قازاقستان قاۋىپسىز الەم قۇرۋعا كومەكتەسۋدە

«نيۋ-يورك تايمس گازەتى, 22.09.2011 ج.»

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 تا­مىزىندا پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقانىنا 20 جىل تولدى. بۇل پوليگوندا كەڭەس ودا­عى قۋاتى حيروسيماعا تاس­تالعان اتوم بومباسىنان 2500 ەسە كۇشتى 450 يادرولىق زاريادتى سىناقتان وتكىزگەن ەدى. الەمدىك قو­عام­داستىق بۇل داتانىڭ ما­ڭىزىنا جانە يادروسىز دامۋدى باستاعان قازاقستاننىڭ قازىرگى احۋالىنا لايىقتى باعاسىن بەرۋى كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان يادرو­لىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن يادرولىق قارۋ-جاراقتان ازات الەم قۇرۋ جونىندەگى حا­لىقارالىق ارەكەتتەردىڭ ال­دىڭعى شەبىندە كەلەدى. بۇل ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن دە, العاننان كەيىن دە وسى ءىس جولىندا باتىل قادامدار مەن ناقتى ارەكەتتەرگە باردى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قا­رۋدى تاراتپاۋ مەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى الەم­دىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسىنىڭ تاريحى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلى دۇنيە جۇزىندە اۋقىمى جونىنەن ەكىنشى ورىن الاتىن سەمەي يادرولىق پولي­گونىن جابۋ تۋرالى كورەگەن شەشىمىنەن باستالدى.  قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇستى. 1994 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اقش-تىڭ «نانن-لۋگار» باعدارلا­ما­سى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاسا وتى­رىپ, وزىندەگى يادرولىق قا­رۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل ءىس ۋكراينا مەن بەلارۋستىڭ دە قولدارىندا بار يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋىنا تۇرتكى بول­دى. ايتا كەتەتىن ءجايت, قازاقستان اۋماعىندا سول كەزدە فرانتسيا, ۇلى­بريتانيا جانە قىتايدى قوسا ەسەپتەگەندەگىدەن دە كوپ 1400 يادرولىق وقتۇمسىق بولعان ەدى. سودان بەرى قازاقستان يادرولىق قارۋ-جاراق پەن ونىڭ ءتيىستى ين­فراقۇرىلىمىنان تولىعىمەن ارىل­­­دى. اقش-پەن جانە رەسەيمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ماگاتە-مەن دە ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىل جاساپ ۋراندى بايىتۋدى تومەندەتۋ جانە يادرولىق ماتەريالدار مەن جابدىقتاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قام­تا­ما­مىز ەتۋ باعى­تىنداعى شارا­لار­دى بۇگىنگى كۇنى دە جالعاستىرۋدا. سونىمەن بىرگە, جاڭا جوبالار جوس­پارلارى ءازىر­لە­نۋدە, دەمەك قا­زاق­ستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ءالى دە ۇلكەن دەپ ايتۋعا بولادى. 2009 جىلى قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى ءتورت مەم­لەكەتتىڭ سولتۇستىك جارتى شاردا ءبىرىنشى بولىپ يادروسىز ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمى كۇشىنە ەندى. سول جىلى قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن ءوز اۋماعىندا يادرولىق وتىن قالدىقتارىنىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. جانە سول كەزدە رەسمي استانا بۇۇ-عا يادرولىق قارۋدان ازات بەيبىت الەم ءۇشىن كۇرەس كۇنىن بەلگىلەۋدى ۇسىندى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى بۇل ۇسى­نىستى ءبىراۋىزدان قولداپ, 29 تا­مىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى جانە الەمنىڭ بار­لىق ەلدەرىن ونى اتاپ وتۋگە شا­قىردى (بۇل كۇن – سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى). 2010 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 47 مەملەكەت پەن حالىقارالىق ۇيىم­دار باسشىلارىنىڭ ساپىندا ۆاشينگتوندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءبىرىنشى جاھاندىق سامميتكە قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە يادرولىق قارۋ-جاراقتان ازات الەم قۇرۋ بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتى شارالار تۋرالى ۇستانىمىن جاريا ەتتى. وندا قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك قوعامداستىقتى يادرولىق قارۋ­دى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمدى نىعايتۋعا, يادرولىق سىناق­تار­عا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ (ياسجتش) تەزىرەك كۇشىنە ەنۋىنە ىقپال ەتۋگە, ىدى­رايتىن ماتەريالداردى ءون­دىرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ازىرلەۋگە جانە يادروسىز الەم تۋرالى جالپى دۇنيەجۇزىلىك دەكلاراتسيا قابىلداۋعا شاقىردى. بىلتىرعى قاراشا ايىندا قازاقستان اقش جانە ماگاتە-مەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, اق­تاۋ قالاسىنداعى بن-350 رەاك­تو­رىنان 10 توننادان ارتىق جو­عارى باي­ى­تىلعان ۋران مەن 3 توننا قارۋ-جا­راقتىق ءپلۋتونيدى شىعارۋ جو­با­سىن اياقتاپ, ولاردى ۇزاقمەرزىمدى ساقتاۋدى ۇيىم­داس­تىردى. بۇلار 800 يادرولىق وق­تۇمسىقتى جاساۋعا ەمىن-ەركىن جەتەتىن شيكىزات ەدى.   وسى وقيعا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىندەگى جاڭا كەزەڭگە اياق باس­قاندىقتى كورسەتتى جانە جا­ھان­دىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋگە قوسىلعان ماڭىزدى ۇلەس بولدى. جۋىقتا جاساعان ارناۋلى جولداۋىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن: «بيىلعى يادرو­لىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىقارالىق كۇنى قازاقستانداعى سەمەي يادرو­لىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تو­لۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. «قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىندا مىڭ­دا­عان يادرولىق سى­ناق­تار جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن قورشاعان ور­تاعا ايىقپاس دەرت سالدى. ادام­زات تاري­حىن­داعى قارا ءتۇ­نەكتى تاراۋ بولعان وسىناۋ ورىن­دى كورگەن سوڭ مەن سىناقتاردىڭ زارداپ­تارى­مەن ءالى كۇنگە كۇرەسىپ جاتقان قازاقستان حالقى مەن ۇكىمەتىنە تولىق قولداۋ بىلدىرەمىن. وسى تراگەديانىڭ سۇمدىق زار­داپتارىن جويۋ جو­لىندا جا­سا­لىپ جاتقان كۇش-جىگەردى جوعارى باعالايمىن», دەگەن ەدى. ودان ءارى باس حاتشى: «ياسجتش-عا ءالى كۇنگە قول قويماعان نەمەسە راتيفيكاتسيالاماعان بار­لىق ەلدەردى بۇل ءىستى ءبىرىنشى كەزەكتە ور­ىنداۋعا شاقىرامىن. وسى ماق­ساتقا قول جەتكىزسەك, يادرولىق قا­رۋ­دان ازات الەم قۇرۋ جو­لىن­داعى ءوسىپ كەلە جاتقان قوزعالىس نىعايا تۇسەتىن بولادى. ءار كۇن سايىن يادرولىق سى­ناقتار مەن يادرولىق قارۋ-جاراق «قىرعي-قاباق سوعىس­تىڭ» تاريح قوقىسىنا تاستايتىن قاۋىپتى قالدىقتارى ەكەنىنە ميل­ليونداعان ادام­داردىڭ كوزى جەتىپ كەلەدى. يادرولىق سى­ناق­تار­عا قار­سى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇ­نىنىڭ الدىندا مەن بارلىق مەملەكەتتەردى قاۋىپ­سىز جانە پارا­ساتتى الەم قۇرۋ جولىندا باتىل قا­دامدار جاساۋعا شاقىرامىن», دەگەن بولاتىن. بۇل سوزدەر جاھاندىق يادرولىق قارۋسىز­دانۋ­عا وزىندىك ۇلەس قو­سىپ كەلە جاتقان قا­زاقستاندا زور تۇسىنىستىكپەن قابىلداندى. كەلەسى ايدا استانا قالاسىندا بولاتىن «يادرو­سىز الەم ءۇشىن كۇرەس» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا دا بۇل ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر كەڭىنەن تالقىلاناتىنى ءسوزسىز. پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ­تىڭ نيۋ-يورك­كە سا­پا­رىندا دا وسى جولداۋ نەگىزگى ءما­سەلە بولدى. پرەزيدەنت بۇل ساپا­رىن پان گي مۋننىڭ شاقىرۋى بويىنشا جاساپ وتىر. يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىن اتاپ ءوتۋ شەڭ­بەرىندە اتقارىلعان شارالار دا بارلىق الەم مەملەكەتتەرىن وسى پروبلەماعا جەتكىلىكتى دارەجەدە نازار اۋدارۋعا جانە بۇل ىستە قازاق­ستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرادى. قازاق­ستان جانە باسقا دا بىرنەشە  مەملەكەت  ءوز­دەرىنىڭ تاجىريبەلەرىن­دە يادروسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن عانا ەمەس, ارتىقشىلىق ەكەنىن دە كورسەتتى. ويتكەنى, ول بەيبىت دامۋدىڭ جانە ۇلتتىڭ گۇلدەنۋىنىڭ كەپىلى بولا­دى. يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جونىندەگى وسكەلەڭ ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادامزات ياسجتش-نىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا باتىل دا ناقتى قادامدار جاساۋعا مىندەتتى.