پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆپەن اڭگىمە
مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان ءبىرجارىم جىل ۋاقىتتان بەرى از شارۋا تىندىرىلعان جوق. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتىڭ پىكىرى بويىنشا باعدارلامانى ىسكە قوسۋ ۋاقىتى ءوتتى. ەندى, ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى اۋىرتپالىق سالماعىن ورتالىقتان وڭىرلەرگە اۋىستىرۋدى جانە بيزنەسپەن جەرگىلىكتى جەر جاعدايىنداعى جۇمىستى كۇشەيتە ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ءسىز ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋدى باسقارۋدا ەندىگى نازاردى ءوڭىرلەرگە قاراي اۋدارۋ قاجەتتىگى ءجونىندە بىرنەشە رەت ايتقان بولاتىنسىز. ناق سول جەرگىلىكتى بيلىك بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەكەندىگى تۇسىنىكتى. بىراق وسى رەتتە اتالعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق قاجەتتى تەتىكتەردى ازىرلەي الدى ما دەگەن سۇراق تۋىندايتىندىعى اقيقات.
– ۇكىمەت ءبىرجارىم جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستاردى جۇرگىزىپ ۇلگەردى. بىرىنشىدەن, ناقتى باعىتتار ايقىندالىپ, بەسجىلدىق سالالىق جانە وڭىرلىك باعدارلامالار ءازىرلەندى. ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ساياسات ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس (مۇناي-گاز ەمەس) سەكتورلارىن, وسى باعىتتاعى ينۆەستورلار مەن جاڭاشىلداردى قولداۋعا قاراي بەت بۇردى. بيزنەستى قولداۋ باعدارلامالارى ازىرلەندى. بۇل باعدارلامالار شاعىن كاسىپورىنداردى قولداۋدان باستاپ ءىرى وندىرىستىك كەشەندەردى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قۇرۋعا دەيىنگى ادىستەر مەن تەتىكتەردىڭ بۇكىل جەلىسىن قامتيتىن بولادى. وسىنداي 100-دەن استام تەتىكتەر بار.
بىرقاتار زاڭدار قابىلداندى. ولار – كاسىپكەرلىكتى قۇرۋدى, ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋدى ىنتالاندىراتىن زاڭدار. قازىر پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن ءبىرقاتار ماڭىزدى زاڭ جوبالارى پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا جاتىر.
سونىمەن قازىرگى كۇنى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ سۇلباسى تۇلعالانىپ كەلەدى. ول ساياسات قوسىلعان قۇنى جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ەنەرگيالىق تيىمدىلىكتى كۇشەيتۋگە, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى وسىرۋگە, يننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا نەگىزدەلگەن باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانى قۇرۋ باعىتىن ۇستانادى. اتالعان ءاربىر باعىت بويىنشا جۇمىس ۋاقىت وتكەن سايىن قارقىن الا تۇسۋدە.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باعدارلامالاردى ىسكە قوسۋ ۋاقىتى ءوتتى. ەندى نەگىزگى ەكپىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىن بەلسەندى, ەڭ باستىسى, ساپالى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا تۇسىرىلەتىن بولادى. ول ەندى, اسىرەسە, وڭىرلەردە بەلسەندى سيپاتقا ەنۋى كەرەك.
– ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز بويىنشا, وسىنداي جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا وڭىرلەر باسشىلارىنىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر؟
– ەكى جاعدايدى اتاپ وتكەنىمىز ءجون. جەدەل سيپاتتا جۇزەگە اسىراتىن مىندەتتەر بار دا, جۇيەلى تۇردە اتقاراتىن جۇمىستار بار. ءيا, وڭىرلەر جوبالار بويىنشا بيزنەسپەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي وتىرىپ جۇمىس ىستەي باستادى. بىراق بۇل ءالى از. يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ اياسىندا وڭىرلىك ەكونوميكانى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلى تۇردە قاراستىرۋ ماسەلەسى وتكىر سيپاتقا يە بولا ءتۇستى. ءاربىر ءوڭىر قانداي جۇمىسپەن ناقتى اينالىسۋى كەرەك؟ ولاردىڭ قانداي ناقتى ارتىقشىلىقتارى بار جانە قانداي ءوسىم نۇكتەلەرىن ىزدەستىرۋگە بولادى؟ قانداي ينفراقۇرىلىمدار مەن ەڭبەك رەسۋرستارى قاجەت؟ بىلىكتى كادرلارمەن قامتۋ ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟ مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى وڭىرلىك دەڭگەيدە وتە ماڭىزدى. سوندىقتان وڭىرلەر جەرگىلىكتى جەردە ينۆەستورلارمەن جۇمىستى كۇشەيتىپ, قازاقستاندىق قامتۋ ساياساتىمەن بەلسەندى شۇعىلدانۋى قاجەت.
تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى باعىت – يننوۆاتسيا. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق قىزمەت كورسەتكىشتەرىنىڭ تۇراقتى ءوسۋ سيپاتى بايقالادى. يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى قازاقستان بويىنشا ورتا ەسەپپەن العاندا 4,3 پايىزعا دەيىن ارتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ورتا دەڭگەيدەن جوعارى كورسەتكىشتەرگە ەلىمىزدىڭ 8 ءوڭىرى – جامبىل, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارى, الماتى قالاسى, پاۆلودار, باتىس قازاقستان وبلىستارى قول جەتكىزدى.
سونىمەن بىرگە ءالى دە كوپتەگەن جۇيەلى جانە اعىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋ مىندەتى الدا تۇر. قازىر وڭىرلىك-يننوۆاتسيالىق جۇيەنى قۇرۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانۋ قاجەت. بۇل جۇيە ازىرگە ەشبىر وڭىردە بولماي وتىر. دەگەنمەن, ونىڭ جەكەلەگەن تەتىكتەرى – تەحنوپاركتەر, كەڭەستەر جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن دا ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. مۇنىڭ سىرتىندا نەعۇرلىم ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كوپتەگەن جاڭا يدەيالار مەن ازىرلەنىمدەردى ۇسىنا الاتىن جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ قاجەت.
اكىمدىكتەر مەن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارعا وڭىرلەردەگى ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە تالداۋ ءجۇرگىزگەن ءجون بولادى. ءسويتىپ, جوعارىدا اتالعان باسىم باعىتتاردىڭ ءاربىرى بويىنشا وڭىرلىك ستراتەگيانى ازىرلەۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. جەڭىل جوبالاردىڭ ۋاقىتى ءوتتى, ەندى ىرگەلى ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر.
مەنىڭ ايتىپ وتىرعان بۇل ماسەلەلەرىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرى بولىپ تابىلادى.
– بالكىم, مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ناقتى ءبىر ءناتيجەلەرى تۋرالى سۇراۋعا ءالى ەرتەرەك بولار. ويتكەنى, اڭگىمە بەسجىلدىق باعدارلامالار جونىندە بولىپ وتىر عوي... دەگەنمەن, سوعان قاراماستان, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ وسى وتكەن ءبىرجارىم جىل ىشىندە ەكونوميكامىزعا قانداي ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعىن ءبىلۋ وتە قىزىقتى.
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز. ءۇيدب – بۇل ەكونوميكانىڭ مۇنايعا جاتپايتىن (شيكىزاتتىق ەمەس) سەكتورىن قۇرىپ, دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى. سوندىقتان نەگىزگى ناتيجەلەردى ءبىز كەيىنىرەك كورە الامىز. دەگەنمەن, سوعان قاراماستان يندۋستريالاندىرۋ ءىسى قولعا الىنعان 2010 جىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 7 پايىزعا وسسە, وسىنىڭ 2 پايىزى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ اياسىندا وتكەن جىلى ىسكە قوسىلعان وندىرىستەردىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ وتىرعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ءبىز ءىجو-ءنىڭ وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا تاعى دا 7 پايىزعا وسكەندىگىن كوردىك. شيكىزاتتىق تاۋارلار باعاسىنىڭ جەدەل ءوسكەندىگىنە قاراماستان, ءىجو قۇرىلىمىنداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى دە ارتا تۇسۋدە. ونىڭ دامۋ دەڭگەيى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا جوسپارداعى 11,7 پايىزدىڭ ورنىنا 12 پايىزعا كوتەرىلدى. ماشينە جاساۋ, حيميا جانە مەتاللۋرگيا سەكىلدى جوعارى تەحنولوگيالىق سالالار باسىم قارقىنمەن دامي ءتۇستى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتۋدا. وتكەن جىلى جان باسىنا شاققانداعى ونىڭ كولەمى 43 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. ال وسىدان ءبىر جىل بۇرىن عانا بۇل كورسەتكىش 30 مىڭ دوللاردىڭ اينالاسىندا بولاتىن. وسىناۋ ءوسۋ ىرعاعى قازىرگە دەيىن جاقسى ساقتالىپ كەلەدى.
– ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى مەن ينديكاتورى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى ءوزىن-ءوزى اقتادى ما؟
– ءوزىڭىز باعالاپ كورىڭىز. ءبىرجارىم جىلدىڭ ىشىندە تەك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ اياسىندا عانا جالپى قۇنى 914 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 227 جاڭا ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى. 29 مىڭ جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جاڭا كاسىپورىنداردا 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام سوماعا ونىمدەر شىعارىلدى. ارينە, بۇل كولەم ءالى كوپ ەمەس, بىراق ەڭ باستىسى – بۇل وڭعا باستاپ وتىرعان قارىشتى قادام. بىزگە ونى ودان ءارى بەكىتە ءتۇسۋ قاجەت.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن ەلىمىزدىڭ 13 باسىم سەكتورىندا 106 ءتۇرلى جاڭا ءونىم ءبىرىنشى رەت يگەرىلدى. وسى رەتتە تۇسىندىرە كەتەتىن ءبىر جاعداي, ءبىز بۇرىن رىنوكتاعى 400 بوس ەكونوميكالىق ورىندى ايقىنداعان ەدىك. بۇل ورىنداردىڭ بارلىعى – بۇرىن قازاقستان ءوزىن ەش ۋاقىتتا كورسەتپەگەن باعىتتار. جوعارىداعى 106 ءونىم ءتۇرى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندا وسىعان دەيىن ءوندىرىلمەگەن ونىمدەر بولىپ تابىلادى. ولار – قۇبىرلاردى كورروزيادان قورعايتىن ماتەريالدار, كاۋستيكالىق سودالار, حلور, اۆتوموبيلدەر, لوكوموتيۆتەر, مەديتسينالىق, مۇناي-گاز جانە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارى, ءدارى-ءدارمەكتەردىڭ جاڭا تۇرلەرى. يندۋستريالاندىرۋ ونىمدەرىنىڭ بۇل ءتىزىمىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى جانە بولاشاقتا ولاردىڭ سانى ارتا بەرەتىندىگى انىق.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ىسكە قوسىلعان جوبالارى (2010-2011 جىلداردا) جانە سالىنۋ ۇستىندەگى ءۇيدب نىساندارى ەسەبىنەن ۇستىمىزدەگى جىلعى ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى 3 پايىزدان اسىپ تۇسەتىن بولادى. ارينە, بارلىق جۇمىستار جوسپارعا سايكەس ءجۇرگىزىلگەن جاعدايدا. مۇندا كوپ ءماسەلە وبلىستاردىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. جالپى, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى بيزنەسپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋلەرى قاجەت. اكىمدىكتەر يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن وڭىرلەردە جۇرگىزۋدىڭ جولباسشىلارى بولىپ تابىلادى. جەكە سەكتورداعى بيزنەس جوبالاردىڭ تاعدىرى جانە بۇتىندەي العاندا, يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناقتى حالىقتىق دەڭگەيدە ىسكە اسۋى وسى اكىمدىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە بايلانىستى شەشىلمەك.
– ءۇيدب جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ينۆەستورلار قانشالىقتى بەلسەندى؟
– بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتۋ جونىندە, ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى جانە ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى جونىندە دە كوشباسشى ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە تاۋ-كەن سالاسىنداعى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرمەن وپەراتسيالارداعى, گەولوگيالىق بارلاۋداعى ينۆەستيتسيالاردىڭ بەلسەندى تۇردە وسۋىنە قاراماستان, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 2 پايىزعا ءوستى جانە باسقا سالالار ەسەبىنەن 14 پايىزدى قۇرادى.
بۇتىندەي العاندا, ينۆەستيتسيا تارتۋ – وتە ماڭىزدى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ءبىز ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن كوتەرۋ جونىندەگى جۇمىستارمەن تۇراقتى تۇردە شۇعىلدانۋدامىز. بىرقاتار تۇبەگەيلى زاڭدىق نەگىزدەگى جانە جۇيەلىك نەگىزدەگى شارالار قابىلداندى. «KAZNEX INVEST» ەكسپورت جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» ارناۋلى مامانداندىرىلعان كومپانياسى قۇرىلدى. ول الەمنىڭ ءار شالعايىنان 10 مىڭ ينۆەستورمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ىشىندە 200 ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. 7 ميلليارد اقش دوللارىنا جۋىق سوماداعى ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتتى. قازاقستاندا ينۆەستورلارمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە جانە ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى ازىرلەندى. بۇل جوسپار ينۆەستورلارمەن جۇمىستى ورتالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە جۇيەلى جولعا قويۋدى قاراستىرادى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەلشىلىكتەر ءۇشىن ولاردىڭ تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋداعى جۇمىسىنا باعا بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە.
ەگەر جەرگىلىكتى جەرلەردەگى احۋالعا كەلەر بولساق, وڭىرلەر اراسىندا يندۋستريالىق جوبالارعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ جونىندە شىعىس قازاقستان (142 ملرد. تەڭگە), اقتوبە (128 ملرد.), پاۆلودار (121 ملرد.) وبلىستارى الدا كەلەدى.
ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ەڭ از دەگەندە جالپى قۇنى 600 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن 129 جوبانى ىسكە قوسۋ, وسىلاردىڭ نەگىزىندە 14,5 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلاندى. ال ءۇستىمىزدەگى جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى جۇزەگە اساتىن بارلىق جوبالارعا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 1,5 تريلليون تەڭگەنى قۇراماق.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جىلىنا ەكى رەت جاڭالانىپ وتىراتىندىعىن ەسكە سالا كەتەيىن. ءدال قازىرگى ساتتەرى وسى ماسەلە بويىنشا جۇمىستار اياقتالۋ ۇستىندە. وڭىرلەر ءبىزدىڭ قاراۋىمىزعا جۇزگە جۋىق جاڭا جوبانى ۇسىندى. بىراق بۇل جەردە, مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەنىندەي, ساپاعا باستى ءمان بەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان تىزىمگە الىنعان جوبالاردىڭ ءوز مەرزىمىندە ىسكە اسىرىلماي كەيىنگە سىرعىتىلۋى سەكىلدى وتكەندەگى كەمشىلىكتەر تاعى قايتالانباس ءۇشىن, جوبالاردى ىرىكتەۋ ءجونىندەگى جۇمىستار وتە قاتاڭ جاعدايدا جۇرگىزىلۋدە. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, اكىمنىڭ وڭىردەگى ءاربىر جوبا ءۇشىن جەكە جاۋاپ بەرەتىندىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتپەكپىن.
– بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىندەگى باسىمدىقتاردىڭ وزگەرتىلەتىندىگى تۋرالى بىرنەشە رەت ءمالىمدەلدى. وسى ماسەلەدە ورتاق كوزقاراسقا كەلۋدىڭ, ءىس-ارەكەتكە كوشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– اشىعىن ايتقاندا, بۇل جونىندە بىزدە بۇرىن دا كەلىسپەۋشىلىك بايقالعان ەمەس. جۇمىستىڭ جالپى يدەولوگياسى: ءۇيدب-ءنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن جۇزەگە اسىرۋمەن شۇعىلدانۋشىلاردى ءبىرىنشى كەزەكتە قولدايمىز. دەگەنمەن, بۇگىنگى كۇنى بيزنەستى قولداۋ ماسەلەسىن شارتتى تۇردە العاندا بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.
ءبىرىنشى – جۇيە قۇرۋشى كاسىپورىندار. كاسىپورىنداردىڭ كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ ءاربىر جوبالارىن ءبىز جەكە جاعدايدا قاراستىرامىز, بىراق جاڭعىرتۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارىن بىرلەسىپ ازىرلەيمىز. بۇگىنگى كۇنى ءۇش جۇيە قۇرۋشى كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ جوسپارى قارالدى جانە ولار ماقۇلداندى.
مىسال ءۇشىن «قازفوسفاتتى» جاڭعىرتۋدى الايىق. بۇل كاسىپورىندا 120 ميلليارد تەڭگەدەن استام سومانىڭ ينۆەستيتسيالىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلەتىن وننان استام جاڭا حيميالىق ونىمدەر ءتۇرىن جاساپ شىعارۋعا نەگىزدەلگەن. 2015 جىلعا تامان جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن 1,5 ەسە ارتتىرىپ, قىزمەتكەرلەر سانىن 6 مىڭ ادامعا دەيىن جەتكىزۋ, قۋات شىعىندىلىعىن 2 ەسە تومەندەتۋ, تابيعي گازدى تۇتىنۋدى جىلىنا 100 ميلليون تەكشە مەتردەن 16 ميلليون تەكشە مەترگە دەيىن ازايتۋ كوزدەلىنەدى. ەڭ باستىسى, 2012 جىلى قۇرامىندا فوسفورى بار قالدىقتاردى تولىق زالالسىزداندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
مىنە, ءسويتىپ جىل سوڭىنا دەيىن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ, حيميا جانە ءدارى-دارمەك ونەركاسىبىنىڭ اربىرىندەگى جۇيە قۇرۋشى 7 كاسىپورىننان ازىرلەمە جوسپارىن قۇرۋ بەلگىلەندى.
ەكىنشى توپتاعى كاسىپورىندار – ولار ءىرى جانە شاعىن بيزنەس كاسىپورىندارى. بۇل جونىندە بيزنەستى كەشەندى قولداۋدىڭ «ونىمدىلىك-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارىنىڭ, سونداي-اق باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرىن قولداۋ جانە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى.
– ءسىز بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جۇزدەگەن تۇرلەرىن پايدالانۋعا بولاتىندىعىن ايتقانسىز. بۇل قانداي قۇرالدار مەن تەتىكتەر؟ سولاردىڭ ىشىندە, ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز بويىنشا, نەعۇرلىم ىرگەلى دەگەنىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– بۇل جەردە اڭگىمە قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ گرانتتار, سۋبسيديالار, پرەفەرەنتسيالار, ۇلەستىك قاتىسۋ, مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرۋ سەكىلدى تۇرلەرى تۋرالى بولىپ وتىر.
ماسەلەن, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ماقساتىندا شەتەلدەن اكەلىنەتىن قۇرال-جابدىقتار مەن ولاردى قۇراۋشى بولشەكتەر كەدەندىك باج سالىعىن سالۋدان بوساتىلادى. جەر تەلىمدەرى زاتتاي گرانت تۇرىندە تەگىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, يننوۆاتسيا جۇيەسىن دامىتۋ ماقساتىندا تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەنىمدەردى ورىنداۋ جانە قولدانبالى سيپاتتاعى تاۋەكەلدەرگە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن 20 ميلليون تەڭگەگە دەيىن گرانتتار بەرىلەدى. تەك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە عانا وسى ماقسات ءۇشىن بيۋدجەت قارجىسى 4,5 ەسە ارتتىرىلىپ, جيىنى 7 ميلليارد 300 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. اۆتوجولدار, ەلەكتر جەلىلەرى, سۋ قۇبىرلارى مەن كارىز جۇيەلەرى, تەمىر جول تۇيىقتارى سەكىلدى ءوندىرىستىك ينفراقۇرىلىمداردى سالۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى كومەكتىڭ مۇنداي ءتۇرى 175 كاسىپورىن ءۇشىن كورسەتىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ايرىقشا جاعداي تۋعىزىلدى. تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ, قۇس فابريكالارىن, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن, كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىن قۇرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ جىلدىق سىياقى ستاۆكاسى بار بولعانى 6 پايىزدى قۇرايدى. ال اۋىلشارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارىن, ارناۋلى تەحنيكالارىن, كولىك قۇرالدارىن ساتىپ الۋ, جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ليزينگتىڭ ستاۆكاسى 4 پايىز عانا.
كاسىپكەرلەر مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن سەرۆيستىك قولداۋدى پايدالانا الادى. ال مۇنىڭ ءوزى كاسىپورىن ءۇشىن ماڭىزى زور بۋحگالتەرلىك جانە سالىقتىق ەسەپ جۇرگىزۋ, ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتى جاساۋ, كەدەندىك حاتتاۋ, زاڭ ءجونىندە كەڭەستەر بەرۋ, ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزۋ, ماركەتينگ جونىندە كەڭەس بەرۋ سەكىلدى قىزمەتتەردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن قامتيدى.
– «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى ونى تالقىلاۋ كەزىنىڭ وزىندە-اق كاسىپكەرلەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋىنداتقان بولاتىن. ولاردىڭ بۇل ءۇمىتى اقتالدى ما؟
– «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى بيىلعى كوكتەمنەن باستاپ جۇمىس ىستەي باستادى. ول قولدانىستاعى وندىرىستەردى جاڭعىرتۋعا جانە جاڭا وندىرىستەر قۇرۋعا باعىتتالعان. مۇندا جاڭعىرتۋ جوسپارىن ازىرلەۋگە, قازىرگى زامانعى باسقارۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋگە قولداۋ ءبىلدىرۋ, كومەكتەر كورسەتۋ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتاردى جەتكىزۋگە ۇزاق مەرزىمدى ليزينگتەر بەرۋ, قاجەتتى نەعۇرلىم جوعارى بىلىكتى كادرلاردى تارتۋ شىعىندارىن وتەۋ, يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ, ىسكە ىنتالاندىرۋدىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسى ازىرلەندى.
قازىرگى كۇنى 171 كاسىپورىن وسى باعدارلاماعا قوسىلۋعا ىقىلاس تانىتىپ وتىر. سولاردىڭ ىشىندە ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى يندۋسترياسى جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالالارىنىڭ كاسىپورىندارى ۇلكەن بەلسەندىلىك كورسەتۋدە. ۇستىمىزدەگى قاناتقاقتى جىلى جالپى جيىنى 19 ميلليارد تەڭگەنىڭ قولداۋ قارجىسىنا نەگىزدەلگەن تەتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, 50-گە جۋىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەي باستاعان ساتتەن-اق ۇكىمەتتىك جۇمىس توبى وڭىرلەرگە شىعىپ, بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, اتالعان باعدارلامانىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءتۇسىندىردى. قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا ءوڭتۇستىكتەگى وبلىستار ءۇشىن الماتى قالاسىندا جيىن بولىپ ءوتتى. ءبىز قازىر جۇمىستىڭ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كورىپ وتىرمىز. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا ءىستى ءالى دە شيراتا ءتۇسۋى, ءاربىر كاسىپورىنعا بارىپ, بۇل باعدارلاما ولاردىڭ مۇددەسىنە سايكەس جاسالىنعاندىعىن جەتكىزۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
– «ەكسپورتتاۋشى-2020» باعدارلاماسى قازاقستان ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسە الدى ما؟
– قازىردىڭ وزىندە وتاندىق كاسىپورىندارعا ءوز ونىمدەرىن سىرتقى رىنوكتارعا قاراي شىعارۋلارىنا كەشەندى قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق تاۋارلار مەن برەندتەردى تانىستىرۋ جونىندە 30-عا تارتا ارناۋلى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. توعىز ساۋدا قىزمەتى قۇرىلدى. 20-دان استام ەلدە ساتۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ كەزدەسۋلەرى وتكىزىلىپ, 50-گە تارتا شەتەلدىك كورمەلەرگە 63 ەكسپورتتاۋشىلارىمىزدىڭ قاتىسۋى قامتاماسىز ەتىلدى. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 372 ميلليون دوللاردىڭ كەلىسىمدەرىنە قول قويىلدى.
سونداي-اق, 43 وتاندىق ەكسپورتتاۋشىنىڭ ءوز ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋىنا بايلانىستى جۇمساعان 141 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى شىعىندارى وتەلدى. توعىز ەلگە شىعارىلعان ءماشينەلەر مەن قۇرال-جابدىقتار, حيميا, توقىما ونىمدەرى, دارىلىك زاتتار, تاعام ونىمدەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ەكسپورتى 292,6 ميلليون دوللار سوماسىندا ىنتالاندىرىلدى. ال ەگەر بۇتىندەي الاتىن بولساق, وڭدەلگەن ءونىم شىعاراتىن ءبىرجارىم مىڭنان استام ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندار مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىنە تارتىلدى. مۇنىڭ ءوزى – ۇلكەن ناتيجە.
– قازاقستاندىق ءونىمنىڭ شەتەلدە سۇرانىسقا يە بولعاندىعى جونىندە ناقتى ءبىر مىسالدار بار ما؟
– مىسالدار كوپ. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان 1500 تاۋارلار توبىن ەكسپورتقا شىعارادى. ونىڭ ۇستىنە شىعارۋ كولەمى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ «KAZNEX INVEST» اق مالىمەتتەرى بويىنشا دايىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ەكسپورتىنىڭ ءار جىلدىق ورتا ءوسىم دەڭگەيى 21 پايىزدى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ەكسپورتىنىڭ ءوسىم دەڭگەيى تاعى دا وسىنشا مولشەردى, مەتالدان جاسالعان بۇيىمدار ەكسپورتىنىڭ ءوسىمى 23 پايىزدى, حيميا جانە ءدارى-دارمەك ونەركاسىبى تاۋارلارى ەكسپورتىنىڭ ءوسىمى 11 پايىزدى قۇراپ وتىر.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءى توقسانىندا قازاقستاندا شىعارىلعان اككۋمۋلياتورلار ەكسپورتى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 5 ەسە ءوسىپ, 24,2 ميلليون دوللاردى قۇرادى. ەگەر بۇرىن نەگىزىنەن تمد ەلدەرىنە تاۋارلار ەكسپورتتاپ كەلسەك, بۇگىنگى كۇنى بۇل تىزىمنەن پولشانى جانە باسقا دا شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن كورۋگە بولادى.
قازاقستاندىق پودشيپنيكتەر ەكسپورتى 61 پايىزعا ارتتى. ولاردىڭ گەوگرافياسى دا كەڭەيتىلدى. رەسەي مەن بەلارۋستەن تىس ەندى برۋنەي مەن نورۆەگياعا تاۋارلار شىعارۋدى جولعا قويدىق. تازارتىلعان مىستان جاسالىنعان سىمدار ەكسپورتى 37 پايىزعا, سارى فوسفور ەكسپورتى 2,2 ەسە وسسە, بۇگىنگى كۇنى بۇل ءونىمدى گەرمانيا, پولشا, چەحيا, يتاليا سەكىلدى ەلدەر دە تۇتىنۋدا. ال ءتاجىكستانعا شىعارىلاتىن قازاقستاندىق تسەمەنت ەكسپورتىنىڭ كولەمى 8 ەسە ۇلعايىپ وتىر.
مىنە, وسىدان كورىپ وتىرعانىمىزداي, قازاقستان بۇگىنگى كۇنى تەك مۇناي, كەن مەن مەتالدار ەلى عانا ەمەس. ءبىز نەعۇرلىم قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەردى وندىرە الاتىندىعىمىزعا دا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. جالپى, بۇگىنگى كۇنى قازاقستان ءونىمىن الەمنىڭ جۇزدەن اسا ەلى تۇتىنۋدا.
– ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋداعى ورتالىق پەن وڭىرلەر قارىم-قاتىناسىنىڭ تەتىكتەرى بۇدان ءارى قالاي ءورىس الماقشى؟
– مەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جۇگى ەندى ورتالىقتان وڭىرلەرگە قاراي اۋىسۋى ءتيىس ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتىم. بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق كومپانيالار مەن اكىمدىكتەردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا اتاۋلى قولداۋ كورسەتۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى تۇردە جۇمىلا باستاعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. ەندى جۇمىستى ودان ءارى جۇيەلەندىرۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدىكتەرى قاسىنداعى ونەركاسىپ باسقارمالارى جانە الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار دەڭگەيىندە «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا اقپاراتتىق ورتالىقتار قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. مۇندا ءاربىر كاسىپكەر, جاڭاشىل, ينۆەستور بارلىق قولدا بار باعدارلامالار مەن ولارعا قولداۋ كورسەتۋ تەتىكتەرى جايىندا ءتيىستى كەڭەستەر مەن كومەكتەردى الا العان بولار ەدى.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەستىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگىن ناقتى ۇيلەستىرۋ, كاسىپكەرلىككە كەشەندى قولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «اتامەكەن» وداعى» ۇەپ-ءتىڭ قاتىسۋىمەن وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىنىڭ جۇمىستارىن بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ قاجەت. اكىمدىكتەر بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرە, تەكسەرۋ ورگانداردىڭ زاڭنان تىس ىسكە ارالاسۋىنا دەر كەزىندە توسقاۋىل قويا وتىرىپ, جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرۋلارى ءتيىس. ەندى بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى بارلىق باعدارلامالار بويىنشا وڭىرلەردىڭ ءار توقسان سايىنعى رەيتينگى ايقىندالىپ وتىراتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, بيزنەستىڭ وزىنە دە ءوز ادىستەرى مەن ويلاۋ ورىستەرىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلگەندەي. ويتكەنى, ءار جىل وتكەن سايىن قىتاي, رەسەي, وزبەكستان سەكىلدى كورشى ەلدەرىمىزدەگى ءوندىرىسشىلەرمەن باسەكەگە ءتۇسۋ ءىسى قيىنداي بەرمەك. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ بيزنەس قاۋىمداستىققا نەعۇرلىم ۇزاق مەرزىمدى دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ماقساتتارعا قاراي جۇمىلا ءتۇسۋ قاجەت. «ەسىكتەن شىعا سالىپ» پايدا تابۋ جونىندەگى داعدىدان ارىلاتىن مەزگىل جەتتى. ال جۇيەلى تۇردەگى تيىمدىلىككە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, ايقىندىلىق پەن مولدىرلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. تابىستىڭ كىلتى مىنە, وسىندا تۇر.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ءسىز ءوز سۇحباتتارىڭىزدىڭ بىرىندە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ مەن گەولوگيا سالاسىنداعى ساياساتتىڭ قايتا قاراستىرىلۋ ۇستىندە ەكەنىن ايتقان ەدىڭىز. بۇل نەگە بايلانىستى بولىپ وتىر جانە ناقتى قانداي جۇمىستار ءجۇرگىزىلمەك؟
– ءبىز ەلىمىزدىڭ مينەرالدىق-شيكىزاتتىق بازاسىنىڭ جاعدايىنا, ول بويىنشا بەكىتىلگەن رەسپۋبليكالىق باعدارلامالار مەن قول قويىلعان شارتتاردىڭ نەگىزدىلىگىنە, سونىمەن قاتار, ونداعى جوبالاردىڭ باسىمدىعى مەن تيىمدىلىگىنە جانە ولاردىڭ ءۇيدب مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىندىگىنە تەكسەرۋ جۇرگىزگەن ەدىك.
وكىنىشكە وراي, گەولوگيالىق سالانىڭ جۇيەلىك تەرەڭ داعدارىسقا ءتۇسكەندىگىن مالىمدەۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە پروبلەمالار سالانىڭ بارلىق سەگمەنتتەرىنە – مينەرالدىق-شيكىزاتتىق رەسۋرستار مەن زاڭدىق-نورماتيۆتىك بازاسىنا, سالالىق ينفراقۇرىلىمى مەن كادرلىق ساياساتىنا بىردەي قاتىستى بولىپ شىقتى.
بۇتىندەي العاندا, مينەرالدىق-شيكىزاتتىق كەشەندى دامىتۋدىڭ 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەلەرىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ باعدارلامادا بەلگىلەنگەن بارلىق مىندەتتەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي ورىندالماعاندىعىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار بيۋدجەتتىك قارجىنى ءتيىمسىز يگەرۋ فاكتىلەرى دە كەزدەستى. وسىعان بايلانىستى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە كادر ماسەلەسىنە قاتىستى شەشىمدەر قابىلداندى.
سونداي-اق جاسالىنعان تالداۋ ءىرى كەن ورىندارىن ازىرلەۋ ءۇشىن تۇرعىزىلعان جەكە قالالاردىڭ مينەرالدىق-شيكىزاتتىق بازاسى بۇتىندەي العاندا تۇگەسىلۋگە جاقىن ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. ەگەر ءبىز دەر كەزىندە جەدەل شارالار قابىلدامايتىن بولساق, وندا الەمدىك رىنوكتاردا سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان ءتۇستى جانە باعالى مەتالداردىڭ قورلارى 10-15 جىلدان كەيىن تاۋسىلاتىن بولادى.
ەگەر زاڭدىق بازا تۋرالى اڭگىمە قوزعايتىن بولساق, قازىرگى قولدانىستاعى «جەر قويناۋلارى مەن جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تولىق مانىندە ىنتالاندىرمايتىندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. سوندىقتان وعان ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قازىردىڭ وزىندە باستالىپ تا كەتتى. جاڭا تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر جەر قويناۋلارىن بارلاۋعا ينۆەستورلار تارتۋعا, سونىڭ ىشىندە, شاعىن تاۋ-كەن كاسىپورىندارىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن.
سالالىق ينفراقۇرىلىمدار ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. وكىنىشكە وراي, ول بىزدە بۇتىندەي العاندا, جوق دەسە دە بولادى. بۇل جونىندەگى جۇمىس گەولوگيا جانە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ كوميتەتى جۇيەسىندە قايتا ۇيىمداستىرۋلاردان باستاۋ الماق. مۇنىڭ سىرتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن, جوبالاۋ ينجينيرينگتىك ۇيىمداردى, سالالىق وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ قاجەت.
جۇمىستىڭ تاعى ءبىر باسىم باعىتى – گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنداعى كادرلار تاپشىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرۋ. قازىر كاسىپتىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايىنداۋ جونىنەن سالالىق كەڭەس قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. ول سالانىڭ كادرعا دەگەن سۇرانىسىن ايقىنداۋ جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ كادرلاردى دايىنداۋ مەن قايتا دايارلاۋعا قاتىسۋىن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلداناتىن بولادى. سونىمەن قاتار تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ءۇشىن ماماندار دايارلاۋعا مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا كۆوتالار ءبولۋ جانە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ وقۋعا بولەتىن قارجىسى ارقىلى «گەولوگيا جانە تاۋ-كەن ءىسى» فاكۋلتەتىن قۇرۋ ءماسەلەسىن قاراستىرۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسالىندى.
جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن ءبىز جۋىق ارادا بارلىق ءمۇددەلى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلەتىن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا تالقىلاماق نيەتتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.