ارالدىڭ تابانىنان سۋ كەتكەنمەن, حالقىنىڭ جۇرەگىنەن جىر كەتكەن جوق. تەڭىزى تارتىلعان ايماققا بارعان سايىن قاراشا حالىقتىڭ قايسارلىعىن كورىپ, ءتانتى بولامىز. كوپ ساپاردىڭ بىرىندە قۇم اراسىنداعى اقساقالمەن ءسويلەسىپ قالدىق. اڭگىمەدەن اڭگىمە شىعىپ, ءسوزىمىزدىڭ سوڭى «باسقا جاققا قونىس اۋدارۋ ويدا بولمادى ما؟» دەگەنگە سايدى. سوندا قارت سانىنان ەت كەسكەندەي شورشىپ ءتۇستى. «بۇل جەردە مەنىڭ اتا-بابامنىڭ سۇيەگى جاتىر», – دەدى ول.
ادەتتە ۇلان-عايىر جەرىمىز بار دەپ جاتامىز عوي. جوعارىداعى اڭگىمەدەن كەيىن سول كەڭ بايتاقتىڭ ءبىر ۇشى مۇجىلمەي بىزگە قالاي امان جەتكەنىن ۇعىنعانداي بولدىق. قازاقتىڭ قارا بالاسى تۋعان توپىراعىن جەرۇيىققا ايىرباستاماعان. اتا-باباسىنىڭ ءسۇيەگى جاتقان جەردى كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي قورعاعان. تالاي زوبالاڭ زامان تۋسا دا, ۇدەرە كوشۋدى ادەتكە اينالدىرماعان. ءار تاسىن, ءار كۇمىنىڭ ءتوبەسىن قادىر تۇتقان. قاسيەت ساناعان. ايتپەسە, ارالدا وسى كۇنى ادام قالماس ەدى. ەرنى كەزەرگەن, ارسا-ارساسى شىققان, سۋى كەتىپ, نۋى قالماعان, بالىعى اۋزىن باقاداي اشقان ايماقتا كۇنەلتۋدىڭ قيامەت ەكەنى ءبىز ايتپاي-اق بەلگىلى. ەگىن سالۋعا وڭتايلى جەر جوق. اينالاڭنىڭ ءبارى شاعىل قۇم. ەگىن سالماق تۇگىلى, ەسىگىڭنىڭ الدىنداعى قۇمدى تازارتىپ ۇلگەرۋدىڭ ءوزى مۇڭ. بىراق قازاق ورنىنان قوزعالماي, جىلى ۇيا ىزدەمەي, تاعدىردىڭ سالعانىنا كونىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار ارالدى قيمايدى. تۋعان جەرىن تاستاپ كەتە المايدى.
ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا كىشى ارالعا سۋ باردى. كوكارال سۋ توسپاسى سالىندى. تابانى قۇرعاعان تەڭىزگە سۋ جەتكىزۋ ينەمەن قۇدىق قازعانداي شارۋا ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. دەگەنمەن ارالىن قيماي وتىرعان حالىقتىڭ جاعدايىن جان-ءجۇرەگىمەن سەزىنگەن مەملەكەت باسشىسى ارنايى باعدارلاما ءتۇزدىرىپ, سۋدى جەتكىزدى. بۇگىنگى كۇنى كىشى ارالىڭىز شالقىپ جاتىر. جۇرتتىڭ ءبارى تەڭىزدىڭ ۇستىندە ءجۇر. ءناپاقاسىن تەرىپ جەپ, كۇنكورىسىن ايىرىپ جاتىر. بالىق اۋلاۋدىڭ كولەمى دە ۇلعايعان. وسىدان ءبىرشاما بۇرىن جىلىنا 400 توننا بالىق اۋلانادى ەكەن. ەندى بۇل كورسەتكىش 6 مىڭ تونناعا جەتتى. قاراتەرەڭ دەگەن اۋىل بار. وتكەن جولى بارعانىمىزدا ءبوگەننىڭ جىگىتتەرى سول قاراتەرەڭدەگى ءبىر بالىقشىنىڭ ەڭبەگىن اۋىزدارىنان سۋى قۇرىپ ايتىپ وتىردى. الگى بالىقشى كۇنىنە 60 مىڭ تەڭگەنىڭ بالىعىن اۋلايدى ەكەن. وسىدان-اق ارالعا ءتىرشىلىكتىڭ قايتا ورالعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇگىندە ارالدىقتاردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمى ۇلعايدى. كەلەر كۇنگە ءۇمىتپەن قارايدى. مۇنىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتىڭ باعدارلى ساياساتىنىڭ ارقاسى ەكەنى شىعار كۇندەي اقيقات. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن «ساراتس» جوباسى جاسالدى. سول باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ, كىشى ارالدىڭ دەڭگەيى 42-بەلگىگە جەتتى. ەندى باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى قولعا الىنباق.
اتالعان باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى ساتىسى بويىنشا كوكارال سۋ توسپاسى سالىندى. كوكارالدىڭ تەڭىزگە سۋ جەتكىزۋدە ۇلكەن ءرول اتقارىپ تۇرعانى انىق. دەگەنمەن, وسى سۋ توسپاسىن سالعاندا ءبىر قاتەلىك كەتكەن. توسپاعا بالىقتاردىڭ ءوتۋىن تەجەيتىن قۇرىلعى قويىلماعان. سونىڭ سالدارىنان كىشى ارالداعى بار بالىق تايداي تۋلاپ, ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جاتىر. ال ولار ۇلكەن تەڭىزدە ءومىر سۇرە المايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, تۇششى سۋدا وسكەن بالىق تەڭىزدىڭ تۇزدى سۋىنا بارعان سوڭ, قۋىرىلىپ قالادى. ەكىنشىدەن, ۇلكەن تەڭىزدىڭ تابانىندا عانا سۋ جاتىر. سوندىقتان ساياز جەرگە جەتكەندە باۋىرىمەن جەر تىرناپ, باتپاقتاپ جاتادى. وسىنداي ءمىنايى سەبەپتەرى كوپ ونىڭ. سونىمەن بىرگە, بالىقتار ۇلكەن تەڭىزدەن قايتا كىشى ارالعا قاشادى. ال وعان ارنايى قاشىرتقى سالىنباعان. اعىسقا قاراي ورلەگەن بالىق تۇمسىعى تەمىر بەتونعا كەلىپ سوعىلىپ, كەرى قايتادى. ءسويتىپ, ءۇلكەن تەڭىزدە ميلليونداعان شاباق قىرىلىپ جاتىر. ال سونىڭ ءبارىن كىشى ارالدا ۇستاساق, ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالار ەدى.
رەسمي دەرەك بويىنشا, ۇلى تەڭىزدە جىلىنا 500 ميلليونعا جۋىق شاباق قىرىلادى ەكەن. بۇل اسپاننان الىنعان دەرەك ەمەس. راسىمەن دە سولاي. ەگەر كوكارال سۋ توسپاسىنا بارىپ, كوزىڭىزبەن كورسەڭىز, ساناۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلكەن تەڭىزگە ءۇيىر-ءۇيىر بالىقتىڭ قاشىپ جاتقانىن كورەر ەدىڭىز. ال توسپادان ءسال ارىرەكتە ۇزىندىعى 15 شاقىرىم, ەنى 70-80 مەتر, تەرەڭدىگى 2,5 مەتر بولاتىن ارنا بار. سونى بارىپ كورىڭىز. ماماندار سول جەردىڭ وزىندە 700-800 ميلليون شاباقتىڭ جايىلىپ ءجۇرگەنىن ايتادى. مۇنىڭ قانشا بايلىق ەكەنىن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايىن ارتتىرۋعا, شارۋاسىن تۇزەۋىنە قانشالىقتى كومەك ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى باسى ارتىق شارۋا.
دالاعا كەتىپ جاتقان بالىقتى قىزىلوردالىقتار قۇتقارىپ قالۋعا تىرىسۋدا. بيىلدىڭ وزىنە 150 ميلليون شاباقتى كىشى ارالعا وتكىزدى. ول ءۇشىن قىرۋار ادام جينالىپ, ءبىرشاما تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. ەڭبەك ناتيجەلى. دەي تۇرعانمەن, قانشاما ۋاقىتتى سارپ ەتەدى وسىعان.
جوعارىدا ايتتىق, «ساراتس» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى قولعا الىنىپ جاتىر دەپ. ءبىز مامان ەمەسپىز. بىراق وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندارمەن ءسويلەستىك. ونان بولەك, ارالدىقتاردىڭ دا پىكىرىن تىڭدادىق. ەندى سونى جەتكىزەيىك. اۋىلداعى قاراپايىم قارتتىڭ ءوزى كوكارال بەكەتىن جابۋ كەرەكتىگىن ايتادى. نەگە؟ ويتكەنى, ۇلى تەڭىزدى ءبىز ءبارىبىر تولتىرا المايمىز. ودان دا قولدا بار كىشى ارالدى امان ۇستاپ تۇرعانىمىز دۇرىس. كوكارال سۋ توسپاسى جابىلسا, الگىندە ايتقان 700-800 ميلليون شاباق تا دالاعا كەتپەيدى. كىشى ارالدا قالادى. سۋ توسپاسىن جاۋىپ, تەڭىزدىڭ دامباسىن كوتەرۋ كەرەك. سول كەزدە تەڭىزدىڭ دەڭگەيى 47- بەلگىگە جەتەدى ەكەن. ەگەر سۋدىڭ دەڭگەيى ءبىز ايتقان مولشەرگە جەتسە, وندا تەڭىز ارال قالاسىنا دەيىن بارادى. سولايشا, ءبىر دەڭگەيلى تەڭىز جاساۋعا مۇمكىندىك بولادى.
قازىر ەكى دەڭگەيلى تەڭىز جاساۋ ماسەلەسى دە بار. شىندىعى كەرەك, بۇل تابيعاتقا قارسى شىعۋ. ءويتكەنى, كىشى ارالعا كەلىپ جاتقان سۋدىڭ باعىتى بۇرىلادى. ارنايى كانال قازىلىپ, ول ارالعا دەيىن جەتكىزىلەدى. ەڭ باستىسى, ول كانال قامىستىباس كولىنىڭ ۇستىنەن ءوتپەك. جەرگىلىكتى جۇرت قامباش اتاپ كەتكەن كول تازا ءتۋريزمدى دامىتاتىن ايماق. سۋى ءموپ-ءمولدىر. كوك مايساسى جايقالىپ تۇر. باسىنا قوناقۇيلەر مەن جاعاجايلار سالىنسا قۇلپىرىپ-اق كەتكەلى تۇر. باستىسى, ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ. قالعانى تابيعاتتىڭ بەرگەن سىيى. دەمالۋشىلار ءۇشىن تاپتىرمايتىن ورىن. ەندى دەيمىز, قولدا بار دۇنيەنى نەگە بۇزۋىمىز كەرەك؟ قايتا ونى ءوزىمىزدىڭ ىڭعايىمىزعا پايدالانبايمىز با؟! تاۋ-تاۋ قۇمنىڭ اراسىندا سونداي جەردىڭ بارىن بىلايعا جۇرت بىلمەيدى. ەگەر بىلسە, سولاي قاراي اعىلار ەدى. سەبەبى – قىزىق. تەڭىزى تارتىلعان, قۇمى كوشكەن ارالدا جانعا جايلى جەردىڭ بارىن ەستىگەن ادامنىڭ ءبارى سونى ءبىر كورۋگە ىنتىق بولادى. ءسويتىپ, تۋريستەر قاپتايدى. ونىڭ ۇستىنە «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزى دە سول قامباشتىڭ جانىنان وتەدى. ءارى-بەرى وتكەن, جولسوقتى بولعان ادامدار قامباشقا ات- باسىن بۇرىپ, وزدەرى دەمالىپ, قورجىنىمىزعا اقشا سالىپ كەتەر ەدى. بۇل ماسەلەدە ويلانباسا بولمايدى. جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسپەسەك, ەرتەڭ بارماق شايناپ قالۋىمىز كادىك. ارالدى ازالاپ جۇرگەندە, قامباشتى جوقتاپ قالماۋدىڭ قامىن وسى باستان ويلاستىرعان دۇرىس.
ماماندار ەكى دەڭگەيلى تەڭىز جاساۋ جوباسى مەن كوكارال سۋ توسپاسىن جاۋىپ, ءبىر دەڭگەيلى تەڭىز جاساۋدى شوتقا سالىپ, شىعىنىن ەسەپتەپتى. ەكەۋىنە كەتەتىن قارجى بىردەي ەكەن. ءبىر دەڭگەيلى تەڭىز جاساۋ ارتىق اقشانى تالاپ ەتپەيدى. ەسەسىنە, ەكولوگيا بۇزىلمايدى, بالىق دالاعا كەتپەيدى, ارال قالاسىنا دا سۋ جەتەدى. ال باسقالاي قىلساق, قامباشتان ايرىلامىز. وسىدان سوڭ قاي جوبانىڭ دۇرىس ەكەنىن ءوزىڭىز توپشىلاي بەرىڭىز...* * *
سۇلۋلىقتىق سيمۆولى
قازاق تاريحىنداعى استانالاردىڭ باسىم بولىگى سىردىڭ بويىندا بولۋىندا دا ءمان بار. ويتكەنى, سىر – سەنىمدى سەرىك, قامالى بەرىك مەكەن. سىرتتان الدىرماعان, ىشتەن شالدىرماعان. قىسقاسى, قاي زاماندا بولماسىن, داريا-انا بالاسىنا پانا بولعان. سول داريانىڭ بويىن جايلاپ جاتقان قىزىلوردا قالاسىنىڭ 200 جىلعا جۋىق تاريحى بار. كونەنىڭ كوزىندەي بولعان شاھار تالاي قاھارلى كۇندى باستان وتكەرگەنى دە ايداي اقيقات. بۇل قالا – ۇلى جىبەك جولى كوكتەي وتكەن قارىم-قاتىناستىڭ كىندىگى, ترانزيتتىك ساۋدا بەكەتى عانا ەمەس, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ بەسىگى بولعان ساياسي ورتالىق. ياعني, ەل تاريحىنىڭ ءاربىر بەلەستەرى مەن ۋاقىت پاراقتارى قىزىلوردا قالاسىن بارشا قازاقتىڭ رۋحاني ورداسى رەتىندە ورنىقتىردى دەپ بىلەمىز.
بالاسى اناسىن ايالاسا كەرەك-ءتى. ونىڭ اتىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ ءۇشىن بولاشاققا ميراس بولارلىقتاي ءبىر ەستەلىك تە قالدىرۋ پەرزەنتتىك پارىزى ەدى. ءبىر تايپانى عانا ەمەس, بار قازاققا انا بولعان سىردارياعا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتۋ كەرەك قوي دەگەن ويدىڭ ۇشىعىن ۇستاعانىمىزعا دا كوپ بولعان. سول كۇنگە دە جەتكەن سياقتىمىز.
الەمدىك وركەنيەتكە قاراڭىز: پاريج ەيفەل مۇناراسىمەن ماقتانادى. ءماسكەۋ قىزىل الاڭىنا اپارادى. نيۋ-يورك «بوستاندىق» اتتى ەسكىرتكىشىن كورسەتەدى. لوندون بيگ-بەنىنە قاراپ ساعاتىن ءتۇزەيدى. ءوزىمىزدىڭ الماتى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنە ءمىناجات ەتەدى. كوكتوبەگە شىعارىپ, توبەڭدى كوككە جەتكىزەدى. استاناداعى «بايتەرەككە» شىعۋدى بۇگىندە ءاربىر ازامات وزىنە پارىز سانايدى. «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنەن قاناتتانادى. الاشقا استانا بولعان اقمەشىتتە دە وسىنداي ءبىر ەسكەرتكىشتىڭ كەرەگى بايقالاتىن. سولايشا, ەكى وي ءبىر ارنادا ءتۇيىستى. ءناتيجەسىندە سىلاڭ قاققان, قىزدىڭ بۇرىمىنداي بوپ سىرعىپ اققان داريانىڭ بويىنان «سىر-انا» كەشەنى سالىناتىن بولدى.
سىر مەن انا ەگىز ۇعىم ءبىز ءۇشىن. سوندىقتان كەشەن وسى ەكى ءسوزدى ايشىقتاپ تۇرۋعا ءتيىس-ءتىن. «سىر-انا» كەشەنىنىڭ كونكۋرسى جاريالانعاندا تالاي مىقتى باسەكەگە ءتۇستى. ءبىرى كيمەشەك كيىپ, قۇتىسىن سۋدان سۋىرعان انانى بەينەلەدى. ەكىنشىسى ومىراۋىندا بالا ۇستاعان ءايەلدىڭ سۇلباسىن جاسادى. تاعى ءبىرى قۇشاعىن ايقارا اشىپ تۇرعان كەلىنشەكتى سۋرەتتەدى. قىسقاسى, كەشەننىڭ نۇسقاسى كوپ بولدى. بىراق ونىڭ ءبارى سىر-اناعا ەمەس, كادىمگى ايەلگە قويىلعان ەسكەرتكىشتەرگە كوبىرەك ۇقساپ كەتىپ جاتتى. سودان ءبىر كۇنى استانالىق «سامعاۋ» كومپانياسى ءوز نۇسقالارىن ۇسىندى.
ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى 40 مەتردى قۇرايدى. الىستان قاراعاندا, سۇلۋ كەلىنشەكتىڭ ءمۇسىنى كوز الدىڭىزدا كولبەڭدەي بەرەدى. ەتەگى جەلبىرەگەن, ەت جۇرەگى ەلجىرەگەن جاپ-جاس ايەل سياقتى. جاقىنداپ بارساڭىز, الگى كەلىنشەكتىڭ ءمۇسىنىن سىردىڭ تولقىنى قۇراپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. باسىندا ساۋكەلەسى بار. ساۋكەلەنىڭ شاشاعى كۇرىشكە ۇقساتىپ جاسالعان. ەسكەرتكىشتىڭ 34-مەتر بيىكتىگىندە الاڭقاي بار. «بايتەرەكتىڭ» توبەسىنەن استانا الاقانداعىداي بولىپ كورىنبەي مە؟ مىنە, «سىر-انانىڭ» بيىگىنە شىققاندا دا اقمەشىتتىڭ وي-شۇقىرىنىڭ ءبارىن كورۋگە بولادى. جانىڭىزدا جايقالىپ تۇڭعىش پرەزيدەنت اتىنداعى ساياباق جاتادى. سىردىڭ سىزىلىپ اققان اعىسىن ءتوبەدەن تۇرىپ تاماشالايسىز. ايتپاقشى, ەسكەرتكىشتىڭ توبەسىنە باسپالداق ارقىلى شىعادى. وعان ليفت قويماۋعا بىرنەشە سەبەپتەر بار. بىرىنشىدەن, ەگەر ليفت قويىلسا, وندا ەسكەرتكىشتىڭ ءپىشىنى بۇزىلىپ كەتەدى. ەكىنشىدەن, مىنا ىرگەدە جاتقان كورشىلەرىمىزدە «قىتاي قورعانى» بار عوي. قورعاننىڭ ەڭ ۇشار بيىگىنە شىعۋ ءاربىر قىتايلىق ءۇشىن پارىز سانالادى ەكەن. سول سەكىلدى قىزىلوردالىقتار دا 34 مەتر بيىككە جاياۋ شىعىپ, تۋعان جەرىنىڭ ءتوسىن سوناۋ قۇس بيىگىنەن تاماشالاۋدى پارىز ساناسا, ارتىق پا؟ بۇل دا ەلدى پاتريوتتىققا شاقىراتىن ءبىر باستاما ەمەس پە؟! ايتىپ, ايتپاي نە كەرەك, «سىر-انا» اقمەشىتتىڭ ايشىقتى ورنى بولماق. ەندىگىدە قىزىلوردا دەگەندە كوز الدىڭىزعا وسى «سىر-انا» ەسكەرتكىشى قاتار كەلەتىن بولماق.
«سىر-انا» سكۆەرىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە جوبالاۋ جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 290,0 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىندى. مەردىگەر مەكەمە – «ەنەرگيا» اق. قازىرگى تاڭدا قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى. ەسكەرتكىش قالانىڭ سول جاعالاۋىنداعى سۇلتان بەيبارىس (بۇرىنعى موستوۆايا) كوشەسىنىڭ بويىنان, جاڭا كوپىردىڭ قاسىنداعى جاعالاۋعا تۇسەدى. جالپى, بولاشاقتا قىزىلوردا قالاسى سول جاعالاۋعا قاراي داميدى. سول جاقتان اكىمدىك عيماراتى, «شىعارماشىلىق ءۇيى», قازاق-تۇرىك ليتسەيى, «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ ءوفيسى سالىناتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. سونىمەن قاتار, «استانا» شاعىن اۋدانىنا قاراستى تۇرعىن ۇيلەردىڭ دە قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن تاريحى سان عاسىرلاردان باستاۋ الاتىن سىرداريا وزەنىنىڭ تابيعاتىن كورسەتەتىن ەرەكشە نىسان بوي كوتەرەتىن بولدى. بۇل شىندىعىندا قۋانارلىق جاعداي ەكەنى راس.
وسى ورايدا قالا اكىمى مارحابات جايىمبەتوۆ بىلاي دەيدى:
– تالاي تاريحي ەسكەرتكىشتەردە سىرداريا وزەنىنىڭ اتى ايتىلىپ كەلدى. سىر وزەنىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 2200 شاقىرىمدى قۇراسا, ونىڭ 1300 شاقىرىمى ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدىڭ ۇستىنەن اعىپ وتەدى. ءبىزدىڭ تۋعان قالامىزدىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ بولعان ۇلى وزەننىڭ ماڭىزىن قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەسكەرەتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل وتكەنگە قۇرمەت, اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم, بولاشاققا ۇلگى, جاستارعا ونەگە. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا وبلىسىمىزدىڭ بارشا حالقىن اسىراپ وتىرعان سىر وزەنىنىڭ قۇرمەتىنە «سىر-انا» ستەللاسىن سالۋدى قولعا الىپ وتىرمىز.
ەسكەرتكىش – ەرىككەنىڭ ەرمەگى ەمەس. ول – ەلدىكتىڭ بەلگىسى. ءبىز سول ارقىلى ىرگەلى ەل ەكەنىمىزدى تانىتامىز. ال «سىر-انا» ەلدىگىمىزدىڭ كورىنىسى بولاتىن بىردەن ءبىر كەشەن بولماق. ەندەشە, قۇتتى بولسىن, اعايىن.
ەرجان بايتىلەس.