توتىداي تارانعان تاراز

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اعىمداعى جىلدى الەۋمەت­­تىك جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە ارناۋى, اسىرەسە, قالالىقتار ءۇشىن ءۇل­كەن مۇمكىندىكتەردىڭ باستاۋى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تاراز قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇرمىس-تىرشىلىگى نى­عايا ءتۇستى جانە قالا ساۋلەتى مەن كەلبەتى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ونداعى جول جوندەۋ, جارىق, قۇرىلىس, تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ سالالارى بويىنشا جۇمىستار مەيلىنشە قارقىن الدى. ءبىز وسى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن قالا اكىمى بەكبولات ورىنبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ونەركاسىپ سالاسىندا جىل با­سىنان بەرى ايتارلىقتاي ءوسىپ, ءور­­­كەن­­دەۋ بايقالادى. وسى تابىستى جۇ­مىستارعا ناقتى دەرەكتەرمەن توق­­­تالىپ وتسەڭىز؟ – قاڭتار-شىلدە ايلارىندا قالا كا­سىپورىندارى 68,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونى­مىن ءوندىردى, ءسويتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 152,6 پايىز بولدى. سوناۋ 2001 جىلى بۇل كورسەتكىش 9,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ون جىلدىڭ بەدەرىندە ونەر­كا­سىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 7,4 ەسەگە وسكەن. ال وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سا­لىستىرعاندا ءونىم شىعارۋ كولەمىن «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى – 1,9, «تاراز مەتاللۋر­گيا­لىق زاۋىتى» – 2,7, «قۇرىلىس قۇرىل­عى­­لار زاۋىتى» – 1,4, «جامبىلگيپس» اك­­تسيونەرلىك قوعامى – 1,3, «يمستالكون» – 1,5, «ساف شىنى جاساۋ كومپا­­نيا­سى» – 1,4 جانە «قانت» – 7,2 ەسە ءوسىردى. – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىل­دار­عا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سى قالامىزدا قالاي جۇزەگە اسى­رىلىپ وتىر؟ – اعىمداعى جىلى جالپى سوماسى 1 ملرد. 425 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 3 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. رەسپۋبليكالىق يندۋستريا­لاندىرۋ كار­تاسىنا ەنگىزىلگەن «ەنەردجي-تاراز» جاۋ­اپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­تى­گى­نىڭ ءديودتى لامپالار مەن شام­داردى شى­عارۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. ول بوي­ىنشا 20 جۇمىس ورنى اشىلدى. «تاراز قۇبىر زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ پوليەتيلەن­ قۇ­بىرلار شىعاراتىن زاۋىت سالۋ جوبا­سىن ىسكە اسىرۋ جەلتوقسان ايىنا جوسپارلانۋدا. «تاراز-تارتۋ» سەرىك­تەس­تى­گى­نىڭ كوكونىستەردى ساقتاۋ قويماسى جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قاي­­تا ءوڭ­دەۋ تسەحىنىڭ قۇرىلىسى دا اياق­تالىپ كەلەدى. – قالا كاسىپكەرلەرىنىڭ جاي-كۇيى قالاي؟ – قالادا قازىرگى ۋاقىتتا 21 مىڭ 182 كاسىپكەر تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە 16 مىڭ 384-ءى نەمەسە 77,3 پايىزى جۇمىس ىستەۋدە. كوپ تۇكىرسە – كول. سونىڭ ءنا­تي­­جەسىندە بيىل جەكە كاسىپكەرلىك بوي­ىنشا 52 ملرد. 536 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىم­دەرى ءوندىرىلىپ, قىزمەتى كورسەتىلدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 12 پاي­ىزعا ارتىق. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دارلاماسى بويىنشا قالاداعى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە 24 كاسىپكەرلىك تۇلعا ءوز جوبالارىن تاپسىردى. قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەن جالپى قۇنى 164,7 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 7 جوبا, جالپى قۇنى 4 ملرد. 589,6 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 4 جوبا اۋ­ماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە قارا­لىپ, ماقۇلداندى. ال 13 جوبا ساراپتامادان وتۋدە. – ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقى­نا جولداۋىندا ماڭىزدى ماسەلە­لەر­دىڭ ءبىرى رەتىندە قارالعان تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ, ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن تۇرعىن ءۇي جايلى­لى­عى­نىڭ دەڭگەيى قالاي؟ – تاراز قالاسىندا 2005 جىلدان بەرى تۇرعىن ءۇي مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سى اياسىندا بارلىعى 1711 پاتەر پاي­دا­لا­نۋعا بەرىلدى, ونىڭ 1048-ءى يپو­تە­كا­لىق, ال قالعان 663-ءى كوممۋنالدىق ءپا­تەرلەر. وسى باعدارلامانى ىسكە اسى­رۋ بارى­سىن­دا 1007 يپوتەكالىق ءپا­تەر سا­تىل­دى. ەل ۇكىمەتىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نال­دىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدار­لا­ماسىنا سايكەس, تۇرعىن ءۇي شارۋا­شى­لىعىن مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى بويىنشا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەتىن كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي­لەردىڭ ءتىزىمى ازىرلەنىپ, وعان رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتتەن 326,3 ملن. تەڭگە ءبولىندى. وبلىس اكىمى قالادا ورنالاسقان بۇ­رىنعى جاتاقحانالاردى جىلۋ جۇيە­سى­نە قوسۋ ماسەلەسىن تاپسىرعان بولاتىن. سول ماقساتتا 11 جاتاقحانانىڭ ينجەنەرلىك جۇيەلەرىن جوندەۋگە 138 ملن. 547 مىڭ تەڭگە, 11 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ شاتىرلارىن, سىرت كەلبەتىن جانە جۇمساق توسەنىشىن جوندەۋگە 77 ملن. 310 مىڭ تەڭگە قاراجات قاراس­تى­رىلىپ, 22 ۇيدە جوندەۋ جۇمىستارى باس­تالدى. «تاراز» الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەر­­لىك كورپوراتسياسى ارقىلى 12 كوپ قا­باتتى ءۇيدىڭ 120 ملن. تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىستارى ناقتىلانىپ, 4 ۇيدە ءجون­دەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. بيىلعى جىلى كوندومينيمۋم نى­سان­دارىن تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسى ار­قىلى جوندەۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 60,9 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 13 كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇ­مىس­تارى تولىعىمەن اياقتالدى. «بايتەرەك» شاعىن اۋدانىنداعى 5 قاباتتى 70 پاتەرلى نەسيەگە بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا تاپسىرىلدى. جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 586 ميلليون تەڭ­گە ءبولىنىپ, «بايتەرەك» شاعىن اۋدا­نىن­دا ەكى 5 قاباتتى 70 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە, ول جەل­توقسان ايىندا تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلەدى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 65,1 ملن. تەڭگەگە 5 قاباتتى 70 پاتەرلى جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ, ول كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. تۇرعىن ءۇي سالىنعان اۋماقتان ءبىلىم, مادەنيەت, سپورت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى دە پايدالانۋعا بەرىلۋى كەرەك. سون­دىقتان «اراي» تۇرعىن الابىندا 720 ورىندىق ينتەللەكتۋالدى مەكتەپ­تىڭ, «بايتەرەك» شاعىن اۋدانىندا 200 ورىندىق وبلىستىق بالالار اۋرۋحا­نا­سىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزى­لۋ­دە. سونداي-اق 200 ورىندىق قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ قۇرىلىسى قول­عا الىنادى. ءزاۋلىم سپورت سارايى دا جاڭا اۋداننان بوي كوتەرەدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 512 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, «ۇن كومبيناتى» ماڭىنان ەكى 9 قاباتتى 32 پاتەرلى نەسيەگە بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي­دىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. – قالا تۇرعىندارى عيماراتتار مەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردەگى, كوشەلەردەگى جوندەۋ جۇمىستارىنا دەگەن العىستارىن ءباسپاسوز ارقىلى جەتكىزبەك بولىپ, رەداكتسيا قوسى­نىنا ءجيى كەلە باستادى... – تۇسىنىكتەرىنە راحمەت, قالا جول­دا­رىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تا­رىنا بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد. 53 ملن. تەڭگە قارجى قاراس­تى­رى­لىپ, قا­لا­نىڭ 10 نىسانىنىڭ اسفالت-بەتون قاباتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى رىسبەك با­تىر, بالۋان شولاق, ءاسى­موۆ, كازاكوۆ كوشەلەرىندە جانە باي­زاق باتىر كو­شە­سىنىڭ 3-ءشى بۇرىلى­سىن­دا كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇمىستارى تو­لىعىمەن اياقتالدى. ال ورتالىق «دوس­تىق» الاڭى, د. ا. قوناەۆ كوشەسى, تولە بي جانە جامبىل جاباەۆ داڭ­عىلى, «جىگەر», «راسسۆەت», «پروەكتيروۆششيك», «رودنيچوك», «مەليوراتور» ساياجاي القاپتارىنىڭ كىرە بەرىس جول­دارى بويىنشا قۇرىلىس-مون­تاج جۇ­مىستارى اتقارىلۋدا. سون­داي-اق تولە بي, اباي داڭعىلدارى, جىبەك جولى, با­لۋان شولاق, تاۋكە حان كوشەلە­رى­نىڭ سىرتقى جارىقتاندىرۋ جە­لىسىن مو­دەرنيزاتسيالاۋ بويىنشا جال­پى سو­ماسى 274 ملن. تەڭگەگە جوعا­رى ءارى ءتيىمدى ەلەكتر قۋاتىن ۇنەم­دەي­تىن قۇ­رىل­عىلاردى جوبالىق-سمەتا­لىق قۇ­جاتتار جاسالۋدا. قالا كوشەلەرىنىڭ ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق جانە قالالىق بيۋدجەتتەن 193,5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, «دينامو» ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ كىرە بەرىس جولى, قىپشاقباەۆ, اپپاەۆ, تى­نىشباەۆ, كوممۋنالنايا جانە ساڭى­راق باتىر كوشەلەرىنىڭ جوندەۋ جۇمىس­تارى اياقتالىپ, ىقىلاس دۇكەن ۇلى كو­شەسىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى جالعاسۋ­دا. كوشەلەردى سىرتقى جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسە­تۋگە 24,8 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, قالادا 1731 شام قويىلىپ, 14 جاتاقحانانىڭ كوشە جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرى تولى­عى­مەن قالپىنا كەلتىرىلىپ, 42 جارىق­تان­دىرعىش ورناتىلدى. سىرتقى جا­رىقتاندىرۋ جەلىسىنىڭ ەسەپتەگىش قۇ­رالدارى ءۇش تاريفتىككە اۋىستىرىلدى, بۇل ەسەپتەگىش قۇرال بيۋدجەت قارا­جاتىن 25%-عا ۇنەمدەي الادى. سونىمەن بىرگە, قالا تۇرعىن­دارى­نىڭ مامىراجاي دەمالۋىنا جاعداي جا­ساۋ ءۇشىن «تاراز قالاسىنىڭ ساياباق­تار جانە سكۆەرلەر» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 59,4 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلدى. قا­زىرگى ۋاقىتتا ب. مومىش ۇلى اتىنداعى «جەڭىس» ساياباعىندا بالالارعا ارنال­عان ويىن نىساندارى, كىشى ارحيتەك­تۋ­رالىق مۇسىندەر ورناتىلىپ, سۋ بۇر­قاق­تارى قالپىنا كەلتىرىلدى. «مەكتەپ بىتىرۋشىلەر» اللەياسىنداعى تروتۋارلارعا پليتكالار توسەلىپ, بورديۋرلەر جانە ورىندىقتار قويىلدى, اۆتوتۇراقتىڭ اۋماعى كەڭەيتىلىپ, اسفالت توسەلدى. ق. رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى ساياباقتا سۋ بۇرقاقتارى قايتا جاڭعىرتىلدى, كىشى ارحيتەكتۋرالىق نىساندار ورناتىلىپ, امفيتەاتر قالپىنا كەلتىرىلدى. ەنەر­گيا­نى ۇنەمدەيتىن جاڭا سىرتقى جا­رىق­تاندىرۋ جەلىلەرى اۋىستىرىلىپ, ورىندىقتار مەن كۇل-قوقىس جاشىكتەرى ورناتىلدى, «قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دا­رى» سكۆەرىندە دە تروتۋارلاردىڭ پلي­ت­الارى اۋىستىرىلىپ, سىرتقى جارىق­تان­دىرۋ جەلىسىنىڭ جۇمىستارى جۇرگى­زىل­دى. قالاداعى قۇرىلىس, اباتتاندىرۋ جانە قوعامدىق مادەني ءىس-شارالاردى بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋ ماقسا­تىندا «كونە تاراز» قوعامدىق قورى قۇرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق «ھيباتۋللا تارازي» مەشىتى مەن مەدرەسە عيماراتى 225 ملن. تەڭگەگە قايتا ءجون­دەۋدەن وتكىزىلدى. «دوستىق» الا­ڭىن­دا ورنالاسقان مەكەمە عيمارات­تا­رىنىڭ قاسبەتتەرىن جاڭا تۇرعىدا بىركەلكى ساۋلەتتىك انسامبلىنە كەلتىرۋ, جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جال­پى سوماسى 129,8 ملن. تەڭگەنى ق­ۇ­رايتىن: گرانيت بورديۋرلەر ورناتۋ, ءباي­دىبەك بابا ەسكەرتكىشىنىڭ اينالا­سىن گرانيت پليتالارمەن قاپتاۋ, سۋ بۇرقاقتار جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ, جول توسەنىشىن اسفالتتاۋ جۇمىستارى قا­زان ايىندا اياقتالاتىن بولادى. «اتشابار» سكۆەرىندە 2 ويىن الاڭشا­لا­رىن جاڭا تالاپقا ساي اباتتاندىرۋ جۇ­مىستارى اياقتالدى. قالا بويىنشا اباي – قازىبەك بي كوشەلەرىنىڭ قيى­لى­سىندا «ساداقشى», تولە بي داڭعى­لىنىڭ بويىندا «ايشا ءبيبى», «قو­بىز­شى قىز», «كەرۋەن», تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعى ماڭىندا «اق بوتا», اباي داڭعىلى مەن بايزاق باتىر كو­شەلەرىنىڭ قيىلىسىندا «انا مەن بالا», ق.رىسقۇلبەكوۆ ساياباعىندا «ال­تىن بالىق», اۋەجاي الاڭىندا «قو­بىزشى اتا», اباي داڭعىلى – كوشەنەي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا «توميريس» شاعىن ساۋلەتتىك كومپوزيتسيالىق نىساندارى ورناتىلدى. – قالاعا كەلگەن قوناقتار ەڭ ال­دىمەن ونىڭ جاسىل-جەلەگى مەن تازا­لىعىنا ءدان ريزا بولادى. – تازالىق – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى. جىل باسىنان 3 مىڭ 140 جاپىراقتى جانە 206 قىلقان جا­پىراقتى اعاش تۇرلەرى وتىرعىزىلدى. 16 دانا تاريحي ەسكەرتكىشتەر جوندە­لىپ, سىرلاندى. كوشە بويىنداعى 10 مىڭ 675 تەكشە مەتر كۇل-قوقىستار, 16 مىڭ 872 تەكشە مەتر كەزدەيسوق كۇل-قوقىس جانە 42 مىڭ 813 تەكشە مەتر تۇرمىس­تىق قاتتى قالدىقتار شىعا­رى­لىپ, 9 مىڭ 88 مەتر كوشە بويىنداعى ارىقتار تازالاندى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 4,8 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 50 قوقىس الاڭدارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, دەمەۋشىلەردىڭ كو­مە­گىمەن 1300 دانا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سالا­تىن جاڭا جاشىكتەر جانە 2 دانا «كاماز» ارنايى تەحني­كا­سى ساتىپ الىن­دى. اۋماعى 30 گەكتاردى قۇرايتىن تۇر­مىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگو­نى­نىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا 53,9 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ, ونىڭ ءىشىن­دە ارنايى تەحنيكاسىنا 25,7 ملن. تەڭگە, قورشاۋ جۇمىستارىنا 28,2 ملن. تەڭگە ءبولىندى. قىسقى ماۋسىمدا جول­دار­دى كۇتىپ ۇستاۋ ءۇشىن 50 ملن. تەڭ­گەگە 5 دانا مامانداندىرىلعان تەح­ني­كا­لاردى ساتىپ الۋ بويىنشا جۇ­مىس­­تار جۇرگىزىلۋدە. – سوڭعى كەزدە قالانىڭ شەكارا­لىق اۋماعى وسە ءتۇستى. وسىعان وراي قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ وتىر؟ – ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, قالا اۋماعىنا 5 954 گەكتار جەر قو­سىلىپ, ونىڭ جالپى كولەمى 18 787 گەكتارعا ءوستى. ءسويتىپ, تاراز قالاسى­­­نىڭ جاڭا شەكاراسىنا قۇمشاعال, كولتو­عان, قىزىلاباد, كازارما, ءشولدالا جانە ۋچحوز دەپ اتالاتىن 6 اۋىل مەن 42 ساياجاي القاپتارى, 585 شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ جەر ۋچاسكەلەرى جانە ءار ءتۇرلى 20 نىسان قوسىلىپ وتىر. باس جوسپارعا سايكەس وسى جاڭا اۋماقتىڭ 966,0 گەكتار جەر ۋچەسكەسىنە جەكە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە ارنايى الاڭدار دايىنداۋ ءۇشىن جۇمىستار ءجۇر­گىزىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى 69 شارۋا قو­جالىعىنىڭ مەنشىگىندەگى 469,5 گەكتار جەر تەلىمىن مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرا­لى قاۋلى قابىلداندى جانە ساتىپ الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 76,2 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىندى. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەن حالىق دانالىعى بەكەر ايتىل­ما­عان. قالانىڭ كوركەيۋىنە, ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە, تۇرعىندار تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا كوپ بولىپ اتسالىسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ەل يگىلىگى, مەملەكەت مۇددەسى جولىنداعى كەز كەلگەن ابى­روي­لى ىسكە تابىس تىلەيىك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.

تاراز.