وسى كۇننىڭ كوز شولاسى «سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ» توماعا-تۇيىق قالپىنان شىعىپ كەتكەن قازاقتىڭ بەينەلەۋ الەمىنە تۇسكەن كەزدە, ونىڭ اينالاسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە مىڭ ءتۇرلى قۇلپىرما بوياۋعا قانىعىپ ۇلگەرگەنىن بايقار ەدى. سۋرەتشىلەردىڭ ايتار ويىنان تارتىپ, كورەرمەنگە جەتكىزەر ءادىس-تاسىلىنە دەيىنگى ارالىقتىڭ ءتۇرلەنە تۇسكەنىن سەزەر ەدى.
ايتسە دە ءبىزدىڭ ءالى ءتول تاريحىمىز, جەر-سۋىمىزدىڭ كورىنىستەرى, وسىنشا جەردى امانات ەتكەن اتا-بابا بەينەلەرى تولىق كەنەپ بەتىنە ءتۇسىپ بولعان جوق. ءيا, ءابىلحان اعانىڭ بۇكىل اكۆارەل پەيزاجدارى, ايلاپ-جىلداپ جازعان پلەنەر-ەتيۋدتەرى, ورال اعانىڭ قازاق جەرىنە قاتىستى پەيزاجدارى, قۇرمانعازى اقاشەۆتىڭ «جايلاۋ» سەريالارىمەن كوز جۇباتساق تا, بولاشاق ءۇشىن كوڭىل الاڭ. دوسبول قاسىموۆتىڭ «كۇلتەگىن» كارتيناسى تۇرپاتتى ءجۇزدەگەن كارتينالار ومىرگە كەلسە, تاقيامىزعا ەش تارلىق ەتپەس ەدى. ماقسات بەكسۇلتانوۆ سالعان «اڭىراقايدان» اسىرىپ ونداعان پولوتنو جازساق, كانەكي؟! مۇزارتتىڭ قارلى شىڭدارىن, باركورنەۋدى, كوكشەتەڭىزدى, ۇلىتاۋدى, بەتپاق دالانى, شەرقالانى, قارويدى سالماق تۇگىل, وعان ارناپ كەنەپ تە كەرگەن جوقپىز.
وتكەن جىلدارى ءبىر ەتنوگراف عالىممەن ساپارلاس بولدىق. سۋرەتشى ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ:
– وسى سەندەر نەگە پەيزاجدى كەمەلىنە كەلتىرىپ ءبىر جازبايسىڭدار؟ – دەپ سۇراق قويدى. «اناۋ عوي, مىناۋ عوي, پەيزاج بۇگىنگى كورەرمەنگە تاڭسىق ەمەس», دەگەن ءتارىزدى جاۋاپتارىما قاناعاتتانباسا كەرەك, الگى كىسى:
– ماماندىعىما وراي, تالاي ەكسپەديتسياعا شىعىپ جۇرگەنىمىزدە, ءبىر جولى قوسىمىزدى ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنا تىگۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر كۇنى تاڭ بوزىنان ويانا كەتسەم, وزەننىڭ بەتىنەن بۋى كوتەرىلە, ادەتتەگىدەن تىم وزگەشە, قارابارقىندانىپ اعىپ جاتىر ەكەن. ارناسىنان بيىكتەپ كەتكەندەي مە. ماعان بۋ ەمەس, ەرتىستىڭ رۋحى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانداي, ارقام شىمىرلاپ كەتتى. سودان جاتىپ الىپ: «شىركىن-اي, مىنا كورىنىستى سالار ما ەدى؟! قازاقتىڭ دالاسىن, وزەن-كولىن مىڭداعان جىلدار بويى الاش جۇرتىن اسىراپ كەلە جاتقان كيەلى رۋح رەتىندە كەنەپكە تۇسىرسە عوي», دەپ قيالدايىن. ال سەن قايداعىنى ايتاسىڭ. سەندەي قازاقتىڭ بالاسى سالماعاندا قازاقتىڭ جەرىن كىم سالادى؟ – دەپ كەيىگەنى جادىمدا قالىپتى.
دەگەنمەن اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋ دە تىم ارتىق بولار. ولاي دەيتىنىم, رەاليستىك باعىتتى بەرىك ۇستانىپ, قازاققا «اتاجۇرت», «وتىرار شايقاسى», «كۇلتەگىن», «سارىارقا سازى», «سالت اتتى», «نازىكتىك اۋراسى» سياقتى كارتينالاردى بەرگەن سۋرەتشىلەردىڭ جولىن جالعاپ جۇرگەن جاستاردىڭ قاتارى دا بۇگىندە از ەمەس. سونداي-اق داركەمباي سەكىلدى زەرگەر-ۇستالاردىڭ جولىن جالعاپ جۇرگەن بەرىك ءالىباي, سەرجان باشيروۆ, گوبەلەن, شىم شي, كيىز, تەرى بۇيىمدارىمەن (قۇشكون) باپانوۆتار وتباسى, رايگۇل احمەتجانوۆا, جاننۇر الىمباەۆ, پەرنەگۇل وماروۆا, جاڭگىر ۇمبەتوۆ, الماگۇل يحانوۆا, تەمىرشى قۇلمانوۆ, كەستەشى زەينەلحان مۇحامەدجان ءتارىزدى شەبەرلەر قازاقتىڭ ءتولتۋما ونەرىن بەلگىلى ءبىر دارەجەگە كوتەرىپ, اۋقىمىن كەڭەيتتى.
قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرى باتىس ەۋروپا سۋرەت اعىمدارىمەن شىعىس مادەنيەتىنىڭ قوسىندىسى, سينتەزى بولىپ كەلەدى دەسەك, شىعارماشىلىعى, شامامەن, پۋانتيليزم ءۇردىسىن ەسكە سالاتىن قاليوللا احمەتجانوۆ, مەتافيزيكالىق كەسكىندەمە ءادىسىن باعىت ەتكەن ايتباي قۇلباي, ابستراكتسيالىق مودەرن جولىنا دەندەپ كىرگەن باقىتنۇر بۇردەسبەكوۆ قازاق كورەرمەندەرىنە اسا باعالى تۋىندىلارىن بەردى. پايىمى انري ءماتيسستىڭ فوبيزمىنە ۇقسايتىن عالىم قارجاسوۆ, ۆازارەليدىڭ وپ-ارتىن كوز الدىڭا اكەلەتىن باقىتبەك تالقامباەۆ, پيكاسسونىڭ كۋبيزمىن «قازاقشالاعان» ءسادىر كارىباي ەڭبەكتەرى دە ساناۋلى جىلدار ىشىندە ءوز كورەرمەندەرىن تاۋىپ, ساناعا ءسىڭىپ ۇلگەردى. كەرەكۋلىك وسكەنباي شورانوۆتىڭ, قاراعاندىلىق ايبەك بەگالين, شىمكەنتتىك ەرالى وسپان شىعارمالارىنىڭ تۇسكەن جولدارى قانداي ەكەنىنەن گورى, ولاردىڭ «قازاق, مىنە, وسىنداي تالانتتى حالىق» دەيتىن لەپەستى سان رەت قايتالاتقانىمەن قۇندى. بولات تۇرگەنباي, بوتاگوز اقاناەۆا, اسقار ەسداۋلەت دەيتىن اتى-ءجوننىڭ ارعى جاعىندا جۇزدەگەن كارتينا, قازاق سۋرەتىنە قوسقان مول ۇلەستەر جاتىر. قازاق بەينەلەۋ كەڭىستىگىنە سونى, تىڭ سەرپىنمەن كەلگەن مانات قاسپاقوۆتىڭ «كۇتۋ», «قانسونار», «كەزدەسۋ» كارتينالارى ءسوز جوق, التىن قورعا قوساتىن سوم دۇنيەلەر. تەلجانوۆ, مامبەەۆ, شاياحمەتوۆتىڭ «قازاق بوياۋى قالاي جاعىلۋى كەرەك» دەيتىن ۇلى مۇراتىن جالعاپ, بەينەلەۋ الاڭىنا مەيىرجان نۇرعوجين, قازىبەك اجىبەك ۇلى, دوسبول قاسىموۆ, تالعات تىلەۋجانوۆ, شاحماردان ايدوسوۆتىڭ شىعۋى بەك قۋانىشتى.
وسى عاسىردىڭ سۋرەت ونەرى دەسە, كوز الدىما قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە سوناۋ ساقتاردىڭ, تۇركىلەردىڭ بالبالىن, تاڭبالى تاسىن, ويۋ-ورنەگىن رۋحاني كونتسەپتسيا ەتىپ العان باقىت باپىشەۆ, ومىربەك جۇبانيازوۆ تۇرپاتتى ءارىپتەستەرىم كەلەدى. گۇلجان تاگەنوۆا, راشيد نۇرەكەەۆ, ءادىل مازاقوۆ, نۇرلان قيلىباەۆ, قاسىمبەك مەلدەحان, اسقار قۋات, سەرىك تاينوۆ, گۇلنار ءسۇيىنباەۆا سىندى سۋرەتشىلەر جانە بار.
سۋرەتشى بولعان سوڭ, الىپ تا جىعاتىن, شالىپ تا جىعاتىن بالۋاندايىن امبەباپ بولعانعا نە جەتسىن؟! ادەتتە «گرافيك» دەپ باعالاناتىن قايىرباي زاكىروۆتىڭ ىلگەرى جىلدارى مايلى بوياۋمەن جازعان «جانكەت» اتتى كەرەمەت سەرياسىن تاماشالاعانىمىز بار. ماحامبەتتىڭ بۇكىل ولەڭدەرىن «قۇم جازۋى» دەپ اتالاتىن ءوزى ويلاپ تاپقان شريفپەن كوركەمدەپ شىققان گرافيكا مامانى تابىلدى مۇقاتوۆتىڭ وسى جاقىندا الپىسقا جۋىق «جيۆوپيس» كارتيناسىن ءسۇزىپ شىقتىق. اسەرى تاپ ساليحيتدينشە! باقىتحان مىرزاحمەتوۆتىڭ ەكى جانردى تەڭدەي ۇستاپ وتىرعانىن دا ايتقان ءجون.
قازاقستانداعى وزگە جۇرتتىڭ, قازاقپەن سالىستىرعاندا, ءبىر قايعىسى كەم. ولاردا ۇلتتىق رۋح, سانا, ءتىل ءماسەلەسى ۋشىعىپ تۇرعان جوق. كۇشىگىن سالسا دا, مىسىعىن سالسا دا, لالا گۇلدەرىن بەينەلەسە دە ءوز كورەرمەندەرىنە راۋا. ەندەشە, قازاقستاننىڭ جاقسى اتىن شىعارىپ, جاراتقاننان كەلگەن ءپارمەندى ادال اتقارىپ جۇرگەن ت.بارينوۆا, ە.رالينا, پ.بەلوۆ, ا.روروكين, م.ۆەدەرنيكوۆ, ە.تە, ە.فريدلين, ا.تازيەۆ, ي.ۋستيانتسەۆ, ك.يۋلداشەۆ سەكىلدى ارىپتەستەرىمىزگە دە ءاماندا قۇرمەت.
قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ القابىنىڭ گۇلدەنە بەرۋىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارىمەن كەلگەن ارت-گالەرەيالاردىڭ دا ۇلەسى مول ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الماتىداعى بوي كوتەرگەن ارت-گالەرەيانىڭ ىشىندە ءدۇركىن-دۇركىن كورمە وتكىزۋمەن قاتار, سۋرەتشىلەردىڭ جۋان ەلى كاتالوگ-البومدارىن باسىپ شىعارىپ جۇرگەن گۇلميرا شالباەۆا باستاعان «ويۋ», استانا سۋرەتشىلەرىن شەتەلگە تانىتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ءلايلا ماحات جەتەكشىلىك ەتەتىن «قۇلانشى», ەلوردادا سان مارتە سۋرەتشىلەر سيمپوزيۋمىن ۇيىمداستىرعان, تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ سۋرەت-گالەرەياسىن باسقاراتىن اقتوتى كولكەقىزى, «حاس سانات» اتقارعان ىستەر سۋرەتشى قاۋىمىنىڭ عانا ەمەس, ەڭ اۋەلى كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنىمەن قۇندى.
شەتەل دەمەكشى, تۇركيا جەرىندە بوي كوتەرگەن «تۇركسوي» بىرلەستىگىنىڭ دە قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ وزگە جۇرتقا تانىلۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ ءلازىم.
وسى جەتىستىكتەرىمىزدەن كەيىن قازاق بەينەلەۋ الەمىنىڭ الاقايى اتتەگەنايىنان ارتىق ەكەن دەيتىن ۇعىم قالىپتاسپاۋى كەرەك. ءار نارسەنىڭ باعى سالىستىرۋمەن اشىلاتىن بولسا, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ سىزىپ بەرگەن شەكاراسىنىڭ ىشىندە وتىرىپ سۋرەت سالعان ۋاقىتپەن ەش تەجەۋسىز, شەكسىز مۇمكىنشىلىك كەزەڭىن بەزبەندەپ بارىپ پىكىر بىلدىرسەك, بۇگىننىڭ سالماعى بەلگىلى بولىپ قالماق. قازاقستاننىڭ سۋرەت الەمىنىڭ باعاسى ءالى الەمدىك بەينەلەۋ دەڭگەيىندە ءوز باعاسىن العان جوق. ول ءۇشىن سۋرەتشىلەر بيەننالەگە, ياعني حالىقارالىق كوركەمونەر كورمەلەرىنە قاتىسۋى ءتيىس. ۇكىمەت ارنايى قارجى ءبولىپ, قازاقتىڭ سۋرەت مەحانيزمىن الەمدىك اينالىسقا ءتۇسىرۋى كەرەك. ال بۇل ماسەلە, وكىنىشكە قاراي, ءتىپتى قۇزىرلى ورىننىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان دا جوق.
كەنەپ پەن قاعازعا سۋرەت سالۋ ونەرى قازاق مادەنيەتىنىڭ كەنجە تۋعان بالاسى ىسپەتتەس بولعاندىقتان, ونى جۇزدەگەن عاسىرلىق عۇمىرى بار باتىس سۋرەتشىلىگىمەن شەندەستىرۋ ابەستىك. دەسە دە قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى ءداستۇرلى قولونەرى سۋرەتشىلىكتىڭ ءبىر فورماسى-تۇعىن. كەرەك دەسەڭىز, ارىدەگى تاڭبالى تاستاردان باستاپ, قۇلپىتاس بەتىندەگى بەدەر-ءبادىز, دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى تاس بالبالدار, ءۇيسىن قاعاناتىنىڭ داڭقتى بالاسى, بۇگىننىڭ ماقتانىشى مۇحامەد حايدار دۋلاتي جازبالارىنداعى سۋرەتشىلەر, ونىڭ ىشىندەگى كامالاتدين بەكزاق مينياتيۋرالارى, سەردالى بەكشورين, شوقان ءۋاليحانوۆ شىعارمالارىنا دەيىنگى ۇشان-تەڭىز ءبادىزشى, زەرگەر, شەبەر, ۇستالاردىڭ ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا ءبىر الەم. تەك, ءبىزدىڭ ەل جاساعان بۇيىمىنا ارنايى وتاۋ تىگىپ, مۇراجاي جاساپ اسپەتتەمەدى. جاقسىسىن قۇنتتامايتىن ەل «مۇنى جاساعان پالەنشەكەڭ» دەگەن دابىراعا دا ناۋمەز بولاتىن. ال ءوزىڭ قادىر تۇتپاعان دۇنيەنى وزگە قايدان كورسىن. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ زەرگەرلەرى مەن شەبەرلەرىنىڭ سىرتقا تانىلماي كەلۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن وسىدان ىزدەگەن ءجون.
ءسويتىپ, جيىرماسىنشى عاسىرمەن ءبىرگە قازاق دالاسىنا كەلگەن سۋرەت ونەرى بىزگە قاستەەۆ سىندى اسا دارىندى ۇلدى بەردى. ەيفەرت, چەركاسسكي, يندكيند ءتارىزدى تالانتتار كەلىپ, الماتىعا تۇراقتادى. ەلۋ-الپىسىنشى جىلدار قازاقتىڭ ءوز سۋرەت مەكتەبىن قالىپتاستىردى.
اسىرەسە, ساليحيتدين ايتباەۆ, شايماردان ساريەۆ, ءالي ءجۇسىپوۆتىڭ بەينەلەۋ كەڭىستىگى, وزگەلەرگە اسەرى, ۇلتىنا قالدىرعان رۋحاني بايلىعى ۇشان-تەڭىز.
كۇنى كەشەگە دەيىن قولىنان پاليتراسى تۇسپەگەن مارقۇم ءابدىراشيت سىدىحانوۆتىڭ سالعان بەرىدەگى كارتينالارى, يگەرگەن تاقىرىپتارى, كينوداعى, رەجيسسۋراداعى ىستەگەن ەڭبەكتەرى ارىدەگى كوشپەلى حالىقتىڭ الەمي كوزقاراستارىمەن, پايىمدارىمەن استاسىپ, ءبىتىسىپ, كورەرمەنىنە جەتىپ وتىر. «تەمەكى جيناۋ», «نۇرمۇحان جانتورين شوقان رولىندە» دەپ كەلەتىن كارتينالاردان «قازاق حالقىنىڭ تاڭبالارى» سەريالارىنا دەيىن تىنباي جازىلعان كارتينالار – قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە قالاتىن ولمەس شىعارمالار.
تاۋەلسىزدىك ۇعىمىن ساناعا ءسىڭىرگەن سۋرەتشىلەر كەڭەستىك رەاليزمنىڭ «تەمىر پەردەسىن» سىرىپ تاستاپ, اتا-بابا جولىن ىزدەپ, ونىڭ ايتار ويىن, اسقاق ارمانىن كەنەپكە تۇسىرۋگە تىرىستى. وسى تۇرعىدا سان ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلدى مەڭگەرۋگە بەل بۋعان اقاناەۆتىڭ, مادانوۆتىڭ, مازاقوۆتىڭ, باپىشەۆتىڭ, بەكتاسوۆتىڭ, حايرۋلليننىڭ ىزدەنىستەرى ەرەسەن ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
ال ەندى سول توقسانىنشى جىلدارمەن كەلگەن, جىل سايىن ارتىپ, شىعانداپ بارا جاتقان مۇمكىنشىلىكتى قازىردىڭ ديزاينەرلەرى قايتىپ يگەرىپ اكەتتى دەيتىن بولساق, ول باسقا اڭگىمەنىڭ جۇگى. قازىر باسپا, شاعىن پوليگرافيالاردى جاۋلاپ العان ءبىراز «ديزاينشىلاردىڭ» تىرلىگىنە قاراپ قارنىڭ اشادى. كەزىندە گازەت-جۋرنال, اسىرەسە كىتاپ كوركەمدەۋ ىسىندە ءبىزدىڭ گرافيك-سۋرەتشىلەر قازاقتىڭ بەينەلەۋ الەمىنە, گرافيكاسىنا سونشالىق مول قازىنا قوسىپ ەدى عوي! ول قازىناعا مول ۇلەس قوسقان ماقۇم قيسامەدينوۆ, مەڭدىباي ءالين, ءادىل راحمانوۆ, حاسەن اباەۆ, ۇكى اجيەۆ, ارسەن بەيسەنبينوۆ جانە تەمىرحان ورداباەۆ, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ, قايىرباي زاكىروۆ, قادىربەك قامەتوۆ, عالي مىرزاشەۆ, ەرالى وسپان ۇلى سەكىلدى قىلقالام يەلەرى بولاتىن.
ول كەزدە جۋرنالعا كەتەتىن ءاربىر ماتەريالدىڭ جولىن ەسەپتەپ شىعارىپ, ماكەت جاسالاتىن. جۋرنال ءبىر ءوڭكەي جازۋلارمەن شىقپاس ءۇشىن قولدان يلليۋستراتسيا, فوتو, كوللاج, شريفت, شتريحتارمەن كوركەمدەپ, ءاربىر ايقارما بەتكە «جان سالۋعا» كۇش سالۋشى ەدىك.
ءسوز جوق, 80-90-جىلدارعى گازەت-جۋرنالدار قول ەڭبەگىمەن سۋارىلعان, ناعىز گرافيكا بۇيىمدارى ەدى. سول كەزدەگى «بالدىرعان», «زەردە», «اراي», «جالىن», «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالدارىندا سۋرەتشى بولعان ەركىن وكسىكباەۆ, نۇران ايىمبەتوۆ, مارات ساپا, الىبەك سادۋاقاسوۆ, رۇستەم جۇمەكەنوۆ سىندى مىقتى يلليۋستراتورلاردىڭ ءارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر مەكتەپ ەدى.
ارينە, سۋرەت ونەرىنىڭ باعاسىن قازاق رۋحى كەۋدەسىن كەرنەپ تۇرعان قازاق ءتىلدى ونەرتانۋشى بەرسە, قانە! بىراق امال قانشا؟! سۋرەتشى بولا تۇرىپ, اراگىدىك پۋبليتسيستيكانى دا جازا بىلەتىن ومىربەك بايتۇرسىنوۆ, قاليوللا احمەتجانوۆ, قايىرباي ءزاكىروۆ, سالامات وتەمىس ۇلىنىڭ جازعاندارىن مىسە تۇتپاسقا شارا جوق.
سوندىقتان دا ەرىكسىز ورىس ءتىلدى ونەرتانۋشىلار پايىمىن مالدانامىز, قازاقشاعا اۋدارىپ باسامىز... ولاردىڭ دەنى رەسەيدە ءبىلىم الىپ كەلگەندىكتەن, بوياۋدىڭ جاعىسىن, كومپوزيتسيانىڭ شەشىمىن تاپ باسىپ ايتا العانىمەن, قازاقتىڭ جانىن تۇسىنۋگە كەلگەندە كەمشىن سوعىپ جاتادى. ءيا, قازاق سۋرەتشىسىنىڭ جۇرەگىنەن اعىپ كەلىپ, قولىمەن قىلقالام ارقىلى كەنەپكە تۇسىرەتىن جانىن سەزىنۋگە كەلگەندە كەمتار. قازاقشا ويلاپ, جازا الماعاننان سوڭ پايىمدارى دا وزگە تارازىعا لايىقتالعان.
قازاق كورەرمەنىنىڭ ءالى دە سۋرەت تانۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنى ەسكەرىلسە, ونى مۋزەي-گالەرەيا سوقپاعىمەن جەتەلەپ شىعۋعا مۇمكىندىگى بار ونەرتانۋشىعا قاشانعى سۋسار ەكەنبىز؟!
جەڭىس كاكەن ۇلى, سۋرەتشى.