جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى
گازەتىمىزدىڭ 2011 جىلعى 17 تامىزداعى سانىندا شولۋشى جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ «استانالىقتاردى استانالىق ەتەتىن استانانىڭ ءوزى نەمەسە ەلوردالىق مەنتاليتەت حاقىندا» دەگەن ماقالاسى جارىق كورگەن بولاتىن. وسى ماقالادا كوتەرىلگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەر وقىرماندارىمىزدى, ونىڭ ىشىندە استانالىقتاردى بەيجاي قالدىرماعان ەكەن. وسىعان بايلانىستى تومەندە رەداكتسيامىزعا كەلىپ تۇسكەن وقىرمان حاتتارىنىڭ ءبىر پاراسىن جاريالاۋدى ءجون كوردىك.
ءاربىر قازاقستاندىقتى تولعاندىرسا كەرەك
مەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «استانالىقتاردى استانالىق ەتەتىن استانانىڭ ءوزى نەمەسە ەلوردالىق مەنتاليتەت حاقىندا» اتتى ماقالانى وقىپ, قولىما ەرىكسىز قالام الدىم. قاي ەلدىڭ دە بەدەلىن كوتەرىپ, ابىرويىن اسقاقتاتاتىن استاناسى بولاتىن بولسا, باس قالا تۇرعىندارى سول مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە قوعامدىق بولمىسىنىڭ ايناسى سياقتى. ەندەشە, تورتكۇل دۇنيە «ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ قالاسى» دەپ تانىعان ەلوردامىزدىڭ جەتىستىگى, استانالىقتاردىڭ مادەني جانە وركەنيەت دەڭگەيى ءاربىر قازاقستاندىقتى تولعاندىرسا كەرەك. وسى ورايدا ماقالا اۆتورى كوپشىلىك كوكەيىندە جۇرگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تاپ باسىپ, اقيقاتتى اشىق بايانداعان.
«ءوزىڭدى ءوزىڭ سىيلاساڭ, جات بويىنان تۇڭىلەر» دەگەندەي, بارىمىزدى بارىنشا ايتىپ, ورىن العان كەمشىلىكتەرىمىزدى كوزگە شۇقىپ كورسەتپەسەك, قانشالىقتى وركەنيەتتى ەل بولامىز. سوندىقتان عاسىر عاجايىبى – استانانىڭ ارحيتەكتۋرالىق ساۋلەتى مەن سالتاناتىنا تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى ساي بولۋى كەرەك. وكىنىشكە وراي, الەمدەگى ەڭ جاس مەگاپوليس بولىپ سانالاتىن ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ ساپالىق دەڭگەيى ءالى دە بۇل جوعارى تالاپ بيىگىنەن شىعا الماي وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. «استانادا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى تومەن» دەگەن ءسوزدى كوپ ەستيمىز. ال بۇل ءسوزدىڭ اقيقاتتىعىنا كوشەگە شىعىپ, دۇكەن ارالاساڭىز-اق كوزىڭىز انىق جەتەدى. دۇكەنشىلەر دورەكى. ساۋدا ءمادەنيەتىنەن, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ءداستۇرىنەن جۇرداي. تيىن ساۋعان ساۋدا ورىندارىنىڭ يەلەرى ايتەۋىر, جۇمىس ىستەيتىن ساتۋشى تاپسا بولعانى. ونىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە, ءتارتىبى مەن مادەنيەتتىلىگىنە ەشبىر كوڭىل اۋدارمايدى. كەرىسىنشە, ونىڭ كەسىرىن تۇتىنۋشىلار كورەدى. دۇكەنگە بارىپ تاۋار ساتىپ الامىن دەپ, جۇيكەسىن توزدىرىپ, ءدارى ىشەتىن تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىرى مەنمىن.
وزدەرىڭىز ويلاڭىزدارشى, جەرتولەدەن ىڭعايلاپ دۇكەن اشقان ساۋداگەردەن قانداي يماندىلىق كۇتۋگە بولادى. جالپى, «عاسىر عاجايىبى» اتانعان باس قالامىزدا كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىندە, ءورت اپاتى بولعان جاعدايدا تۇرعىنداردىڭ جىلدام شىعۋى ءۇشىن ىڭعايلانعان ەكىنشى كىرەبەرىستەردى جاۋىپ تاستاپ, بوساعاسىنان دۇكەن اشۋ جاراسپايتىن ءداستۇر. قازىر مۇنداي دۇكەندەر استانا قالاسىندا «جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي» قاپتاپ بارادى. نانباساڭىز مەن تۇراتىن كۇيشى دينا كوشەسىندەگى №12 جانە №21 ۇيلەردى كەلىپ كورىڭىز. بۇل كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرى مەن كىرەبەرىستەرى قاپتاعان ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە اينالعان. سىز ءيىسى ءبىر كەپپەيتىن, ەگەۋقۇيرىقتار مەكەن ەتەتىن ورىنداردا ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىن اشۋعا بولا ما؟ بۇل جەردە قانداي تازالىق, قانداي ساۋدا مادەنيەتى حاقىندا ءسوز قوزعاۋعا بولادى؟ قالالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ورىندار قايدا قارايدى؟
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز استانانى اق قالاعا, باق قالاعا اينالدىرۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ وتىر. ەندەشە, استانا تۇرعىندارى دا وسى تالاپ ۇردىسىنەن شىعىپ, تالعامىمىز بەن تالابىمىزدى كوتەرە بىلەيىك.
ساۋلە يمانباەۆا, قالا تۇرعىنى.
* * *
ەلوردانىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتەيىك
قازاق باسىلىمدارىنىڭ قاراشاڭىراعى, عاسىرعا جۋىق تاريحى بار, شەجىرەلى باسىلىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بيىلعى 17 تامىزداعى 375-376 سانىندا وسى باسىلىمنىڭ ءتىلشىسى جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ «استانالىقتاردى استانالىق ەتەتىن استانانىڭ ءوزى نەمەسە ەلوردالىق مەنتاليتەت حاقىندا» اتتى ەلوردا جايلى زەرتتەۋ ماقالاسى جارىق كورگەن بولاتىن. جان-جاقتى ىزدەنىسپەن, تەرەڭ تولعاممەن جازىلعان ماقالا وقىرماندى ويلاندىرادى. ءارينە, ماقالا اۆتورى جۇرەگىنەن وتكەرىپ وتىرىپ, كۇندەلىكتى بولىپ جاتاتىن وقيعالاردى شىنايى بايانداعان. مەن ەلورداعا كەلگەنىمە ءۇش جىلدان اسىپ بارادى. جەكە كاسىپكەرمىن. قوعامدىق كولىكتە كوپ جۇرەمىن. ماقالا يەسىنىڭ جازعاندارىنىڭ شىندىق ەكەنىنە تولىق كۋاگەرمىن.
الاش ۇرپاعى اتا-بابالار ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى قايتسەم باياندى ەتەمىن دەپ جۇرگەن ەلوردانىڭ اۆتورى – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءتول يدەياسى دا استانانى ساۋلەتتى, مادەنيەتتى باس قالاعا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىنداي كوشباسشىمىز, الەم مويىنداعان سۇڭعىلا ساياساتكەر ەلباسىمىزدىڭ يدەياسىن, ۇلتتىڭ ەلورداسىن, پرەزيدەنتتىڭ اقورداسى ورنالاسقان قاسيەتتى شاڭىراق-مەكەنىمىزدى كەلگەن كەلىمسەكتەرگە نەگە اياق استى ەتىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزدىرىپ, كوشەدەگى كەلەڭسىزدىكتەرگە نەگە كوز جۇما قاراۋىمىز كەرەك؟ ۇلت رەتىندە نەگە نامىستانبايمىز. قايسى ەلدە باس قالاسىندا كەلىمسەكتەردى تايراڭداتىپ قويعان؟
قالامىزدا تۇرعىن ۇيلەردە تۇرىپ جاتقان جالدامالى پاتەر يەلەرى ۋاقىتشا كەلگەن سوڭ ويلارىنا كەلگەنىن ىستەپ ءجۇر, قوعامدىق ءتارتىپتى مۇلدە ساقتامايدى. مەن تۇراتىن حالقىمىزدىڭ كلاسسيك جازۋشىسى عابيدەن مۇستافين اتىنداعى كوشەسىندەگى №21 ۇيدە بۇگىنگە دەيىن پوشتا جاشىگى جوق. ەشكىم حات تانىمايتىنداي, گازەت-جۋرنال وقىمايتىنداي. سەبەبى, ءبۇگىنگە دەيىن وسى ۇيدە پوشتا جاشىگى بولماعاندىقتان گازەت-جۋرنالدى تۇرعىندار جازىپ الدىرىپ, وقي الماي كەلەدى.
توعىز قاباتتى بۇل تۇرعىن ۇيگە تەمىر جول جاقىن ورنالاسقان, ەكى ورتادا شاعىن ورماندى الاڭقاي جەر بار. سول جەرگە جۇك ماشينەلەرىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى قالادان كۇل-قوقىستى اكەلىپ, ءۇيىپ تاستاعان. قالامىزعا پويىزبەن كىرىپ كەلە جاتقان جولاۋشىلاردان ۇيات. قالامىز قوقىس الاڭىنا اينالىپ بارادى.
ماقالا اۆتورىنىڭ تالعامسىز كەلىپ جاتقان كەلىمسەكتەرگە تويتارىس بەرۋ ماسەلەسى وزەكتى. ميلليونداعان مەملەكەت قارجىسىنا سالىنعان ەلورداعا جانە ميلليونداعان تەڭگە جۇمساپ تازالىعىن ساقتاپ وتىرعان قاسيەتتى ءتورىمىزدى نەگە اياقاستى ەتۋىمىز كەرەك. ءاربىر جۇمىس ورىندارىندا كۇندە تاڭەرتەڭ ەلوردانىڭ تازالىعى جايلى, كوشە مادەنيەتى جايلى, باس قالا تۇرعىندارى جايلى, تۇراقتى تۇردە ناسيحاتتىق شارالار وتكىزىلۋى كەرەك. اسىرەسە, ساۋدا ورىندارىنداعى, بازارلار مەن قالانىڭ شەت ايماعىنداعى «كوك بازارلارداعى» تازالىق ماسەلەسى ەرەكشە باقىلاۋدا بولۋى قاجەت. كوكونىس ساتىپ جاتقان جەرلەرگە بارۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى, ساسىق ءيىس وڭمەنىڭدى جارادى. استانا قالاسىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالۋىنا اتسالىسايىق. ماقالادا استانالىق مەنتاليتەت ماسەلەلەرى دەر كەزىندە كوتەرىلىپ وتىر. شىندىقتى دوس قانا ايتادى, دۇشپان ميىعىنان ك ۇلىپ كەتەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان جىلى ەلوردامىزدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتىپ, مادەنيەتىن كوتەرۋگە بەتبۇرىس باستايىق, اعايىن!
ەگەمبەرگەن تالاپبەرگەن ۇلى, استانا تۇرعىنى, كاسىپكەر.