بالالارعا بۇگىنگى جارقىن ءومىر تالابىنا ساي, بولشاعىنا ءۇمىت ارتا جاراستى دا لايىقتى ەسىم قويۋ – مۇددەلى دە ماڭىزدى ماسەلە. اتا-انا دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنتىنە ماعىناسى ايقىن, ادەمى دە ايشىقتى, سۇلۋ ەسىمدى بەرۋدى قالايدى. جاراسىمدى ەسىم بەرۋگە سونىمەن قاتار, تۋعان-تۋىس, جورا-جولداستارى دا مۇددەلى.
ات قويىستىڭ وزىندە دە بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ پسيحولوگياسى, تانىم-تۇسىنىگى, وي-ارمانى ايقىن كورىنىپ تۇرادى. كىم بالاسىن جامان بولسىن دەيدى.
اتا-انا ارمانداپ, ءۇمىت ارتا ازان شاقىرىپ قويعان اتتاردىڭ, فاميليالاردىڭ كوبى جازۋدا ماعىناسىن جويىپ, قينالىسقا ۇشىراپ وتىر. بەلگىلى ءبىر نيەتپەن قويعان ادام ەسىمدەرى, اتى-جوندەرى مەملەكەتتىك تىلگە قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعاننىڭ ءوزىندە قاتە, بۇرمالانىپ جازىلىپ جۇرگەنى قىنجىلتادى.
ۇزاق جىلدار جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ىستەدىم. تالاي جورنالدار, ستۋدەنتتەردىڭ ءتىزىمدەرى قولىمنان ءوتتى. ستۋدەنتتەردىڭ نەشە ءتۇرلى اتى-ءجوندەرىن وقىدىم. بۇرمالانىپ, قاتە جازىلعان اتتار تولعاندىرىپ كەلەدى.
قۇدايعا شۇكىر, ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋ كوپتەن قولعا الىنىپ جاتىر. باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى وقىتىلىپ جاتىر. ورىس تىلدەردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلى لەكسيكا-گرامماتيكاسىنان حاباردار. قازاق تىلىنە ءتان بار جوعى توعىز ءارىپتى ءبارى بىلەتىندەي بولدى. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن العانىنا كوپ جىل بولسا دا ءالى اتى-ءجونىمىزدى دۇرىس جازباي, دۇرىس ايتپاي كەلەمىز. نەگە ءبىز اتى-ءجونىمىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنا, شىعۋ توركىنىنە كوڭىل اۋدارمايمىز. كەيدە مەن «مۇحتار» دەگەن ەسىمدى كورسەم «كو منە مۋحتار» ءفيلمى ويىما تۇسەدى. ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءتىلىم دەپ ەڭىرەپ جۇرگەن اتاقتى اقىنىمىز مۇحتار شاحانوۆتىڭ اتى-ءجوندەرى نەگە مۋحتار اۋەزوۆ نەمەسە مۋحتار شاحانوۆ بولۋ كەرەك؟ سونىمەن قاتار, تەلەديدارداعى كەيبىر ديكتورلاردىڭ سوزدەرىنە كوڭىل اۋدارىڭىزدارشى. ادامداردىڭ اتى-ءجوندەرىن دۇرىس ايتپايدى, نەمەسە, ەكپىندى دۇرىس قويمايدى. مىسالى, ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ – الجاس سۋلەيمەنوۆ, «وتان» پارتياسى – «اتان» پارتياسى, «نۇر وتان» پارتياسى – «نۋر اتان» پارتياسى, ەلباسىمىزدىڭ نۇرسۇلتان اتى نۋرسۋلتان, قاسىمجومارت توقاەۆ – كاسىمجومارت تاكاەۆ بولىپ, سول سيياقتى دۇرىس جازىلماي, دۇرىس ايتىلماي جۇرگەن ەسىمدەر تولىپ جاتىر. لاۋازىمدى تۇلعالار دا اتى-جوندەرىنىڭ بۇرمالانىپ ايتىلىپ جۇرگەنىنە كوڭىل اۋدارماي-اق وتىرا بەرە مە؟ پريبالتيكا ەلدەرىندە اتى-ءجونىنەن ءبىر ءارىپ قاتە كەتسە, سوتتاسۋعا دەيىن بارادى ەكەن.
باياعىدا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە, اكەسى بالاسىنا تىلەكقابىل دەپ ات قويعان ەكەن, سونى تولقۇجاتقا ءوزىنىڭ تىلىنە ىڭعايلاپ «تەلەكابەل» دەپ جازىپ بەرىپتى. راس, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا سوراقىلانا بۇرمالانعان اتتار كوپ بولدى, ءالى دە سودان ارىلا الماي جاتىرمىز.
ەسىمە ءبىر انەكدوت ءتۇسىپ وتىر:
ءبىر قازاق شال كوشەدە كەلە جاتىپ جامبىل جاباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن كورىپتى. قاسىنا كەلىپ, استىنداعى جازۋىن وقىسا «دجامبۋل دجاباەۆ» دەپ تۇر ەكەن, – ويپىرماي, بۇل ءبىزدىڭ قازاقتىڭ «جامبىل جاباەۆ» دەگەن شالى ەدى, مۇنىڭ الدىنا نەگە «د» قويىپ «دجامبۋل دجاباەۆ» دەگەن دەپ, تاڭ قالادى. وسى كەزدە ءبىر ورىس كىسى ءوتىپ بارا جاتسا كەرەك. سودان الگىنى سۇراپتى. سوندا ورىس كىسى:
– اتا, تۇسىنەسىز بە؟ ءبىز ورىستار «ج» ءارپىنىڭ الدىنا «د» قويىپ جازامىز, – دەپتى.
– ءاي, سەن نە ايتىپ تۇرسىڭ؟! سەندەردىڭ يۆاندارىڭنىڭ الدىنا «د» قويىپ «ديۆان» دەسە جاقسى كورەسىڭدەر مە! – دەگەن ەكەن شال كۇيىپ كەتىپ.
قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىعىنا سۇيەنىپ, ستەپان دەگەن اتتى «ىستىپان», «ىستەپان», ولەگ دەگەن اتتى «الەك» دەپ جازىپ بەرسەڭىز, ول ەسىم يەسى اشۋلانار ەدى. ونىسى وتە ورىندى. ال وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ كونبىس قازەكەڭ اتى-ءجونىمىزدىڭ قاتە جازىلعانىنا ءمان بەرمەي جۇرە بەرەمىز.
ساباق كەزىندە ستۋدەنتتەرگە اتى-جوندەرىنىڭ تۋرا ماعىناسىن ايتىپ, دۇرىس جازىلۋىن كورسەتكەنىمدە ءبىرى: «اپاي, ۋجە كۋالىگىمىزدە «ابدۋحاليكوۆ» دەسە, ەكىنشىسى – «ۋميراليەۆ» بولىپ, تىزىمگە كۋالىكتەگى بۇرمالانعان اتى-جوندەرىن جازعىزاتىن. قازىرگى كەزدىڭ وزىندە ءيسى قازاق دەگەننىڭ كوبى قاتە جازىلىپ, بۇرمالانعان اتى-ءجونىمەن ءجۇر.
ءتىلىمىز, اتى-ءجونىمىز قاشانعى جارتىكەش بولادى؟ جارتىكەش ءتىلدى ەشكىم قادىرلەمەيدى. «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى ءتۇزە» دەگەن م.اۋەزوۆ. ەندەشە اتى-ءجونىمىزدى تۇزەيىك! كەڭەس وكىمەتى كەزىنەن كەلە جاتقان «قازاقشا اتى», «ورىسشا اتى» دەگەن بولماۋ كەرەك. ادامنىڭ اتى – ءبىرەۋ-اق. ول – ازان شاقىرىپ, ارمانداپ قويعان اتىڭ. ول اتىڭ ءمان-ماعىناسى تولىق كۇيىندە قازاق تىلىندە جازىلۋى كەرەك.
اقجارقىن راحىمبەكوۆا.
الماتى.
اجالدى تىشقان مەن «ارامزا قاقپان»
جورتۋىلداپ, جورعالاپ,
كەلە جاتتى اش تىشقان.
قايدان ءبىلسىن سورماڭداي,
بار ەكەنىن قاس دۇشپان.
ەمىن-ەركىن تويىنا,
تاماق جەۋ بولدى ارمانى.
ەش كۇدىك جوق ويىندا,
ساپارىن ءارى جالعادى.
جول-جونەكەي بايقۇستىڭ
باسىنا ءبىر «باق قوندى».
قاراڭعى قالتارىستان,
مولشىلىققا تاپ بولدى.
ۇجىماق ءتورى – كەرەمەت!
ارپا, بيداي, تارى بار.
قۋ جانىنا نە كەرەك,
ءبارى وسىننان تابىلار.
ەش قاۋىپ جوق ويىندا,
ارانداي اۋزىن اڭقيتىپ,
ولە جەدى تويىنا,
مەشكەي قارنىن قامپيتىپ.
ارپا-بيداي قاپتاعى,
وبىرلانا اسادى,
تارعىل مىسىق تاپ بولىپ,
تىشقان تۇرا قاشادى.
قورقىپ تارعىل مىسىقتان,
تىشقان ساسىپ, قاشقاندا,
قۇداي اتىپ, وقىستان
ءتۇسىپ قالدى قاقپانعا...
* * *
«قارا ەشكىگە – جان قايعى,
قاساپشىعا – مال قايعى».
كەي جەمقوردىڭ تىرلىگى –
تىشقانداردان اۋمايدى.
نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى.
الماتى.
پەنسيا
قاقىرىنىپ-تۇكىرىنىپ ۇيىنە كىرگەن تەمەشباي باسقان جەرىن سولقىلداتىپ, انا بولمەدەن مىنا بولمەگە كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن سۇيەگى اۋىر كەمپىرىنە كوزىن توقتاتتى.
– ءاي, نە بولىپ قالدى؟
– اۋزىما تىنىم جوق, ءوزىم دە ءبىر قاسقامىن عوي. ساعان اشۋ ۇستىندە ايتقان كەشەگى ءسوزىم ەسىمە ءتۇسىپ...
– قاي ءسوزىڭ؟
– «وسى ساعان-اق قۇدايدىڭ ءولىمى كەلمەيدى ەكەن», «وسى سەن-اق قاتا قالمايدى ەكەنسىڭ» دەگەنىمدى ايتام.
– كەرەك بولدىم عوي؟
– قاتا قالساڭ, پەنسياڭ توقتاپ قالادى ەكەن عوي. قاتا قالساڭ, اي سايىن جۇگىرىپ ءوزى كەلىپ تۇرعان اقشانى بىزگە كىم بەرەدى؟
ايىرباس
... – سونىمەن جاڭاعى اڭگىمەنىڭ اياعى نەمەن تىندى؟
– گاۋىپباي ءداۋىپبايدىڭ ايەلىن الدى. ءداۋىپباي گاۋىپبايدىڭ ايەلىن الدى.
– ايىرباس؟
– ماحاببات ادام بالاسىن قايدا سۇيرەمەيدى. كەشەلى بەرى تاعى ءبىر اڭگىمە شىعىپ ءجۇر.
– ءى-ءى؟
– گاۋىپبايدىڭ ءوز ايەلى وزىنە, ءداۋىپبايدىڭ ءوز ايەلى وزىنە ىرجاڭداپ قايتىپ بارىپتى.
ۇمبەتباي ۋايدين.
الماتى.
دەپۋتاتتىڭ ارياسى
(باكىر تاجىباەۆتىڭ “اقبۇلاق” ءانىنىڭ ىزىمەن)
كۇندىز-ءتۇنى ءبىر تىنباي,
ماسەلە شەشكەن ناقتىلاپ.
قۇمار ەدىم وزىڭە,
كەلدىم, مىنە, شاپقىلاپ.
سىناپ تاستاپ بيلىكتى,
كەيدە ەرلەپ قالاسىڭ.
ەشتەڭەگە كيلىكپەي,
كەيدە “تەرلەپ” قالاسىڭ.
سەنىڭ كەلىپ الدىڭا,
حالىق تالاي سىن ايتقان.
بيلىك كەلىپ الدىڭا
سەنى تالاي مۇڭايتقان.
اينالايىن, پارلامەنت,
ءباز بىرەۋگە ارمان ەڭ.
“ۇندەمەگەن ءجون-اۋ”, – دەپ,
داۋ-جانجالعا بارماپ ەڭ.
* * *
جەر ساتىلىپ جاتقاندا,
جاق اشپاعان پارلامەنت.
ءتىلى ءۇشىن قايعىرىپ,
تالاسپاعان پارلامەنت.
سەن بولماساڭ ماڭدايىم
اشىلمايدى, پارلامەنت.
ساعان دەگەن قۇمارىم
باسىلمايدى, پارلامەنت.
ءۇمىت زۇلحاروۆا.
الماتى.
قۇرداسىنىڭ قارقىنى
وتەگەن جاپپارحاننىڭ ءبىر قۇرداسى جاستاۋ كورىنگىسى كەلىپ, جاسىن كىشىرەيتىپ ايتاتىن كورىنەدى. سول كىسىگە مىنانداي ءازىل ارنالىپتى:
– تانيمىن قۇرداسىمدى شاقىرىمنان,
قاعىنعان ءبىزدىڭ توكەڭ تاقىمىنان.
كىسىنەپ, كارى ايعىرداي بايتال كورسە,
تاباندا ايىرىلادى اقىلىنان.
جىل سايىن وزگەرتەدى تۋعان جىلىن,
بۇل كۇندە بەس جاس كىشى قاتىنىنان...
اللاۋاكبار
جۋرناليست وڭالباي سادىقوۆ تەمىرجولشىلار ومىرىنەن ماتەريال دايىندايدى. ماقالانى رەداكتسياعا كۇنى ەرتەڭ وتكىزۋى كەرەك. قىرسىق شالعاندا مەكەمە باسشىسىنىڭ اتى-ءجونىن قويىن داپتەرىنە تۇرتە سالماپتى, ءوزىنىڭ ەسىنە تۇسەر ەمەس. پويىز تۇركىستان قالاسىنا كىدىرگەندە, ساسقان جۋرناليست ۆوكزالدا وتىرعان بالگەر كەمپىرگە بال اشقىزادى. قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرىپ, قايتا جيناعان ول: – جوعالتقانىڭ الدىڭنان شىعادى, اللاۋاكبار! – دەيدى. سول كەزدە قۋانىپ كەتكەن وڭقاڭ:
– ءيا, ەندى ەسىمە ءتۇستى, باستىقتىڭ اتى اكبار ەدى, – دەپ تاعى دا ءبىر سومىن ۇسىنا بەرىپتى.
ايۋ باعۋ
بىردە سوڭعى كەزدە شارۋاسى شاتقاياقتاپ جۇرگەن “مارالدى” كەڭشارىنىڭ كەڭسەسىندە جينالىس ءوتىپ جاتادى. كەڭشار ديرەكتورى جاقىندا مارال ساتىپ الاتىندارىن, ءسويتىپ ەندىگى ءۇمىتتى وسى سالادان كۇتىپ وتىرعاندارىن ايتا كەلىپ, ونىڭ ءتيىمدى جاقتارىن اجەپتاۋىر اڭگىمە ەتىپتى. ءسوزىن اياقتاعان سوڭ ول: “كىمدە قانداي ۇسىنىس بار؟” دەگەن ساۋال تاستايدى. سوندا ءۋالي ورنىنان تۇرىپ:
– باسەكە, – دەگەن ەكەن, – وسى سەندەر نەگە ايۋ اسىرامايسىڭدار؟ ايۋ باققان راقات ەمەس پە, جازداي ءوز بەتىنشە جايىلادى دا سۋىق تۇسە ۇيىقتاپ قالادى...
سۇراق – جاۋاپ
– ەگەر ءسىز جانىڭىزعا قويعان قالپاعىڭىزعا بىرەۋ وتىرىپ السا, وعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس, مالعۇن» دەر ەدىم. ونى جاي سۇرادىڭىز با؟
– ءسىز مەنىڭ قالپاعىمدا وتىرسىز.
***
– مەن بۇگىن ەكى ەركەك, ءۇش ۇرعاشى شىبىن ءولتىردىم.
– ماسساعان! ولاردىڭ جىنىسىن قالاي انىقتاپ ءجۇرسىڭ؟
– تاڭ قالاتىن تۇگى دە جوق: ەكەۋى سىرا ءبوتەلكەسىنە, ۇشەۋى تەلەفونعا قونىپ تۇر ەكەن!
***
– بولاشاقتىڭ كولىكتەرى نەمەن جۇمىس ىستەيدى دەپ ويلايسىڭ؟
– سۋ مەن ءشوپ بولسا بولدى.
– ال ونداي تەحنيكا قالاي قوزعالادى؟
– اتتى ارباعا جەگىپ ءجۇرىپ كەتەسىڭ...
***
ەكى ەركەكتىڭ اڭگىمەسى:
– قالايسىڭ؟ لەنكا ەكەۋىڭ نەكەگە تۇرىپ باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىعارسىڭدار؟
– سولاي دەسە دە بولادى. لەنكا باقىتتى, مەن نەكەگە تۇرعانمىن.
***
التىن بالىق شالدىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ قالىپ:
– كەمپىرىڭىز ءتىرى مە؟ – دەيدى.
– ءتىرى.
– وندا مەنى قۋىرىپ جەي سالىڭىز!..
***
***
– ءىسى تەك ىلگەرى كەتكەن ەركەك دەپ كىمدى ايتامىز؟
– اقشانى تاۋىپ ۇلگەرەتىنى سونشا, ايەلى ونى جۇمساپ ءۇلگەرمەيتىن ەركەكتى ايتامىز.
***
– نە ىستەسەك ەكەن؟
– اراق ىشەمىز.
– مەرەكەنى جاي كۇندەردەگىدەي ەتىپ بەرەكەسىن كەتىرمەيىك تە!