ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك

28-29 قىركۇيەكتە استانادا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى «تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى جەمىسى وڭتۇستىك ومىرىنەن ايقىن كورىنەدى» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆپەن اڭگىمە – اسقار يسابەك ۇلى, اڭگىمەمىزدى جۇرت عاسىر جوباسى دەپ اتاپ كەتكەن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرى قۇ­رى­لىسىنىڭ باستالۋىنان وربىتسەك. ءۇش ميل­ليونعا جەتەعابىل حالقى بار وڭ­تۇس­تىك كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىندە كىرىپ­تار­لىقتان قانشالىقتى قۇتىلادى؟ – بۇگىندەگى «گازلي – شىمكەنت» گاز ماگيسترالى وبلىستىڭ 7 اۋدان, قالالارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ال گاز قۇبىرىنان الىس وتىرعان سوزاق, بايدىبەك, كەنتاۋ, ءتۇر­كىستان, وتىرار سەكىلدى اۋدانداردىڭ كو­گىلدىر وتىنعا قولدارى جەتپەي كەلگەن. سوندىقتان «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن وتە ماڭىزدى جوبا دەۋىمىز كەرەك. وسى ارقىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت بىرىڭعاي ۇلتتىق گاز تاسىمال­داۋ جۇيەسى قالىپتاسپاق. ناقتى ايتقاندا, ايماققا جىل سايىن 6 ميلليارد تەكشە مەتر كولەمىندە گاز جەتكىزىلىپ, 8 اۋدان, قا­لا قامتىلاتىن بولادى. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە, ونەركاسىپ­تىڭ قانات جايۋىنا قوسىمشا مۇمكىندىك تۋماق. – بىلتىر وڭىرلىك ءونىم العاش رەت 1 ترلن. تەڭگەدەن استى. ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وب­لى­سى­­­نا كەلگەندە «ەكونوميكانىڭ ءتىنى – شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك. ونى وركەن­دەتۋ جولى وڭتۇستىكتە جاقسى جول­عا قوي­ىلعان», دەگەن ەدى. بىزدەگى باسىم با­عىت­تار قايسى؟ قازاقستاندى باۋ-باقشا, كوك­ونىس ونىمدەرىمەن قامتاما­سىز ەتۋگە وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى جەتە مە؟ پاي­دالا­نۋ­دان شىعىپ قالعان سۋارما­لى جەرلەردىڭ قاتارعا قوسىلۋى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ – دۇرىس ايتاسىز, باسقا-باسقا قازاق­ستا­ن­دى كوكونىس ونىمدەرىمەن ەركىن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى جەتەدى. وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. سوڭعى ەكى جىلدا سۋ شارۋاشىلىعى نى­ساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى­نىڭ ناتيجەسىندە 77 مىڭ گا سۋارمالى جەر­لەر قاي­تا اينالىمعا قوسىلىپ, 9 مىڭ­نان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىل­دى. بۇل جۇ­­­مىس بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. 2011 جى­لى قالعان 26,7 مىڭ گا جەر قاتارعا قو­سى­لاتىن بولادى. بۇگىندە, ونىڭ 19,1 مىڭ گەك­تارى پايدالانۋعا بەرىلدى. ياعني, ەندى قو­سىمشا 6 مىڭ ادام تاعى دا جۇمىسپەن قامتىلماق. بارلىق اۋدانداردا سۋ بەرۋشى كوممۋ­نال­دىق مەكەمەلەر ىقشامدالىپ, تارتىپكە كەلتىرىلىپ 954 ملن. تەڭگەگە 236 دانا كەرەك تەحنيكا ساتىپ الىندى. شاردارا سۋ قوي­ماسىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 90 مىڭ گەكتار ەگىس القاپتارىنا سۋ سورعىلار ار­قى­لى اعىن سۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. جىلىجايلار كولەمى 51 پايىزعا ۇلعايىپ, 315 گەكتاردى قۇرادى. جىل سوڭىنا دەيىن 370 گەكتارعا جەتكىزىلەتىن بولادى. جىلى­جاي­لاردى ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتۋ ءۇشىن مەكتەپتەردىڭ جانىنان دا قۇرا باستادىق. بۇگىندە 93 مەكتەپتىڭ جانىنان جىلىجاي سالىندى. جوسپاردا 300 مەكتەپ تۇر. تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى 4852 گەكتار جەرگە ەندىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن 19,0 مىڭ گەك­تار­عا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگى­زى­لۋدە. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 2009 جىل­دىڭ باسىندا بار-جوعى 1 مىڭ گەكتار بولاتىن. قولدا بار 38 قويمانىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 80 مىڭ توننانى قۇرايدى. اعىمداعى جىلى ونىڭ سىيىمدىلىعىن 150 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلۋدە. بۇگىندە باستى ماسەلە ءونىمدى ءون­دىرۋدە ەمەس, ونى ءتيىمدى ساتۋدا. سوندىق­تان بيىل ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كولەمى 50 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 8,4 ملرد. تەڭگەگە ارتتى. – وسىعان ورايلاس سۇراق. سۋسىز تىرشىلىك جوق. قىرعىز اعاي­ىن­دار توق­تاعۇل گەس-ىندە ءنوپىر سۋ لىكىلدەپ تو­­­لىپ تۇرسا دا القابى شولدەپ قاتالاعان قا­زاقتارعا وڭايلىقپەن سۋ بەرگىسى جوق. ال قىس­تا كورشىسىن توپان سۋ باسسا دا قاراماي, ەنەر­گەتيكالىق رەجىمگە كو­شە­دى. شاردارا سۋ قوي­ماسى سالىنعانعا دەيىن وزبەكستانعا ارناساي ار­قىلى ءبىز ارال سۋى­نىڭ سۋىن بەردىك. ەل­باسىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ماسىمەن سالىنعان «كوك­ساراي» سۋ رەتتەگىشىنەن بيىلعى كورگەن پايدا­مىز­دى جىلىكتەپ بەرە الاسىز با؟ – كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ءسىز ايتقان ول­قىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ جاتىر. بىل­تىر­دىڭ وزىندە, قۇرىلىسى تولىق اياقتال­ماي جاتىپ, 360 ملن. تەكشە مەتر سۋ كوك­تەم­دە كوكسارايعا جينالماعاندا, قىزىل­وردا وب­لى­­­سىنا ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزار ەدى. ونىڭ سىرتىندا وڭتۇستىك ءۇشىن دە پاي­داسى زور. كوكساراي ارقىلى 20 مىڭ گەك­تار سۋار­مالى جەردى كادەگە اسىرۋعا بو­لادى. بالىق ءوسىرۋ­گە, مال ازىعىن دايىن­داۋ­عا قوسىمشا ءمۇم­كىندىك بار. ياعني,­ كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشى ءوزى­نە ارتىلعان ءۇمىتتى تولىقتاي اقتاپ كەلەدى. – ءسىزدىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىڭىزبەن جەر كولەمى 337 گەكتاردى الىپ جاتقان «يندۋستريالىق ايماق» قۇرىلدى. بۇل جوبانىڭ ەكىنشى ءتيىمدى جاعى, قالانىڭ اجارىنا نۇسقان كەلتىرىپ تۇرعان, قي­راپ, قوقىسى قالعان بۇرىنعى فوسفور زا­ۋىتىنىڭ ورنى تارتىپكە كەلدى. بىل­تىر 37 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا قارال­عانىن بىلەمىز. كەلەشەگىن كوز الدى­ڭىزعا قالاي ەلەستەتەسىز؟ – يندۋستريالىق ايماققا كاسىپكەرلەر اۋەلدە كۇمانمەن قاراعانىمەن, قازىر كۇ­دىك­تەرى سەيىلگەن سياقتى. وسىنىڭ دالەلى سۇ­رانىس كۇننەن كۇنگە ارتىپ وتىر. كەلەشەگى مول. 2011 جىلى ايماقتىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمىن دامىتۋعا 1,4 ملرد. تەڭگە ءبولىن­دى. 2011 جىلى يندۋستريالىق ايماقتا 16 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانسا, 7 ايدا 5 جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇگىن­دە بۇدان بولەك 30 جوبا قارالۋدا. جالپى جوبالارعا كەلەتىن بولساق, ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لا­­ماسىنىڭ اياسىندا 2011 جىلعا 63 جوبا جوسپارلانىپ, ولاردا 4651 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە ين­دۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنا 31 جوبا ەنگىزىلگەن, 2098 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. بۇگىندە 31-ءدىڭ 15-ءى iسكە اسى­رى­لىپ, 908 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. جىل اياعىنا دەيىن, كەستەگە سايكەس, قالعان 16 جوبا iسكە قوسىلىپ, 1190 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. 2011 جىلى «وڭتۇستىك» اەا-نىڭ ين­فرا­قۇرىلىمىن اياقتاۋ ءۇشىن قالىپ وتىر­عان 36 ملن. تەڭگە جۇمسالادى. ياعني, ءبۇ­گىن­دە اەا ينفراقۇرىلىمى (تەمىر جولدان باسقا) تولىق اياقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندى ايماققا جاڭا جوبالار تارتۋ ماقساتى تۇر. وسى باعىتتا تومەندەگى ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. ماسەلەن, توقىما بۇي­ىمدارى ءوندى­رى­سىن ۇيىمداستىرۋ. ماقسات – جىلىنا 130 مىڭ توننا ءجۇن مەن تۇبىتتەن سىرىلعان ونىمدەر ءوندىرۋ. جوبانىڭ قۇنى – 561 ملن. تەڭگە, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 272. تىگىن فابريكاسى جانە ارنايى ماتەريالدار ءوندىرۋ تسەحى. قۋاتىن جىلىنا 150 مىڭ دانا ارنايى كوستيۋمدەر تىگۋگە جەتكىزۋ. جوبانىڭ قۇنى – 251 ملن. تەڭگە, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 300. 2011 جىلدىڭ 7 ايىندا «ماكسيمۋم» ايو» جشس-ىنە 2224 جوبا بويىنشا جال­پى سوماسى 5,4 ملرد. تەڭگە سۇرانىس كە­لىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 1808 جوبا جال­پى سو­ماسى 3,4 ملرد. تەڭگەگە ماقۇل­دان­عان (وسى­نىڭ 1492 جوباسى 2 ملرد. تەڭگەگە قار­جى­لاندىرىلدى). بۇل جوبالار بويىنشا 1361 جۇمىس ورنى اشىلدى. وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 1175 جو­با­عا ارتىپ وتىر. وسى كەلتىرىلگەن مىسال­دار «يندۋستريالىق ايماقتىڭ» بولاشاعىن ايقىن تانىتادى. – جىل سايىن وتەتىن «ىرىس الدى – ىنتىماق» فورۋمى شيە بولىپ قاتقان تۇيىندەردى تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. ماقسات ورىندالىپ كەلە مە؟ – جۇرتشىلىق وسى فورۋمعا العاش­قى­دا ەل اۋزىندا ماتەل بولىپ كەتكەن «كۇل­توبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەندەي كوزقاراسپەن قاراعانىن سەزدىك. بىراق, بۇل ءبىر مەزەتتىك ءىس ەمەس, ەرتەڭدى باعدارلاپ, كەلەشەكتى كەمەل ەتۋگە باعىتتالعان جوبا. قازىر ۇلكەن قوعامدىق ينستيتۋتقا اين­ا­لىپ كەلەدى. ناقتى جاسالىپ جاتقان جۇ­مىس­تار بار. ەلباسى ساياساتىنىڭ وزەكتى تاقىرىبى – ەل بىرلىگىنە, ءبىلىمدى جانە يماندى ۇرپاق تاربيەلەۋگە سەپتەسسە, ءدىت­تەگەن ماقساتىمىزعا جەتكەنىمىز. – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ءوڭتۇس­تىكتىڭ ومىرىندە ايشىقتى كورىنۋدە. سوڭ­عى ءۇش جىلدىڭ وزىندە عانا تەك ءبىلىم سالاسىندا 164 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. تاۋەلسىزدىكتى قازاققا «اسسالاۋ­ما­عالەيكۋم» دەپ ءوزى ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندەي كورەتىندەر بار. ال وبلىس باس­شىسى قالاي ويلايدى؟ – مۇمكىن, «ەسىكتەن ءوزى كىرگەنمەن دە» ونى دۇرىس قارسى الىپ, باعالاپ, تورىنە شىعارۋ, شاڭىراققا كوتەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىندىگىن ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرعان جوقپىز با؟ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءداۋ­ىرلەگەن تۇسىندا دا وڭتۇستىك مەكتەپ­تە­رى­نىڭ جارتىسىنا جۋىعى اپاتتى جاعدايدا بول­دى. ءتورت, ءۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەر كەز­دەسەتىن. قازىر ءبارى رەتكە كەلدى. ياعني, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى جەمىسىنىڭ ءبىر عانا ايعاعى. ءسىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى نىسان­داردى عانا ايتتىڭىز, ال مۇنداي جۇمىس­تار بارلىق سالالاردا جۇرگىزىلىپ جاتىر. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ اراي­لى تاڭى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەندى اتتى. ءبىز «مەملەكەت رامىزدەرى» الاڭىندا ەلبا­­سى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتقان مىنا­داي تاريحي ءسوزىن جازدىرىپ قويدىق: «ءبىز مەملەكەت قۇردىق. قۇرعاندا دا, اتى بار دا زاتى جوق مەملەكەت ەمەس, بۇكىل ادام­­زات تا­نيتىن, تانىپ قانا قويماي, موي­­ىندايتىن, قۇرمەتتەيتىن مەملەكەت قۇ­را الدىق. ەندىگى جەردە تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگۋگە قانشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك بولسا, ونى قۇلاتپاي ساقتاپ قالۋعا سون­شا­لىقتى قاجىر-قايرات كەرەك». جاستار ءجۇ­رەك­كە توقىپ, تاعىلى­مىن بويىنا ءسىڭىرسىن دەپ جازدىردىق. تاۋەلسىزدىك قازاققا وڭاي كەلدى دەپ سا­نايتىنداردىڭ ۇلتقا جانى اشيتىن­دى­عى­نا ونشالىقتى سەنبەيمىن. تاۋەلسىز ەل بول­دىق دەپ قۇر ماقتانباۋ كەرەك, تۇعىر­لى, ءومىرلى, باياندى بولۋى ءۇشىن ءبارىمىز ءبىر ادامداي جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. الەم دارالاعان ەلباسىمىز وسى سايا­سات­تى پاراساتتىلىقپەن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان.

 

* * *

شىرايلى شىمكەنت شاھارى

حالىقارالىق بايقاۋدا تمد بويىنشا ۇزدىك قالا دەپ تانىلدى

بۇل اتاۋدى قويعان ەل پرەزيدەنتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا شىمكەنتتىڭ بۇگىنگى كەلبەتىنە كوڭىلى توعايعاندىعىن ءبىلدىرىپ وسىلاي دەگەن. سوسىن اقىرىن جىميىپ, “وزدەرىڭ دە “ش” ءارپىن جاقسى كورەسىڭدەر عوي”, دەپ جەڭىل ازىلدەگەن. شەشەدەن سىباۋ – ماقتاناتىن, ەرەكشەلەنەتىن, ەرەكشەلەندىرەتىن ءسوز ەمەس, ارينە. مۇنىڭ دا شىمكەنتتىكتەردىڭ ءسوز قولدانىسىنان شىعىپ, ارحايزمگە اينالار كۇنىن تىلەيىك. ومىردە وزگەرمەيتىن ەشتەڭە جوق. شىمكەنتتىكتەر كەشەگى جالبىر توندى قالانىڭ بۇگىندەرى قامقا تون كيگەنىن كوزدەرى كورىپ وتىر. ادام جاقسىلىققا كەنەلگەن سايىن بۇرىنعىسىن ۇمىتا بەرەر ەكەن. بۇرىن ىشكى ورامدار تۇگىلى ورتالىق كوشەلەردىڭ اسفالتى شۇرىق تەسىك بولىپ جاتاتىن. جۇرگىزۋشىلەر اپانداي شۇڭقىرعا ماشينەسىنىڭ ءتوسىن وڭدىرماي ۇرىپ الىپ, دوڭگەلەكتەرى جارىلىپ, ويبايعا باسىپ جاتاتىن. پەندەمىز عوي. اسفالت جول مىقتى, تاقتايداي تەگىس بولعاننان كەيىن ماشينە­لەردىڭ تىزگىن تارتپاي ىزعىتاتىندىعى انىق. سوندايدا جول بويىنا جاقىن وتىرعان تۇرعىندار “بۇرىنعى اپان تەسىك جولدارىمىز جاقسى ەدى” دەپ ءبىر قويادى. شىمكەنتتىڭ سۇرقىن قاشىرعان قالا ورتاسىن شىرماۋىقتاي شىرماپ الىپ, كۇن كوزىن كورسەتپەگەن قارا بازارلارى بولاتىن. وڭتۇستىكتىڭ حالقى وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا ءوز پايداسىنا پىسىقتاۋ, امبەباپ كەلەدى. دۇنيەنىڭ كەڭ ۋاقىتىندا قالانىڭ قاق ورتاسىن بازارلارعا ءبولىپ العان ىسكەر جىگىتتەر ءاربىر شارشى مەترلەردىڭ قىپ-قىزىل اقشا ەكەندىگىن مايىنىڭ قاۋاشىعىنا سالىپ, ەسەپتەپ كورگەن دە, ەكى ادام عانا وتە الاتىنداي ورىن قالدىرىپ, قالعانىن جايما بازارعا اينالدىرىپ جىبەرگەن ەدى. شىمكەنتتە ءوز حالقىنا كەلىم-كەتىمدى قوسقاندا 1 ميلليونداي حالىق بار. وسىنشا جۇرتتىڭ جارتىسى بازار ارالاعانىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە بەرىڭىز. قاپقا لىق تولتىرا سالعان بالىق سەكىلدى ميلى­عادى دا جاتادى. ال سول ماڭعا ءبىر كىرگەن كولىك كەپتەلەككە ءتۇسىپ, جۇگىرۋشىنىڭ جانى كۇيىپ زور­عا شىعادى. بازارلاردى سىرتقا شىعارماسا بۇل شىمكەنت قالا بولىپ جارىتپايدى. وسىنداي بايلام بولعان. باستامانى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ كوتەردى. بولات جىل­قى­شي­ەۆ سىرتقا كوشۋگە ءۇش جىل مەرزىم بەلگىلەپ, قالا سىرتىنان ايىرباسقا جەر ءبولدى. جان بەرمەك وڭاي ەمەس. كوشىرۋدىڭ ۇلكەن كۇشى ومىرزاق شوكەەۆكە ءتۇستى. ايتقانعا كونگەنمەن, كە­لى­سىم-شارت جاسالدى, كونبەگەنىن توسكە سالىپ ومىردى. ىمىراعا كوندىردى. نۇرعالي ءاشىموۆ بۇرىنعى “كول” بازارىنىڭ ورنىن اباتتاندىرىپ, شاعىن كولشىكتە قايىق جۇزگىزىپ, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ “مەنىڭ قا­زاقستانىم” فەستيۆالىن وتكىزدى. ال شىمكەنتتىڭ گۇلدەي جايناپ, رەسپۋبليكا بوي­ىنشا ءۇشىنشى قالا اتانۋىنا شىن مانىندە ۇلكەن ۇلەس قوسقان ازامات – وبلىستىڭ بۇگىنگى اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى ايا­سىندا قالا انسامبلىمەن ۇندەسەتىن عاجايىپ ارحي­تەك­تۋرالىق كەشەندەر سالۋدىڭ باس-اياعىندا ءجۇردى. قالا اكىمى ارمان جەتپىسباەۆتىڭ دا ايانىپ قالعان جەرى جوق. ورىنباسارلارىن, جاۋاپتى مامانداردى ەرتىپ الىپ, تاڭ قاراڭعىسىنا دەيىن قۇرىلىس باسىندا جۇرگەندەرىن كوزىمىز شالعان. جاڭا جوبالار بيىل دا اتقارىلىپ جاتىر. سو­لاردىڭ ەڭ باستىسى – «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى» اتىنداعى ساياباق. ساياباق اۋماعىنا «التىن شاڭى­راق» ەل بىرلىگى مونۋمەنتى, «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى» سوڭ­عى ۇلگىدەگى سۋبۇرقاق جانە باسقا دا كوركەيتۋ ەلە­مەنتتەرى ورناتىلاتىن بولادى. جىل اياعىندا «تسيرك», جەڭىل­اتلە­تيكالىق مانەج, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسسەين, ۇلكەن تەننيس كەشەندەرى ىسكە قوسىلادى. ەكىنشى ۇلكەن جوبا – قورعاسىن زاۋىتىن جاۋ­ىپ, ول ورىندى تازارتىپ, بادام وزەنىن كورىكتەندىرىپ, حالىق دەمالاتىن ورىنعا اينالدىرۋ. بۇل جونىندە ءبۇ­گىندە «تەو» جاسالدى, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگى­زى­لۋ­دە. قالا ورتالىعىنداعى 13 كوپ قاباتتى ءۇيدى كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, قالانى كوركەيتۋ جۇمىستارى باستالدى. تۇنگى قالانىڭ شىرايىن كەلتىرۋ ماقسا­تىندا 15 جەرگە جارىق شامدارمەن بەزەندىرىلگەن جول ۇستىندەگى تەمىر كەرمەلەر ورناتىلدى. سونداي-اق, جارىقتاندىرىلاتىن كوشەلەر سانى 44-تەن 72-گە جەتتى. اتالعان جۇمىستار اعىمداعى جىلى جالعاسىن تاۋىپ, ەكىنشى-ءۇشىنشى دەڭگەيلى 32 كوشەنى قوسىمشا جارىقتاندىرۋ جوباسى ازىرلەنۋدە. كوشەلەردى ورتا جوندەۋ جۇمىستارى دا نازاردان تىس قالماي, 2011 جىلى قالامىزدىڭ 105 كوشەسىندە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كوشە قيى­لىس­تارىندا ستاندارتتارعا ساي كوشە اتتارى, جول بەل­گىلەرى كورسەتىلگەن ارنايى تەمىر قۇرىلعىلار ور­نا­تىلدى, باعدارشامدار رەتتەلۋدە. 537 كوپقاباتتى ءۇي اۋلاسىنىڭ 245-ىندە كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى قول­عا الىنىپ, بالالار ويىن الاڭشالارىنا ءتۇرلى ويىن ەلەمەنتتەرى ورناتىلۋدا. بۇل جۇمىستار كەلەر جىلى دا جالعاسىن تاباتىن بولادى. قيراپ جاتقان بۇ­رىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنى قوقىستان تازار­تى­لىپ, يندۋستريالى ايماق قۇرىلدى. ينۆەستورلاردىڭ ەسەبىنەن 5 جۇلدىزدى ەكى قوناق ءۇي سالىنباق. قۇرى­لىسىن باستاۋ 2011 جىلدىڭ اياعىنا جوسپارلانىپ وتىر. وبلىس اكىمى قالاداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستاردى وسىلايشا جىلىكتەپ بەردى. بۇگىندە شىمكەنتتەي جاۋھار قالادا كوپشىلىكتىڭ دەمالاتىن, كوڭىل كوتەرەتىن مادەني ورىندارى كوپ. قالا تىمىرسىق تارتسا, حوش ءيىستى مىڭداعان داراق­تا­رى بار دەندروباققا بارادى. وندا تۇندە دە سامالاداي جارىق. قالا ورتالىعىنداعى ء“شامشى گۇلزارى” ءانسامبلى قازاقستاننىڭ كوپ قالالارى ءۇشىن ۇلكەن ارمان. بيىلعى مامىر مەن شىلدە ارالىعىندا گۇلزاردا مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە اس­تا­نانىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنە ارنالىپ وبلىستىق “تاۋەل­­سىزدىك – مەرەيىم” اتتى فەستيۆال ءوتتى. ءار اۋدان, قالا سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى كەزەگىمەن ءوز ونەر­لە­رى­مەن ساراپقا ءتۇستى. اسەم اۋەن مەن شالقىعان كۇي شىم قالانىڭ تۇرعىندارىن سيقىرلى سازىمەن ۇيىت­تى. قالا جۇرتى مەن قوناقتارى قىزىقشىلىققا قا­رىق بولدى. “تاۋەلسىزدىك – مەرەيىمنىڭ” سوڭى “ارىس جاعاسىنداعى” گالا-كونتسەرتكە, “مەنىڭ قازاق­ستا­نىم” فەستيۆالىنە جالعاستى. شىمكەنتتەن تۇلەپ شىققان تالانتتار باسى “دوسمۇقاسان” بولىپ, ءوڭتۇس­تىك­تىڭ باس قالاسىن انمەن الديلەدى. بۇل, ارينە, وب­لىس­تىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى كۇليا اي­دار­بە­كو­ۆا حانىم باستاعان ۇجىمنىڭ دا جەمىستى جۇمىسى. اسەم شىمكەنت ءوز قازانىندا عانا قايناپ جاتقان جوق. تمد ەلدەرى بويىنشا 80-نەن استام قالا قا­تىس­قان بايگەدە كەرمەگە وق بويى ۇزدىك كەلدى. “تمد مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ تاڭداۋ­لى قالاسى” اتتى ءىى حالىقارالىق قازىلار بايقاۋ-كون­كۋرسىندا شىمكەنت ۇزدىك قالا دەپ تانىلدى. ەستى جۇرت قۋانارلىقتاي ماراپاتقا يە بولدى. ال كەت­پەن­نىڭ سابىنان قاراۋىل قارايتىندار قاشاندا تابىلادى. شىمكەنت – شىن مانىندە كوركەم شاھار, تازا­لىق­ت­ى جانى سۇيەتىن كىرپياز قالا. وعان تاڭ قاراڭ­عىسىندا تۇرساڭىز, كوزىڭىز ابدەن جەتەدى. “ەل جاتسا دا ەنەكەم جاتپايدى» دەگەندەي, قالا تازالىعىنا جاۋاپتى “لتد-تۇرمىس” جشس-نىڭ قىزمەتكەرلەرى قالا ۇيقىسىنان ويانعانشا كەشەگى كۇننەن قالعان قوقىستان ارىلتادى. – ەلباسى شىمكەنتكە قازاقستانداعى ءۇشىنشى قا­لا دەگەن جوعارى باعا بەردى, – دەيدى قالا اكىمىنىڭ ور­ىن­باسارى سالقان پولاتوۆ. – قالا باسشىسى وسى قۇرمەتكە لايىق بولۋدى, قالانىڭ الەۋەتىن كوتەرۋمەن قاتار, اباتتاندىرۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى. وبلىستىڭ باس قالاسى بولعان سوڭ وبلىس باسشىسى دا شىمكەنتتى دامىتۋ جوسپارىن كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىر­گەن ەمەس. ال ىنتىماعى جاراسقان, بىرلىككە ۇيىعان ەلدە بەرەكە بولادى.

ارينە, شىمكەنت سەكىلدى ۇلكەن قالادا شەشىلمەگەن پروبلەما جوق دەسەك, قاتەلەسسەك كەرەك. “شامنىڭ جارىعى تۇبىنە تۇسپەيدى” دەگەندەي, ونداي ماسەلەلەر بار. ال ولار كەلەر كۇندەردىڭ ەنشىسىندە...

* * *

دەرەك پەن دايەك

ونەركاسىپ. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىندا وبلىستا 230,7 ملرد. تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى. اسا ماڭىزدى ونىمدەردىڭ ىشىندە ۇن ءوندىرۋ – 3,1% (482,4 مىڭ توننا), مازۋت ءوندىرۋ – 5,6% (699,6 مىڭ توننا), تسەمەنت – 27,2% (919,6 مىڭ توننا), اك – 2 ەسە (68,0 مىڭ تون­نا), ءسۇت – 18,6% (11,0 مىڭ توننا) ارتقان. سۋمەن جاب­­­دىق­تاۋ, كارىز جۇيەسى, قالدىق­تاردىڭ جينالۋىن جانە تا­را­تىلۋىن باقىلاۋ بويىنشا 2,9 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى, قولدانىستاعى باعادا 93,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وب­­­لىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تا­ۋار وندىرۋشىلەرى 106,3 مىڭ تون­نا مال جانە قۇس ەتىن, 466,1 مىڭ توننا ءسۇت, 186,6 ملن. دانا جۇمىرتقا ءوندىردى. 2011 جىل­دىڭ 1 قىركۇيەگىنە وب­لىس­تاعى شارۋاشىلىقتاردىڭ بار­­­لىق ساناتتارىنداعى ءىرى قارا مال سانى – 928,9 مىڭ, قوي – 3921,4 مىڭ, ەشكى – 458,3 مىڭ, جىلقى – 191,1 مىڭ, تۇيە – 20,8 مىڭ, شوشقا – 46,6 مىڭ, قۇس 2673,2 مىڭدى قۇرادى. شاعىن كاسىپكەرلىك. شا­­عىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 110,6 مىڭ بولدى. شىعار­عان ءونىمى (تاۋارلارى, كورسەت­كەن قىزمەتى) 266,1 ملرد. تەڭ­گەنى, جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 298,7 مىڭ ادامدى قۇرا­دى. ينۆەستيتسيا سالاسى. وب­لىس ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, باعالاۋ ەسەبىمەن نەگىزگى قورعا 136,7 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ. تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سى­نا 3277,9 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. پايدالانۋعا بە­­رىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ جالپى الاڭى 115,4 مىڭ شارشى مەتر­دى قۇرادى. 2011 جىلدىڭ قاڭ­تار-تامىزىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ ناقتى كولەم يندەكسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىر­عان­دا 182,1 پايىزعا ارتتى. سىرتقى ساۋدا. وبلىس­تىڭ سىرتقى ساۋدا اينالى­مى­نىڭ كولەمى 1985,5 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 1247,6 ملن. اقش دول­لا­رى, يمپورت 737,9 ملن. اقش دوللارى بولدى. سالىق-بيۋدجەت سالاسى. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-تامى­زىن­­­دا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىقتار مەن باسقا ءتو­لەمدەردىڭ كولەمى 136 166,0 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتكە 99 992,1 ملن. تەڭگە (بۇل تۇسىمدەردىڭ جالپى كولە­مى­نىڭ 73,4%-ى) قارجى قۇي­ىل­دى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 36173,9 ملن. تەڭگە ءتۇستى. اقشا-نەسيە ساياساتى. ەك­ىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى 66,3 ملرد. تەڭگە كولەمىندە نەسيەلەر بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋگە 1 849 ملن. تەڭگە نەسيە ءبولىندى. شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiك­تi دامىتۋعا بەرىلگەن نەسيە­لەردىڭ كولەمى 11 427 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ. از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتاردىڭ سانى 25 288 ادام بولدى. بۇل – وبلىس حال­قىنىڭ 1,0 پايىزى. 2011 جىل­دىڭ 1 قىركۇيەگىنە ولاردىڭ سا­نى 30,7%-عا ازايدى. دەموگرافيا. 2011 جىل­دىڭ 1 تامىزىنا وبلىس حال­قى­نىڭ سانى 2 600,1 مىڭ ادامعا جەت­تى (2010 جىلدىڭ سول ايى­نا – 2 544,3 مىڭ ادام). ونىڭ 1 018,5 مىڭى – قالا حالقى, 1581,6 مىڭى – اۋىل حالقى. جۇمىسپەن قامتۋ. 2011 جىلدىڭ 2 توقسانىندا وبلىس­­تا ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەل­­سەندى حالىق سانى – 1 162,9 مىڭ ادامدى, جۇمىسسىزدار – 66,8 مىڭ ادامدى, جالپى جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيى 5,7% قۇ­را­دى. 2011 جىلدىڭ 1 قىر­كۇيە­گى­نە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ءوتى­نىش بىلدىرگەن 27,9 مىڭ جۇ­مىسسىزدىڭ 18,3 مىڭى جۇمىس­پەن قامتۋ ورگاندارى ارقىلى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. قو­عامدىق اقىلى جۇمىستارعا 7 758 رەسمي تىركەلگەن جۇ­مىس­سىزدار تارتىلدى. * * * 108 ەلدى مەكەن اۋىز سۋ نى­سان­دارىنا (400 مىڭعا جۋىق حا­لىق) 15,8 ملرد. تەڭگە قارالدى. جىل سوڭىنا 320 مىڭعا جۋىق تۇر­­­عىن تازا اۋىز سۋمەن قام­تى­لىپ (80 مىڭى وتپەلى), سۋ قۇ­بىرلارى بار ەلدى مەكەن سانى 582-گە جەتەدى.

* * *

2011 جىلدىڭ 7 ايىندا «ماك­­سيمۋم» ايو» جشس-ىنە 2224 جوبا بويىنشا جالپى سوماسى 5,4 ملرد. تگ. سۇرانىس كەلىپ ءتۇس­­كەن, ونىڭ ىشىندە 1808 جوبا جال­پى سوماسى 3,4 ملرد. تگ. ماقۇلدانعان (ونىڭ 1492 جو­با­­سى 2 ملرد. تگ. قارجىلان­دى­رىل­دى). بۇل جوبالار بويىنشا 1361 جۇمىس ورنى اشىلدى. ءوت­كەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا بۇل – 1175 جوباعا ارتىق.

* * *

جىل اياعىنا دەيىن 58 ءبىلىم نىسانى ىسكە قوسىلماق, ونىڭ 24-ءى 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە بەرىلدى. 10-ى ونىڭ الدىندا بەرىلدى. انىقتالعان 29 ءۇش اۋى­­­سىمدا ءبىلىم بەرەتىن, اپاتتى جاع­داي­داعى 62 مەكتەپتىڭ ءما­سە­لەسى تولىق شەشىلدى. «100 مەكتەپ» باعدارلاماسى بويىنشا 39 مەكتەپ جوسپارلانسا, ونى تو­لى­عىمەن اياقتادىق. جالپى ءبىلىم سالاسىنداعى بارلىق ساقال­دى قۇرىلىستار جابىلدى. حالىقتىڭ تابىسى. ەڭ­­بەك­اقى. 2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە وبلىس حالقىنىڭ ورتا ەسەپپەن جان باسىنا شاققانداعى اتاۋلى اقشالاي تابىسى 28 601 تەڭگەنى قۇراپ, 2010 جىلدىڭ شىلدەسىمەن سالىستىرعاندا 7,4 پايىزعا جو­عارىلادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ. دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا 59 نىساننىڭ قۇرىلىسى مەن قاي­تا جوندەۋ جۇمىستارىنا وبل­ىس­­تىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 511,7 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە جالپى 2 650,2 ملن. تەڭگە يگەرىلدى. وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن 42 نىساننىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا 2 840,1 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. 28 مەكەمەنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋ ءۇشىن 2011 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 107,5 ملن. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 2 مەديتسينالىق كوللەدجگە 15,3 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1 681,2 ملن. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 419,0 ملن. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 33,6 ملن. تەڭگەسى 3 مە­دي­تسينالىق كوللەدجدىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاق­سار­تۋعا قاراستىرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە جال­پى 6 566,2 ملن. تەڭگە يگەرىلدى. ءبىلىم بەرۋ. وبلىستا 52 738 كولەمىندە تاربيەلەنۋشىسى بار 517 مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 165-ءى مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىقتار, 63-ءى جەكەمەنشىك بالاباقشالار, 40-ى جەكەمەنشىك شاعىن ور­تا­لىقتار. 2010-2011 وقۋ جى­لىن­دا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرى مەن مەكتەپ-ينتەرنات­تا­رى­­نىڭ سانى – 1048, ونداعى وقۋ­شىلار سانى 530,6 مىڭ ادامدى, ونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سانى – 6, ونداعى وقۋ­شى­لار سانى 1,4 مىڭ وقۋشىنى قۇ­رادى. وبلىس بويىنشا ينتەرنەت جۇيەسىنە 960 مەكتەپ قوسىلعان, ونىڭ ىشىندە 779-ى اۋىل مەكتەپتەرى. سپۋتنيكتىك وقۋ تەلەارنا­لا­رى ارقىلى قاشىقتىقتان وقىتۋ جۇيەسىنە 460 مەكتەپ قوسىلعان. وبلىس مەكتەپتەرى 592 مۋلتي­مە­ديالىق-لينگافوندىق كابينەتتەرمەن جابدىقتالعان جانە 286 مەكتەپكە 1100 ينتەراكتيۆتى تاق­تالار ورناتىلعان. ورتا ءبىلىمدى ماماندار دايارلاۋمەن 12,9 مىڭ وقۋشىسى بار 26 كاسىپتىك ليتسەي اينالىسادى. سونىمەن قا­تار, 60 كوللەدج (ونىڭ ىشىندە 18-ءى مەملەكەتتىك) جۇمىس ىستەيدى. كوللەدجدەردىڭ جالپى كونتي­ن­گەنتى 60,1 مىڭ وقۋشىنى (مەم­لە­كەتتىك – 28,5 مىڭ وقۋشى) قۇ­را­دى. وبلىستا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋمەن 12 دەربەس جو­عارى وقۋ ورنى (ونىڭ ىشىندە 3-ءۋى – مەملەكەتتىك), سونىمەن قا­تار, 2 فيليال (1 – مەملەكەتتىك) اينالىسادى. ولاردا 77,7 مىڭ ستۋدەنت, ونىڭ ىشىندە 39,1 مىڭ ستۋدەنت مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. مادەنيەت. وبلىستا 435 كiتاپحانا, 12 مۇراجاي, 268 كلۋب­­تىق مەكەمە (مادەنيەت ۇيلە­رi, كلۋبتار, اۆتوكلۋبتار), 8 تەاتر, 11 مادەني جانە دەم­الىس سايا­با­عى, 3 كينوتەاتر جانە ت.ب. حا­لىق­قا مادەني قىزمەت كورسەتۋدە.

سپورت. وبلىستا 4152 سپورت عيماراتى, ونىڭ ىشىندە 21 ستاديون, 20 ءجۇزۋ باسسەينى, 3011  جازىق-الاڭشالىق عيما­رات­تار حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە وقيتىن جاستاردىڭ اراسىندا كوپشىلىك سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ جۇ­­مىس­ت­ا­­رىن جۇرگىزۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى.