جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانى جۇرتشىلىعىنا ۇلاعاتتى ۇستاز, ۇلكەن جۇرەكتى ابزال جان سەمبين دوندانىڭ ەسىمى كەڭىنەن تانىمال. جاس كەزىنەن ءتۇرلى زامان اۋىرتپالىقتارىن كوپ كورگەن ول 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتا سوناۋ ارقا جەرى – وسى كۇنگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنان ۇدەرە قونىس اۋدارعان اعايىندارىمەن ءبىرگە قازىرگى سارىسۋ اۋدانىنىڭ جايىلما اۋىلىنا كەلىپ ىرگە كوتەرەدى. بۇل ورايدا, سارىسۋ اۋدانى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان اجاقاي سەمبيننىڭ دوندا ءىنىسىنىڭ بولاشاعىنا وڭ جول سىلتەپ, ونىڭ جاقسى ءبىلىم الۋىنا جاعداي تۋعىزعانىن دا اتاپ وتكەن ابزال.
ءسويتىپ, ول جامبىل قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدە ءبىلىم كاۋسارىنان سۋسىندايدى. دوندەكەڭ ءوزىنىڭ اۋىزەكى ەستەلىكتەرىندە سول كەزدە ساباق بەرگەن ۇستازدارىنىڭ ءوز ىستەرىنە بار جان-ءتانىمەن بەرىلگەن جاندار ەكەنىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ: «وزدەرى سونداي قاراپايىم, ءبىلىمدى ءارى تازا جۇرەتىن. ءار ءىس-قيمىلدارىنان ەرەكشە بەكزاتتىق, دەگدارلىق بولمىستارى ايقىن سەزىلىپ تۇراتىن. سويلەگەن سوزدەرى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناستارى سونداي ۇناسىمدى ەدى. مەن ەسەيىپ وقىسام دا, وزىمنەن جاس شامالارى ءسال-اق ىلگەرى ۇستازدار قاي جاعىنان بولسا دا وزدەرىنىڭ بار بولمىس, تۇلعاسىمەن بيىك تۇراتىن. بىلىمگە سۋساپ بارعان بىزدەر سولارعا ەرىكسىز ەلىكتەدىك. جاتپاي-تۇرماي وقىدىق. ۇستازدارىمىزعا قاراپ بوي تۇزەدىك, جاقسىسىنان ءۇيرەنۋگە بارىنشا ىنتالاندىق. ودان ءبىز ەش كەم بولعان جوقپىز. ەركىن دالادا قالىپتاسىپ قالعان كەيبىر كەمىس ءمىنەز-تىرلىكتەرىمىزدىڭ وعاش تۇستارى ءوزىنەن-ءوزى وڭدالىپ, ورنىقتى قالىپقا ءتۇسىپ جاتتى», – دەپ جىلى جىميىپ ايتقان اڭگىمەسى ەسىمىزدە قالىپتى.
دوندا سەمبين, شىن مانىندە ۇستاز دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ قالىبىنا تولىق سياتىن تۇلعا ەدى. ارنايى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن مامان وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىگى مول جاڭا قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردى. ورتا مەكتەپتى بىلىكتى كادرلارمەن تولىقتىرۋدى قولعا الدى. زامان قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا مول كۇش جۇمسادى.
ءسويتىپ جۇرگەندە, ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. 1942 جىلدىڭ اياعىندا اسكەرگە الىنىپ, قان مايداندا تولارساقتان ساز كەشىپ, قاسكوي جاۋمەن جان اياماي شايقاستى. ءۇشىنشى ۋكراينا مايدانىنىڭ 288-اتقىشتار پولكىندا ەكى جىلدان استام سوعىستى. ول قىزمەت ەتكەن پولك ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا ۋكراينانىڭ نيكولاەۆ, ودەسسا باعىتىندا باتىل شابۋىلعا شىقتى. سول نيكولاەۆ قالاسىن ازات ەتۋ بارىسىنداعى كەسكىلەسكەن ۇرىستا دوندەكەڭ اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالعا ءتۇسەدى. مايداندا بىرنەشە جاۋىنگەرلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالىپ, باس قولباسشى ءستاليننىڭ العىس حاتىن الدى. ول ءماسكەۋدەگى اسكەري گوسپيتالداردىڭ بىرىندە ۇزاق ەمدەلگەن سوڭ تۋعان اۋىلىنا ورالدى. بىلىكتى باسشىلارعا, ماماندارعا سۋساپ وتىرعان اۋداندىق وقۋ ءبولىمى دوندا سەمبيندى ءوزىنىڭ مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ قايتا تاعايىندايدى. ول وسى ورىندا 1956 جىلدىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ پەداگوگيكالىق قابىلەت-قارىمىنىڭ كەڭىنەن اشىلۋى دا وسى جىلدارعا سايكەس كەلەدى. وسى ءبىلىم وشاعىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعان كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ 1995 جىلى جارىق كورگەن «مايرانىڭ ءانى» اتتى كىتابىندا دوندا سەمبين تۋرالى ادەمى ەستەلىك جاريالانعان ەدى. «مەكتەپكە العاشقى بارعان ءساتتىڭ ءوزى ۇمىتىلماس ءبىر وقيعا ەدى. وقۋعا سونشالىقتى ىنتالى ەدىك. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار بولاتىن: بىرىنشىدەن, وقىپ ادام بولساق, مىناۋ بەينەتتى تىرشىلىكتەن قۇتىلاسىڭ, ءوزىن عانا ەمەس, شەشەڭدى دە قۇتقارا الاسىڭ, ەكىنشىدەن, ەڭ تۋرا ماعىناسىندا ايتقاندا, ءتورت-بەس ساعات مەكتەپتە بولۋ – سونشا ۋاقىت اۋىر بەينەتتەن قۇتىلاسىڭ دەگەن ءسوز, ونىڭ ءۇستىنە, دەر كەزىندە ءيىن قاندىرا الماعان ويىن اتتى بالا جانىنىڭ ەڭ قىمبات قاجەتتىلىگىنە از ۋاقىت بولسا دا ءمۇمكىندىك بولاتىن ەدى. قاراپايىم عانا, شاتىرسىز توقال تامنان سالىنعان مەكتەپ ءدۇنيەدەگى ەڭ ءزاۋلىم, ەڭ ساۋلەتتى عيمارات بولىپ كورىنەتىن. مەنىڭ دە اپام تىگىپ بەرگەن شۇبەرەك بوقشاما قاعاز-قالامىمدى سالىپ الىپ, مەكتەپتىڭ بوساعاسىنان العاش اتتاعان ءساتىم... ءسىرا, ومىرىمدە سونداي سالتاناتتى ءساتتى, عاجايىپ مەكەنگە العاش قادام باسقان كەزدەگى جان تولقىنىسىن باسىمنان وتكىزىپ كورمەگەن بولارمىن. بۇرىنعى ب ۇلىڭعىر تىرشىلىك ارتتا قالىپ, ەڭ ءبىر جارقىن بولاشاق وسى مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىنان باستالعانداي سەزىمدە تۇردىم. ديرەكتور دوندا اعايدى قاتتى سىيلاپ, قاتتى قورقاتىن ەدىك. بىلايشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ستالين سول كىسى بولاتىن. ارينە, ول قاتال بولىپ, ەشكىمنىڭ باسىن جارىپ, كوزىن شىعارعانىن كورگەنىمىز جوق, ءتىپتى داۋىسىن كوتەرىپ بىرەۋگە ۇرىسقانىن دا ەستىمەپپىز. الايدا وقۋشىلاردى بىلاي قويعاندا, ءتىپتى مۇعالىمدەردىڭ وزدەرى ول كىسى كەلە جاتقاندا باس كيىمدەرىن شەشىپ, ءسالەمدەسەتىن. بالكىم, سونشالىقتى كىسىلىگىنەن, بالكىم ءوزىن وزگەگە سىيلاتا بىلەتىن ەرەكشە قاسيەتىنەن... كەيىندەرى ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, ءتىپتى جۇرت تاني باستاعان تۇسىمىزدا دا ول كىسىنى كورگەندە باياعى كەزىمىزدەي باس كيىمدى ج ۇلىپ الىپ, سالەمدەسەر ەدىك. سەكسەنگە كەلىپ قايتىس بولعان كەزدە بۇكىل اۋىل عانا ەمەس, ەل بولىپ قۇرمەتتەپ, سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالدى. بويىمىزدا ازعانتاي بولسا دا كىسىلىكتىڭ جاقسى قاسيەتى بولسا, ءبالكىم, سول اعالاردىڭ جىلدار بويعى ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى شىعار», – دەپ تەبىرەنە جازادى ءاسانالى ءاشىموۆ.
داڭقتى ونەر يەسىنىڭ وسى ەستەلىگىنىڭ ءوزى-اق ۇلكەن ۇستازدىڭ ادامي كەلبەتىن, عيبراتتى بولمىسىن تولىق اشقان دەپ سەنىمدى ايتا الامىز.
وسى جىلدارى بۇل مەكتەپتە اعا بۋىن ۇستازدار, دوندا اعامىزدىڭ زامانداستارى ءىبىجان سۋشين, ءىلياس بايداۋلەتوۆ, سمان كوشەكوۆ, راقىش جاكينا سەكىلدى اياۋلى ۇستازدار جاس ۇرپاقتاردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتۋ ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى. ۇلاعاتتى ۇستاز دوندا سەمبين باسقارعان ورتا مەكتەپتەن 1945 جىلى ءبۇكىل اۋدان بويىنشا تۇڭعىش رەت 6 شاكىرت ونجىلدىق ءبىلىم الىپ شىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان, تالاي جىل سارىسۋ اۋدانىنىڭ ءبىلىم بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتكەن, تالاس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ودان سوڭ جامبىل وبلىستىق ءمادەنيەت ءبولىمىن ۇزاق جىلدار باسقارعان اياۋلى ازامات الدابەرگەن سارسەنباەۆ, ءتۇرلى سالالاردا ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن, باسشىلىق قىزمەت اتقارعان ءابدىعاپپار تۇسىپبەكوۆ, كارىم بوپەجانوۆ, ىبان نۇرپەيىسوۆ, ورىنبەك ماۋلەنوۆ, امزەبەك كۇرجىكوۆ بار ەدى.
دوكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, قازاق ءتىلىن ەرەكشە مەڭگەرىپ, وقىتۋ مەتوديكاسىنىڭ وتە جوعارىلىعىندا ەدى. «ودان ءدارىس العان وقۋشىلاردىڭ ەشقايسى دا ءجاي بەيسارى بولىپ كەتە الماۋشى ەدى. ول ونىڭ مەكتەپ ديرەكتورى بولعاندىعىنان ەمەس, ونىڭ كاسىبي قاسيەتىندە ەدى», دەيدى كورنەكتى پروفەسسور ابدەش قالمىرزاەۆ. ال قازاق ءتىلىنىڭ زەرەك مامانى ايدارحان قۇسايىنوۆ: «ماعان قازاق ءتىلىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋگە باعىت-باعدار بەرگەن قۇرمەتتى ۇستازىم دوندا سەمبين», دەپ ەسكە الادى.
«دوندا اعامىز بولاشاقتى دۇرىس مەڭزەگەن. سول كەزدە ءوشىپ بارا جاتقان ۇلتتىق ءتىلىمىزدى ساقتاۋعا ەڭبەگىن ءسىڭىرگەن قايراتكەر دەپ ايتۋىمىز كەرەك. ەڭبەگى قازىرگى ەگەمەندى زاماندا, مەملەكەتىمىزدە ۇلتتىق ءتىلدىڭ شارىقتاعان كەزىندە جاندى», دەيدى ايگىلى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
د.سەمبين 1957 جىلى قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى بەلگىسىمەن ماراپاتتالسا, 1969 جىلى وعان قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم اتاعى بەرىلدى. ۇلكەن وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان دوكەڭ مەن وتىز جىلداي باقىتتى وتباسىلىق عۇمىر كەشكەن كۇمىساي اپانىڭ ۇلدارى ۇياعا, قىزدارى قياعا قوندى. دوندا اعايدىڭ 5 ۇل, 2 قىزىنىڭ ءومىر جولدارىنان اتا-انالارىنان العان ءتاربيەنىڭ ادالدىعى, تازالىعى, تەكتىلىگى كورىنىپ تۇر.ۇلكەن ۇلى بولات سەمبين ۋنيۆەرسيتەتتى جاقسى اياقتاپ, جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. ادىلەت گەنەرال-مايورى بولات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك پروكۋرورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويلى اتقاردى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى اكتسيونەرلىك قوعامى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىن اتقارادى. قانات اتتى ۇلى 1987 جىلدان بەرى قاراي سارىسۋ اۋدانىنىڭ جايىلما اۋىلىنىڭ اكىمى بولىپ جەمىستى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ال مۇرات بولسا اۋداندىق ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنە باسشىلىق جاسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇستاز ۇرپاعىنىڭ ءبارى ۇلگىلى جاندار.
دوندا ءتۇسىپ ۇلى – ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولا بىلگەن, ءوز بويىنداعى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جاستار بويىنا سىڭىرە بىلگەن ۇلكەن ۇستاز. ول ومىردەن وتكەن سوڭ ءوزى باسقارعان مەكتەپتىڭ ۇستازدار قاۋىمى ءبىر اۋىزدان ءبىلىم وشاعىنا ونىڭ ەسىمىن بەرۋگە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. بۇل جوعارىدان قولداۋ تاپتى.
بۇگىندە دوندا سەمبين اتىنداعى مەكتەپ ۇجىمى ونىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس», دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, بار عۇمىرىن ۇستازدىق جولعا ارناعان ابزال ازاماتتىڭ ىزگى ءىسىن ودان ءبىلىم العان ازاماتتار ءالى كۇنگە ەسكە الىپ, تامسانا اڭگىمەلەيدى. «جاقسىنىڭ اتى, اقىننىڭ حاتى ولمەيدى», دەگەن حالىق دانالىعى ۇستاز دوندا سەمبينگە ايتىلعان ءتارىزدى.
پەرنەباي دۇيسەنبين, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
جامبىل وبلىسى, جاڭاتاس قالاسى.