىنا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ۋكراينانىڭ ۇلى اقىنى ت.گ.شەۆچەنكودا دا فوتواپپاراتۋرا بول­ماعان. بىزگە كوبزاردىڭ قولمەن سالعان سۋرەتتەرى جەتتى. سونىمەن باتىردىڭ فوتوبەينەسىنىڭ بار-جوعى ءالى تۇبەگەيلى انىقتالعان جوق. ونىڭ ەسەسىنە ەلدىڭ كوز الدىندا, كوڭىلىندە ءبىر جارىم عاسىر بويى ابدەن قالىپتاسىپ قالعان نار تۇلعا, قايتپاس قايسار كوركەم بەينە بار. جۇرتتىڭ سول ءبىر قادىرمەندى دە ەرجۇرەك ادامدى, ادال پەرزەنتىن كوكسەپ, قاتارداعى كوپ ادامنان  ءبولىپ جارا قاراپ, ايباتتى دا ايبىندى تۇلعانى كوز الدىنا ەلەستەتەتىنى ءسوزسىز. ول ءۇشىن كادۋىلگى جانقوجانىڭ ومىردە قانداي ادام بولعاندىعىنا, پىشىمىنە, كەسكىن-كەلبەتىنە بارىنشا جاقىنداي ءتۇسۋىمىز شارت. ادام بەينەسى سيرەك قايتالاناتىن دارا جاراتىلىس. ءبىرىنشى تەمىرقازىق – شىن­دىق, ال كوركەمدىك قيال, سۋرەتشىلىك شەشىم سونان كەيىنگى شارۋا, ارينە. قيال ناقتى شىندىقتىڭ نەگىزىندە وربىگەن جاعدايدا عانا قۇندى بولماق. ءازىر تۇگەلدەي ءبىر جۇيەگە تۇسىرىلمەگەن حالىق داستاندارىندا جانقوجا باتىردىڭ ادەبي كوركەم بەينەسى ءبىرشاما جاسالعان. جانقوجانى كوزىمەن كورگەن, ونىڭ جانىندا جۇرگەن ەكى اقىن بولاتىن, ونىڭ ءبىرى – مۇساباي دا, ەكىنشىسى – تورەمۇرات. وكىنىشكە قاراي, مۇساباي داستانىندا پورترەت جوق, ال ەلەۋسىز قالىپ جۇرگەن ادۋىندى, تاپقىر, ۇشقىر ايتىس اقىنى تورەمۇراتتىڭ سوزدەرى, الماعايىپ زامان بولدى,  قاعازعا تۇسىرىلمەدى, مۇراسى حالىققا تۇگەلدەي جەتپەدى. تورەمۇراتتىڭ ۇرپاقتارى «اقىننىڭ قاعازعا تۇسكەن جىرلارى قىرقىنشى جىلدارى ورتەنىپ كەتتى» دەيتىن كورىنەدى. الدىمەن قولدا بار مىناداي پورترەتكە زەر سالىپ كورەلىك. كىسى ەكەن ورتادان بيىك, كەڭ جاۋىرىندى, قارشىعا ءتوس, مۇز ومىرتقا, مول ساۋىرىندى. كەبەجە سۇيەگىمەن تۇتاس بىتكەن ات جاقتى, ءجۇزى سارى, قىر مۇرىندى.

قويۋ قاس, قاباعى سۇر, قالىڭ قاباق,

تەرەڭ ويلى, اۋىر مىنەز – العان اتاق.

ساقالىن ءورىپ قويعان لەنتامەن

تاراقپەن قويادى ەكەن تاراپ-تاراپ.

ولەڭنىڭ جۇرتتان ەسىتكەن دەرەك بويىنشا كەيىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە جازىلعاندىعىن اڭ­عارۋ قيىن ەمەس. ءبىرىنشى, «كىسى ەكەن» دەپ وتىر, دەمەك اۆتور بىرەۋلەردەن ەسىتكەن, ەكىنشى «لەنتا» ءسوزى ول زاماندا جوق, كەيىن ەنگەن ۇعىم, تۇتى­نىمعا ءبىزدىڭ زامانىمىزدا كەلگەن زات. كەيبىرەۋلەردىڭ ايتىپ جۇرگەندەرىندەي ءجىپ قوسىپ ورمەگەن, ۇزىن ساقالىن شاشىراپ كەتپەس ءۇشىن سالالاپ ءورىپ قوياتىن بولعان. بۇل باتىردىڭ ۇلكەيگەن شاقتاعى بەينەسى. جانقوجانىڭ ۇزىن ساقالىن ەركىن جىبەرىپ, سالالاپ ءورىپ قويا­تىندىعىن بىرنەشە دەرەك راستايدى دا. جولاۋ­شىلاپ ءجۇرىپ, ءبىر بەيتانىس جەرگە قوناققا تۇسكەندە, سول ءۇيدىڭ جاس قىزى «ساقالدى دا ورەدى ەكەن-اۋ» دەپ كۇلگەن ەكەن دەگەن جازبانى دا وقىعانمىن. جانقوجا جايلى ەڭ ءبىرىنشى دايەكتى ەڭبەك جازعان ي.ۆ.انيچكوۆ: «باتىردىڭ بالاسى يتجەمەس تە باتىر دەپ اتالادى, قازىر ءتىرى. 80-دەگى شال… ءوزىنىڭ اق ساقالىن اكەسىنىڭ قۇرمەتىنە ءورىپ قويادى», دەپ جازادى ول. يتجەمەستى ءوز كوزىمەن كورگەن. سوندا بۇل جاعىنان باتىردىڭ بەينەسى قۇرمانعازىنىڭ جۇرتقا ايگىلى سۋرەتىن ەلەستەتەدى. «كىسى ەكەن ورتادان بيىك, كەڭ جاۋىرىندى» دەگەننىڭ دە جانى بار. ءتىپتى, ورتا بويلى دا بولۋى مۇمكىن. جانقوجا كىلەمجايعانبوپايدا كەنەسارىعا سالەم بەرە بارىپ, تولەڭگىتتەر تورەمۇرات پەن دوعالاقتى (دوسقوجا – م.ق.) ايتىستىرىپ, ونىڭ اياعى قاقتىعىسقا اينالا جازداپ, ارەڭ باسىلعان سوڭ, ناۋرىزبايدىڭ اعا­سىنا: «سەنى شالدىڭ الباستىسى باستى. كىشى ءجۇزدىڭ توماشاداي شالىنا اتاڭدى سوكتىرىپ, ءبىر اۋىز دا ءتىل قاتپاي مەلشيىپ وتىرىپ قالعانىڭ قالاي؟! تاۋ مەن تاستان قايتپاعان جۇرەگىڭ جۇدىرىقتاي شالدان ولەمىن دەپ قورىقتىڭ با؟!» دەيتىنى بار. جاۋلاسىپ وتىرعان ادام دۇشپانىن وسىرمەي, بارىنشا كەمىتىپ ايتادى. «توماشاداي», «جۇدى­رىقتاي» دەۋىنە قاراعاندا, جاكەڭنىڭ ءپىشىمى ايتا قالارلىقتاي ءىرى بولماعان. ماسەلەن, كوتىباردىڭ ەسەتى جايلى ناۋرىزباي ولاي دەي الماعان بولار ەدى. جاۋلاسقاننىڭ وزىندە دە ءىرى دەنەلى ادامعا ايتىلاتىن قازاقتا بوگدە ءسوز جەتكىلىكتى. اۋىزعا سول تۇسپەي تۇر عوي. دەمەك, ايتىلعان ءسوزدىڭ نەگىزىندە شىندىق جاتىر. كوپتى كورگەن قارت جۋرناليست شاكىرات دارماعامبەتوۆ حالىق اۋزىنان مىناداي دەرەك جازىپ الادى. «قان مەن تەر» رومانىنىڭ اۆتورى ايگىلى ابەكەڭ – ءابدىجامىلدىڭ ارعى اتاسى جانقوجامەن قۇرداس ەكەن. بىردە ول باتىرعا: – جاكە-اۋ, ءپىشىمىڭنىڭ بارى مىناۋ, جاۋىڭدى قالاي الىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەپ ازىلدەپتى. سوندا جانقوجا ك ۇلىپ: – الاتىن جاۋىما ءىرى بولىپ كورىنەمىن عوي, – دەپتى دە قويىپتى. كەلەسى ءبىر داستاندا باتىر بىلاي سۋرەتتەلەدى: ...كەڭ كەۋدە, ءبورى قاباق, جولبارىس بەت, جاۋىرىنى ەنىمەنەن تەڭدەس كەلگەن... جۇمىرلاۋ جولبارىستىڭ جوتاسىنداي, شىعىڭقى قۇلاق جاعى, جۋان مۇرىن, ايباتتى جان كورىنەدى ارىستانداي. الدىنان نە كەلسە دە قايتپايتۇعىن, شۇبار كوز ايعا شاپقان قابىلانداي. قاباعى تومەن تۇسكەن, ۇزىن مۇرتتى, جاۋاتىن كۇننىڭ قارا ب ۇلىتىنداي... باتىردىڭ كوپ سويلەمەيتىن, بۇيىعى, كوزگە تۇسە كەتەتىن ەرەكشەلىگى جوق, قاراپايىم عانا ادام بولعانىن ي.ۆ.انيچكوۆ تا جازادى. «ال باتىردىڭ سىرتتاي كەيپىنە كەلسەك, ونى كورگەن, بىلگەن ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول ەسەت كوتىباروۆ سياقتى بيىك بويلى, زور دەنەلى ەمەس ەكەن. قايتا, كەرىسىنشە, بويى شاعىن, سىرتتاي قاراعاندا دا ايرىقشا كوزگە تۇسەرلىك بىردەڭەسى بولماعان... ول ءوزى بۇيىعى, سوزگە ساراڭ». بۇل سوزگە يلاناتىن سەبەبىمىز, ي.ۆ.انيچكوۆ جانقوجا داۋىرىنە بىزدەن گورى ءجۇز جىلداي جاقىن. باتىردى كوزى كورگەن ادامدارمەن, جانقوجانىڭ ءىنىسى بەكتىڭ بالاسى جۇمابايدىڭ قولىنداعى باتىردىڭ ءبىر جەسىرى جانە بالاسى يتجەمەسپەن, تاعى دا وزگە كوز كورگەن ادامدارمەن اۋىزبا-اۋىز سويلەسكەن. قالىڭ قاباقتىڭ دا نەگىزى بار. اشۋلانسا, ءجۇز قاراتپاي بەت-اۋزى تۇكتەنىپ, كوزدەرى وت شاشىپ كەتەدى ەكەن دەيدى ايتۋشىلار. اقمىرزا اعاسىنىڭ بالاسى جالمىرزا دا سۇستى ادام بولىپتى دەگەندى ەسىتكەم-ءدى. اسىرەلەۋ دە بار شىعار, ءبىر جورىقتا جالمىرزا ارتىنا جالت قاراعاندا, كەيىن كەلە جاتقان جولداسىنىڭ اتى ۇركىپ باسىن الا قاشقان ەكەن دەگەنى بار مارقۇم تويىم­بەت ك ۇلىمبەت ۇلىنىڭ. بەكباۋىل قۇرداسى باتىردى «كوك قابان» دەپ اتايدى ەكەن. بۇل اتاۋدا دا باتىردىڭ بۇيىعى, دەنەسى تۇتاس بولعان­دى­عىن مەگزەيتىن ءمان بار. ءوز كوزىمىزبەن كورگەن جالمىرزا بالا­سى ناسرەددين مىعىم دەنەلى, تورتباق, ورتا بويلىدان ءسال بيىكتەۋ قوڭىرقاي كىسى بولاتىن. ال شىنجىرباي بالاسى قابىلان بولسا, جۋان جەلكە, تۇتاس دەنەلى شىمىر ادام ەدى. جان­قوجادان يتجەمەس, يتجەمەستەن ايتۋعان, ايتۋعان­نان شىنجىرباي. تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان ەكەۋى دە سارى ادام ەمەس. «ءبىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى», دەگەندى ەسكەرە وتىرساق تا, جالپى باتىر اۋىلىنان سارى, قىر مۇ­رىندى ادام سيرەك كەزىگەدى. بۇعان قازاقتىڭ «ەر مۇ­رىندى كەلسىن» دەگەن ماتە­لىن تاعى قوسىڭىز. سوندا كەيىنگى داستانداعى «جۋان مۇرىن­دى» شىندىققا جا­قىن­داي­دى-اۋ دەپ جوبا­لايمىز. قالاي دا الدىڭعى ولەڭدەگى: «ات جاقتى, ءجۇزى سارى, قىر مۇرىندى», دەگەن سۋرەت شىن­دىقتان اۋلاق. ورتا بويلى, مىعىم دەنەلى, قالىڭ قاباق­تى ادامعا ات جاق پەن قىر مۇرىن مۇلدە كەلمەيدى. شەجىرە ەستى قارت تو­يىم­­بەت ك ۇلىمبەت­ ۇلىنىڭ ايتۋىندا باتىر تورتباق, يىقتى. اشۋلانعاندا توبە­تەيى قوزعالىپ وتىرادى ەكەن. ءۇش ءجۇز باس قوسىپ, سوزاقتى الاردا جانقو­جا­نىڭ تاپسىرۋىمەن تورە­مۇرات جىراۋ قولدىڭ ال­دىنا شىعىپ, جاۋىنگەر­لەردى جىگەرلەندىرەدى. سوندا مىناداي شۋماق بار: اسىل باتىر ات قويار, دۇشپاندى كورسە ۇيلىقپاي, ارقاڭا سۇيەۋ جانقوجا, قارا مويىل سىرىقتاي. وسى جەردەگى «قارا مو­يىل سىرىق» باتىردىڭ ءوڭىن دە مەگزەيتىن بولار دەپ شامالايمىز. ال اتادان قالعان اسىل ءسوزدىڭ قيقىمىن تاستاماي ۇزاق جىلدار بويى كوز مايىن تاۋىسىپ, ىقتياتپەن جيناپ, باتىردى ەستە قالدىرۋ ىسىنە بەل شەشىپ كىرىسكەن قادىرمەندى اقساقال ومىرزاق احمەتوۆتىڭ سۋرەتتەۋىندەگى جانقوجا بىلاي: «بۇركىت قاباقتى, بۋرا سان, الشاق ءتوس, كەڭ جاۋىرىن, جۋان مويىن. بىلەگى اتان تۇيەنىڭ ورتان جىلىگىندەي, ساۋساقتارى بىلەۋدەي ءارى سالالى. بويى وزگەلەردەن جارتى ارشىن بيىك. دەنەسى شىمىر, شيراق, كوزىنىڭ جانارى وتتى, ماڭداي تەرىسى قالىڭ. قاتتى اشۋلانعاندا كوزىنەن وتى شاشىراپ, كىسىنى تۋرا قاراتپايدى. وسى كەزدە ونىڭ قارسى الدىنا ەشكىم باتىپ بارا المايدى. ءوڭى قاراتورىعا تانىق, قوڭىر. جالپى تۇرپاتى جولبارىستاي سۇستى, ارىستان­داي ايباتتى ەدى». جوعارىدا ايتىپ كەتكەن باتىردىڭ ۇرپاعى قابىلاننىڭ جازۋىنداعى باتىردىڭ پورترەتى مىناداي: «جانقوجا تورتباق, ورتا بويلى, شارتى كەلگەن ەت بەتتى, ات جاقتى, قالىڭ قاباق, اينا كوز, سۇرعىلت بەتتى, قاراسۇر, ۇزىن ساقال كىسى ەدى. ارقاسىندا جەلكەسىنەن قۇيرىعىنا دەيىن جالى بار ەدى. جاۋىرىنى قاقپاقتاي. ۇستىنە تۇيە ءجۇن شەكپەن (شەكپەن ىشىنەن ساۋىت كيىپ, بەلدەمشە تاعاتىن) باسىنا قارا دالباي نەمەسە تىماق كيەتىن. اياعىنا ەتىك, بەلىنە كىسە بۋاتىن-دى. ساداق, نايزا, قىلىش, سەمسەرى قايدا جۇرسە دە تۇلا بويىنان قالمايتىن». بۇل ءسوزدىڭ توركىنى جولشىدان شىققان. جولشى جانقوجانىڭ كىشى بالاسى, باتىر جاۋ قولىنان ولەتىن كەزدە ءجاسوسپىرىم. 1929 جىلى ارال تەڭىزىنىڭ كۇنشىعىسىنداعى قوڭىر دەگەن قۇدىقتا 88 جاسقا كەلىپ تۇرعان كەزىندە قايتىس بولعان. يتجەمەستىڭ نەمەرەسى جالعاسبايدى ءوز كوزىممەن تالاي كورىپ, اڭگىمەسىن تىڭداپ, قولىنا سۋ قۇيعام-دى. بۇل كىسىنىڭ ەرەكشەلىگى ۇرتتى بولاتىن, اۋزىن تولتىرىپ سويلەيتىن. ورتادان ءسال بيىكتەۋ, سيرەك ساقالدى, قوڭىر­قاي, دوڭگەلەك ءجۇزدى, ەلپىلدەگەن اقەدەن كىسى ەدى. سارى دا, قىر مۇرىندى دا ەمەس. جاۋعا شاپقاندا ىشكى جەڭىل كيىمىنىڭ سىرتىنان, ساۋىتتىڭ ىشىنەن بايلاپ الاتىن بەلدەمشەسىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوزىنىڭ قاراشى­عىنداي ساقتاپ وتىرعان شوبەرەلەرىنىڭ بىرىنەن كوردىم. الدەقانداي قارا تەمىردەن جيەكتەرى قايىرىلىپ, قولدان سوعىلعان, سول جاعى ىشكە قاراي بۇگىلگەن, نايزا مەن وق تيگەن بولۋى كەرەك, باتىڭقى ىزدەر اڭعارىلادى. جيەكتەرىندەگى تەسىكتەرىنە, بۇگىستىڭ ىڭعايى­نا قاراعاندا, بۇل شاماسى ءبۇتىن بەلدەمشەنىڭ ءتورت بولىگىنىڭ ءبىرى ءتارىزدى. بيىكتىگى – 18, ەنى – 22,5 سانتيمەتر. باتىردىڭ دەنەسى تۇتاس, سوم ەكەندىگى راس. شاماسى, ومەكەڭنىڭ تەك «بويى وزگەلەردەن جارتى ارشىن بيىك» دەگەنىندە ەداۋىر اسىرە­لەۋ بار. قانداي دەرەكتە دە باتىر اسا بيىك بولماعان. «كيىز ءۇيدىڭ تورىندە جايعاسقان كىسى – اۋىل ستارشيناسى جانقوجا. ونىڭ قويۋ دا تۇسىڭكى قاسى ەكى كوزىن تۇتاستاي جاپقان. ءاجىم باسقان كەڭ ماڭدايى, قاتتى جالپيعان مۇرنى جالپاق بەتىندە انىق كورىنىپ تۇر». ونىڭ ۇستىنە «...مۇرتى مەن ساقالى سارعىش تارتقان». بۇل باتىردى ءوز كوزىمەن كورگەن ورىس قالامگەرى ن.سترەموۋحوۆتىڭ جازعانى. بۇلتارتپايتىن انىق ايعاق. بايقادىڭىز با, بۇل اۋىزشا ايتىلىپ جۇرگەن قالىڭ قاباقتى ناقتى ايعاقتاپ تۇر. تۋمىسىنان سولاي ما, الدە ءبىر ۇرىستا شوقپار ءتيدى مە ەكەن, مۇرنى ەرەكشە جالپاق. ونىڭ ۇستىنە بەتى دە جالپاق. بۇل 1850 جىلدار شاماسى. باتىر ورتا جاستا. ءالى ساقالىنا اق تۇسپەگەن. ايتا كەلگەندە, ونەرگە اقىل جۇرمەيدى. كوركەمدىك شەشىم قاشاندا جەكە دارا. سول جەكە دارالىعىمەن قۇندى. دەسەك تە كەيىپكەر بەينەسىنىڭ شىندىقتان دا تىم اۋلاقتاي بەرمەگەنى ماقۇل ءتارىزدى. ايتەۋىر باتىرلارىمىزدىڭ ءبارى ءبىر انادان ەگىز تۋعانداي بولماسا... مولداحمەت قاناز, جازۋشى. _______________________ سۋرەتتەردە: جانقوجا كەسەنەسى. باتىر­دىڭ جوبالاپ سالىنعان بەينەسىنىڭ ءبىرى. (سۋرەتتەر «سىر ءوڭىرى تاريحى» كىتابىنان الىندى).