قازاق ەلى

بۇگىن مەن بولاشاق تۋرالى وي

تاعى ءبىر اي وتكەن سوڭ, ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ, قازاقستانعا قايتتىم. قازىر اقتاۋدا جۇمىس ىستەگەنىمە ەكى جىل بولدى. – چارلز ءىنىم نە بولدى؟ – چارلز ءىنىڭىز الماتىعا ارتىمنان ىزدەپ كەلىپ, تاعى دا ماعان تۇرمىسقا شىق دەدى. ازامات­تىعىنا ءتانتى بولدىم. بىراق كەلىسپەدىم. تارازدىڭ ءبىر جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتىم. تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. كەڭ, مەيىرىمدى ادام. ءبىر ۇلىمىز بار. ۇل­داردىڭ سانىن قۇداي قا­لاسا, بەسەۋگە جەتكىزبەكپىز. – نيۋ-يورككە جايشا كەلدىڭ بە؟ – وسىنداعى باس وفيسكە جۇمىسقا شاقىردى. – كەلىستىڭ بە؟ – ءسىز قولداساڭىز, وندا شارتقا بۇگىن قول قويامىن. – قوي قولىڭدى. قورعانباي قوي. بۇگىن كەشكە مەنىڭ جۋرناليست دوسىم دجيم لەرەگەر كاليفورنيادان ارنايى ۇشىپ كەلەدى. ەكەۋىڭە داستارقان جايايىن. كەلىسەمىسىڭ, گۇلجان؟! – كەلىسەمىن. راحمەت, روللان اعا. كۇيەۋ بالا­ڭىز دا وسىندا. – بىرگە كەلىڭدەر. ورتا تولادى. كوڭىل وسەدى. گۇل­جان, سەنىڭ از عانا ءومىر جولىڭنىڭ ءوزى ءبىر ۇلكەن رومان. وتانىن سەندەي ايالايتىن قارىن­داستارىم كوبەيە بەرسىن. – وتانىمدى قۇرمەتتەۋگە باۋلىعان سىزدەردىڭ اق نيەتتەرىڭىز عوي, اعالار! سول كەش بىزدەر نيۋ-يوركتىڭ اتاقتى قىتاي رەستورانىندا باس قوستىق. شىعىس رۋحى قانى­مىزدا ويناسىن دەگەن وي ەدى مەنىكى. سول ويدى جاستار ۇقسا دەگەن تىلەك ەدى مەنىكى. ەرتەڭىندە تاڭ اتار-اتپاستان, دجيم لەرەگەر ەكەۋمىز نەۆادا شتاتىنا جول تارتتىق. 2011 جىلى سەمەيدىڭ يادرولىق پوليگو­نىنىڭ جا­بىلعانىنا جيىرما جىل تولدى. سوعان وراي نەۆادا مەن سەمەيدى قوسىپ, ءبىر كىتاپتى باستاپ جىبەرەمىز بە دەگەن نيەتتى ۇستانىپ ءجۇرمىز. جول كەسپەيىن. ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى. اللانىڭ ءسات ساعاتى تۇسسە, دجيم ەكەۋمىز ول كىتاپتى جازىپ تا شىعارمىز.   دەگەلەڭ تاۋى. بەيبىت اتوم ءھام ادام تەك يمان ايتقان, جاقسى عامالدار  جاساعان ادامدار عانا تاۋسىلمايتىن ساۋاپقا باتادى!                                      قۇران كارىمنەن. ادامزات بالاسى جۇمىر جەردە بەيبىت اتوم جوس­پارىن ەنگىزۋدى ارمانداعالى قاشان. بۇل جوس­پاردى تىكەلەي ىسكە اسىرۋعا امەريكا مەن ەۋروپا جاندارىن سالۋدا. اتاقتى فيزيك, ەكى مارتە نوبەل سىيلى­عىنىڭ يەگەرى ماريا كيۋري كۇيەۋىنىڭ مولا­سىنىڭ با­سىندا تۇرىپ, بەيبىت اتوم بولۋى ءمۇم­كىن ەمەس دەپ كۇبىرلەگەن كورىنەدى. مەن امەريكانىڭ پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەن سوڭ, سول ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەن, حح عاسىردىڭ ۇلى تۇلعا­سىنا اينال­عان ەينشتەيننىڭ مولاسىنىڭ قايدا ەكەنىن سۇ­راعام. ەشكىم بىلمەدى. سويتسەم, ۇلى فيزيكتىڭ بەيىتى جوق ەكەن. شىڭعىسحاننىڭ بەيىتى دە قايدا قالعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ەندى ءبىلۋ مۇمكىن دە ەمەس. بولىنبەيتىن نارسەنى بولمەڭدەر دەپ اللا ادامدى ەسكەرتكەنى قايدا. بولىنبەيتىنى وسى اتوم ەدى. ادام ونى تالشىقتاپ ءبولدى. ءسويتىپ, قارا جەرگە اقىرزاماننىڭ كەلۋىن جەدەلدەتتى. وسى كۇز ءبىر كەزدەرى قۇپيا بولعان, 22 ءنومىرلى قالا – قازىرگى كۋرچاتوۆ قالاسىنا بار­دىم. بۇل كوپ جىلداردان بەرگى ارمان بولاتىن. اتاقتى دەگەلەڭ تاۋىن كورمەگەلى دە تالاي جىلدار وتكەن. بۇل جولى 63 جىل بويى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ يادرولىق سىناقتار مەكەنى بولعان دەگەلەڭگە اتتاندىم. جولدا تاس-تالقان بولعان شاعان قالاسىن ارالاپ شىقتىم. گارنيزون, مادەنيەت ءۇيى, مەكتەپ, اەرو­دروم ءبارى يەسىز. تا­لاق قالعان. وسى اەرودرومدا برەجنەۆ ۇشاتىن ارنايى ۇشاق تۇراتىن. گەنسەكتەر شەت ەلگە ۇشاردا ۇشاقتارىن شاعاننان الدىراتىن. قاراڭعى ءتۇن. يەسىز قيراعان قالا. مەڭىرەۋ تىنىشتىق. جاس جۋرناليستەر تالماي جازاتىن يەسىز قالعان قالالار مەن اۋىلدار كوپ-اۋ. بىراق, بىلەك سىبانىپ, سونى جانداندىراتىن جاستار شىقپاي جاتقانى جانعا باتادى. الىستان كوگەرىپ كورىنەتىن دەگەلەڭ تاۋى اسا سۇلۋ ەدى. ەرتەدە قالاعا كىرەر جەردە پوست تۇراتىن. رۇقساتسىز ەشكىم كىرە المايتىن. جابىق قالا­نىڭ سىرتقى الەممەن ەش قاتىسى جوق. تاماق ماسكەۋ­دەن, كيىم ماسكەۋدەن, بۇيرىق تا ءماس­كەۋدەن كەلەتىن. شاعانداعى ۇشقىشتاردىڭ ورتا­سىندا جاس كەزىمدە كوپ بولعانمىن. سىيلاس ادامدار دا كوپ ەدى. كەڭەس ۇكىمەتى ىدىراعان سوڭ الىسقا ۇشاتىن بومبارديروۆششيكتەر پولكى رەسەيگە قونىس اۋداردى. ال شاعان قالاسىنىڭ ورنىندا قيراعان ۇيلەر عانا قالىپتى. ءتىپتى ساۋ تامتىعى قالماعان. تەمىر-تەرسەكتەرىن سەمەيدىڭ بيزنەسمەندەرى قىتايعا وتكىزىپ جىبەرگەن. ۇيلەردىڭ كىرپىشى تالانعان. بۇل قيراعان قالاعا تۇندە كىرسەڭ, ءتىرى ولىكتەي بولعان ەسىك, تەرەزەسى جوق اڭقيعان بەس قاباتتى ۇيلەر زارەڭدى الادى. ءتۇن ىشىندە ءار ءۇي سويلەيتىن بولار. ولاردىڭ ادامعا ايتپاعى كوپ-اۋ... كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ورتاسىندا دا ۇڭىرەيىپ تاس-تالقان بولعان ۇيلەر جەتەرلىك. شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى قالانى ەندى عانا جونگە كەلتىرىپ جاتىر ەكەن. مەن دەگەلەڭگە اسىقتىم. جاي ادامنىڭ اياعى 1947 جىلدان باسپاعان جۇمباق تەرريتوريا. ءبىر بەلگيا ەركىن سىيىپ كەتەتىن كەڭ اۋ­ماق­تى ءۇنسىز دالا. وسى دەگەلەڭدە العاشقى يادرولىق بومبا 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا تاڭعى جەتىدە جارىل­دى. ال 1951 جىلدىڭ 18 قازانىندا العاش رەت ۇشاق­تان اتوم بومباسى, 1953 جىلدىڭ 12 تامى­زىندا العاشقى تەرمو­يادرولىق, 1955 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا العاش­قى سۋتەگى بومباسى سىناققا ءتۇستى. ءسويتىپ, 45 جىل بويى دەگەلەڭ تاۋى يادرولىق سىناقتاردىڭ پوليگونىنا اينالدى. العاشقى يادرولىق بومبانى جەر بەتىندە جارعاندا مەن بەس جاستا, ۇشاقتان اتوم بوم­باسىن جەرگە تاستاعاندا جەتى جاستا, العاشقى سۋتەگى بومباسىن جارعاندا مەن توعىز جاستا ەدىم. بۇل بومبانى حالىق اراسىندا ساحاروۆ بومباسى دەي­تۇعىن. مەن سول اتوم پوليگونىنىڭ قاسىندا ءومىر ءسۇردىم. سۋتەگى بومباسىن سىنار كەزدە ءبىزدىڭ اباي اۋدانىنداعى ادامداردى تۇگەلدەي قالاعا كوشىرىپ اكەتتى. ال شال-كەمپىرلەر, ۇساق بالالار مالى­مىزدى ايداپ, تاۋ ىشىنە كەتتىك. ءبىزدى سولداتتار باستاپ ءجۇردى. مەن سوندا تۇڭعىش رەت سۋتەگى بوم­باسىنىڭ جارىلعانىن كوزىممەن كوردىم. سولداتتار ءبىزدى كيگىزبەن كەپتەپ جاۋىپ تاستاسا دا, بالالار سول كيگىزدىڭ استىنان باستارىن قىلتي­تىپ شىعارىپ الىپ, اسپانعا اۋەلەي كوتەرىلگەن ساڭى­راۋ­قۇلاقتى كورگەن. قۇداي-اۋ, مەن التى قۇرلىقتى ارالاعاندا, سول بومبانىڭ ادام ايتسا نانعىسىز بوياۋىنا ءالى كۇنگە دەيىن تاڭ قالامىن. تابيعاتتا جەتى بوياۋ بولسا, بومبا قۋاتىندا جەتپىس جەتى بوياۋ بار ما دەيمىن. سوعان ىلەسە جەر ىشقىنا ورعىدى, تاۋدىڭ تاستارى دۇركىرەپ, مال مەن ادامداردى تاپتاپ, جازىققا دومالاي جونەلدى. جاس ۇلعايعان سايىن مەن تۇسىمدە سول سۇمدىقتان شوشىپ ويانىپ, ۇيىقتاي الماي, ۇيگە دە سىيماي, دالا كەزىپ كەتەمىن. قالادا ويانسام, تاڭ اتقانشا ءبىر تىنشى­مايتىن كوشە شۋىنان ەكى قۇلاعىم بىتەلىپ, جۇرەك تۋلاپ, جەرگە وتىرىپ قالامىن. سونداي كەزدەرى ءتىرى ءجۇر­گەنىمە وكى­نەمىن. بۇنداي قاسىرەتتى كوتەرۋ ادامعا اۋىر, تىپتەن مۇمكىن ەمەس. و اللاتاعالا!... ءدال وسى جولى دە­گەلەڭگە ارنايى كەلدىم. دەگە­لەڭ تاۋىمەن بەت­پە-بەت جۇزدەسىپ, اشىق سويلەسكىم كەلگەن. كو­گىلدىر تاۋ قىركۇيەك ايى بولسا دا, ءشوبى سار­عايماعان, ۋلانعان جاپ-جاسىل دالا ءمىز باق­پاي س ۇلىق جاتىر. كوپ جىلدار بۇرىن باستاپ, بىتىرە الماي جۇرگەن رومانىمدى دە­گە­لەڭمەن سويلەسپەي, تا­­ۋىسا ال­مايتىنىمدى ىشتەي سەزگەنمىن. دەگە­لەڭ تاۋى ەكەۋمىز جەكپە-جەككە شىق­تىق. تاۋ ءۇن­دەمەدى. ول قا­سا­رىس­قان قايعى مەن مەحناتتان سويلەي المادى. رادياتسيادان ۋلا­نىپ, جاپ-جا­سىل بو­لىپ جاتقان قالىڭ ءشوپ­كە بەلشەسىنەن بات­قان دالا دا ۇندەگەن جوق. تابيعاتقا جاساعان ادام بالاسى­نىڭ جاۋىزدىعىن كور­گەن مەن دە ۇندەي ال­مادىم. تاۋ دا, ادام دا ءبىر-ءبىرىن ءسوزسىز ۇعىستى. ونى جۇرەگىم سەزدى. ءتۇ­سىندى. دەگەلەڭمەن مە­نىڭ ديالوگىم روماندا بوي كوتەرەر. 1960 جىل­دارى يادرولىق سىناق­تار­دان قى­ناداي قىرىلعان شىڭ­­­­عىستاۋدىڭ شال-كەم­پىرى, 50 جىلدان سوڭ سو­لاردىڭ نەمەرەلەرى مەن شوبە­رە­لەرى, بۇگىن اسى­لىپ ءولىپ جاتقان قىرشىن جاستار تاع­دىرى مەنىڭ ەكى اياعىم­دى بايلاپ, جازۋ ستو­لىنا وتىرعىزار. ءول­گەن تاۋمەن, ۋلانعان دالاممەن, تاعدىرىنان بۇ­رىن قينا­لىپ, جان تاپ­سىر­عان پوليگون ادام­دا­رىمەن بەت­پە-بەت كەزدەسىپ, ولاردىڭ ءومىرىن جازۋ ازاپ-اق. بىراق, مەندە باسقا امال جوق. بۇل مەنىڭ انا-جەردىڭ ال­دىندا, انا-وتاننىڭ ال­­دىندا, انا-ادامزات ال­دىندا ادام­دىق پا­رى­زىم. بۇل روماندى جا­زىپ بىتىرمەسەم, مەنىڭ جەر با­سىپ ءجۇرۋىمنىڭ ءوزى كۇنا. ادامزات بالاسىنىڭ كىنا مەن كۇنادان ادا بولار كۇنى ەندى بولماس. قۇراندا ايتىلار اقىر­زامان بەلگىلەرى اتويلاپ, ورتامىزعا جەتىپ, تەبىسىپ جاتقالى قاشان. جاڭعىرىق ۇنگە قۇلاق اسايىق. مەيىرىمدى, راحىمدى اللانىڭ اتىمەن باستاي­مىن! كۇننەن نۇر وتكەن  شاقتا, جۇلدىزدار شاشىلعان شاقتا, تاۋلار جىلجىعان شاقتا, قايمال ىنگەن قاراۋسىز قالعان شاقتا, جان-جانۋارلار ۇيىرىلگەن كەزدە, تەڭىزدەر بۇرق-سارق قايناعان كەزدە, جان-تانىنە قايتىپ قوسىلعان كەزدە, تىرىدەي كومىلگەن قىزداردىڭ كۇناسى سۇرالعان كەزدە, عامالناما الدىنا جايىلعان شاقتا, اسپان ايقارا اشىلعان شاقتا, توزاق وتى قىزعان شاقتا, جاننەت جاقىنداعان شاقتا, اركىم ءوزىنىڭ نە ىستەگەندەرىن بىلەدى. كۇللى الەمنىڭ يەسى اللانىڭ ءوزى قالامايىن­شا, سەندەردىڭ قالاعاندارىڭ ىسكە اسپايدى. سەمەيدەگى شەشەمنىڭ ۇيىنە تاڭعا جاقىن جەتىپ, توسەككە قۇلاپ ءتۇستىم. دەگەلەڭ قايتا ويعا ورالدى. جەراستى جارىلىستارىن وتكىزگەن شتولنيالار, ۇڭعىمالار ايداھاردىڭ اۋزىنداي ارانىن اشىپ جاتىر. «بالاپان», «سارىوزەن», «اقتامبەرلى», «تەلكەم» يادرولىق الاڭدارى تاس-تالقان بولعان, پوليگونداعى ۇيلەر, قالاشىقتار قيراعان, ەرتىستەن دەگەلەڭگە تارتىلعان ءداۋ سۋ قۇبىرلارىن الدەبىرەۋلەر قازىپ اكەتكەن. ادام قىرىلىپ جاتقاندا بۇل تەمىر-تەرسەكتەردىڭ نە بولىپ جاتقانىن سۇراۋدىڭ ءوزى كۇنا. دەگەلەڭ تراگەدياسىنىڭ جالعاسى ءالى ۇزاق بولاتىنىندا ءسوز جوق. سەمەيدە انام مەنەن: – دەگەلەڭ تاۋى قالاي, بالام؟ – دەپ سۇرادى. سوعىس كەزىندە سول دەگەلەڭدە انام مەكتەپتە ساباق بەرگەن. قازاق دالاسىنىڭ مال باعاتىن شۇيگىن جەرى دەگەلەڭ بولۋشى ەدى دەگەنىن سان رەت ەستىگەنمىن. – اناشىم, دەگەلەڭنىڭ جايىن مەن ايتپايىن, ءسىز سۇراماي-اق قويىڭىز, – دەدىم. انانىڭ كۇيىكتى جۇرەگىن جارالاعىم كەلمەدى. اتا-باباسىنىڭ قونى­سى بولعان جەر عوي. – اناشىم, دەگەلەڭدە ۇشقان قۇس تا, جۇگىرگەن اڭ دا جوق ەكەن. – ءارى ايتپاي-اق قوي, – دەدى انام. – سولماي, كوگەرىپ ءشوپ قانا ءوسىپ تۇر. بابا­لاردىڭ مولاسىن دا كورە المادىم. يادرولىق سىناق­تاردىڭ وتى مولالاردى باياعىدا كۇلگە اينالدىرىپ جىبەرگەن بولار. – دەگەلەڭدە بابالاردىڭ رۋحى قالماعان ەكەن عوي, – دەپ كۇرسىندى سەكسەن بەستەگى انام. – ولار رەنجىپ, تۋعان جەرىن تاستاپ كەتكەلى قاشان. رۋح اللاعا قايتقان بولار – دەدىم مەن. –اتا-بابانىڭ رۋحىنا دەيىن تالقاندادى عوي بۇلار, – دەپ بوگەلدى انام. قايتىپ ۇندەگەن جوق. ەرتەڭىندە مەن الماتىعا ۇشقانشا سويلەسپەدىك. بىزدە سويلەسۋگە شاما دا جوق ەدى. تاڭەرتەڭ مەنى جولعا شىعارىپ سالىپ تۇرىپ انام: – بالام, وسى سەنىڭ قازاق دالاسىنا اياعىڭ تيسە, جەرگە ەتبەتىڭنەن جاتىپ الىپ, جەر ءسۇيۋشى ەدىڭ. انا دەگەلەڭدە جەرگە جا­تىپ پا ەدىڭ؟ – دەپ سۇرادى. – فيزيكتەر جەرگە جات­قىز­بادى. – ولارى دۇرىس بولعان ەكەن. كورگەن ادامدار عوي, – دەپ انام سابىرىنا ءتۇستى. سەمەيدەن استاناعا ۇشىپ كەلە جاتىپ, كۋر­چاتوۆتىڭ بەيبىت اتومى تۋرالى ويلادىم. كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق, ەكولوگيا ينستيتۋتى قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى مەكتەپتە وتكەن كەزدەسۋ كوز الدىما كەلدى. سۇراق كوپ بولدى. ولاردىڭ ءبارى دە مەنىڭ «دۇنيە تاس-تالقان بولعان كۇن» پوۆەسىمدى وقىعان, سول بويىنشا شىعارما جازعان وقۋشىلار. سۇراقتارىنىڭ ءمانى دە ەرەكشە ەدى. سول بالالارعا بار شىندىقتى ايتىپ, الدارىنا تارتا المادىم-اۋ دەپ ويلادىم. مەنىڭ كوز ال­دىمدا اقيقات تىلەگەن, ومىرگە عاشىق سول جاستاردىڭ جالىنداعان جانارى قالىپتى. استانا اۋەجايىنا ءتۇس­كەندە, ولارمەن مىندەتتى تۇردە ەكىنشى رەت كەزدەسكىم كەلدى. مەكتەپ ديرەكتورىنا SMS جىبەردىم. جاۋاپ ءالى كەلگەن جوق. بىراق, سول بالالارمەن تاعى دا ءبىر كەزدەسەتىنىمە سەندىم. سول كەزدەسۋدە تارتىنىپ قالماي, بار شىندىقتى الدارىنا جايىپ سالارمىن دەپ ىشتەي بەرىك بەكەمگە كەلدىم. اقيقات ايتىلماعان جەردە, ادام ازادى دەپ ويلادىم. ادام ازعان سوڭ, جۇمىر جەردە قاسيەت قالا ما؟ جۇمىر جەر تولقىسا, ادامدى قاڭباق قۇرلى كورمەي قۇرتىپ جىبەرمەي مە؟! جەر كيەسى, ەل كيەسى, ادام كيەسى قاشاندا ءتىرى. سول كيەمىزدىڭ بار ەكەنىن ءبىلىپ, ايالاپ, ارداقتاپ باعايىق, اعايىن. كوكتەگى ءتاڭىردىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاي, ەمەۋرىنە كونبەي, ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تۇسىنەر كەزى كەلگەنىن, ادام بالاسى ەرتەرەك ويلانىپ, ەرتەرەك ۇقسا دەگەن تىلەك ەدى مەنىكى...   كەنەسارى حان  نەمەسە جالعىزدىقپەن جەكپە-جەك ءبىر جەتسە مەنىڭ اجالىم جەتەدى, نايزاعاي وتتارىنان, ساتقىندار وقتارىنان. ويتكەنى, مەن تەڭىز بوپ اقتارىلام.                                    تولەگەن ايبەرگەنوۆ. شىمكەنتتەگى «ماحامبەت» قوناقجايىنىڭ اۋلا­سىنداعى اعاش توسەنىشكە كورپە سالدىرىپ, جازدىڭ ءبىر تۇتام قىسقا تۇنىندە, «اساۋ دالا تراگەدياسىن» قالاي باستاپ كەتكەنىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. سول اعاش توسەنىشتەن كەۋدەمدى كوتەرمەي, قىزىل الا كىلەمنىڭ ءيىسىن جۇتىپ, ءۇش كۇن-ءۇش ءتۇن «اساۋ دالانى» جازدىم. بۇل رەكۆيەم – كىتاپتىڭ العاشقى نۇسقا­سىنىڭ جەتى بەتىن ون التى جاسىمدا, شىڭ­عىستاۋدا 11 سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە قاعازعا تۇسىرگەن ەكەنمىن. سونان بەرى دە قىرىق التى جىل ءوتىپتى. قىرىق التى جىلدا سياسى وڭىپ, قاعازى سارعايىپ, شەت-شەتى ۇگىتىلگەن جەتى بەت قول­جازبانىڭ كيەسى مەنى وسى ومىردە ءتىرى ساقتاپ ءجۇردى مە ەكەن؟... يادرولىق سىناقتاردىڭ زاھا­رىنان زارداپ شەككەن قازاق سابيلەرىنىڭ اششى كوز جاسىنا سۋارىلعان جەتى بەتتىك جان ايعاي بوزبالانىڭ ءوزىنىڭ دە ۇرەيىن ۇشىرىپ, ونىڭ ءوز تراگەدياسىنا اينالىپ, جۇدىرىقتاي جۇرەگىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارسا كەرەك. سونان دا, اللانىڭ ءوزى قۋات بەرىپ, اۋزىنا سالعان ءسوزدىڭ اۋىرلىعى سونشا, بوزبالانىڭ ونى سول كەزدە كوتەرىپ كەتۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. اللاتاعالا دا بوزبالانى قايتىپ قينا­ماي جۇرەگىنە سالعان اۋىر ازاپ سالماعىن جانىنان وتكىزە بەرسىن دەپ ۇزاق جىلدارعا وڭاشا قالدىرسا كەرەك. سول جا­زانى ءومىر بويى شا­شىراتىپ الماي, اتىلىپ, اسىلىپ كەتپەي جۇرەكتە باعىپ ۇستاۋدىڭ ءوزى ولشەۋسىز ەرلىك بولا­تىن. سونان دا بولار, شىڭ­عىس­تاۋدان تۇلەگەن سول بوزبالاعا اللاتاعا­لا­نىڭ كوزى دۇرىس بولدى. جەر-جاھاندا ونى ۇكىلەپ ءتاڭىردىڭ ءوزى اكەلە جاتىر ەدى. ءبارى دە ءبىر اللانىڭ قولىندا بولاتىن. ول جىلدار – قارالى جىلدار ەدى عوي. ەسى بار ادامدار اراقتان, ناشادان قىرىلىپ جاتتى. ماسكەۋدە جيىرما جىل قىزمەت ىستەگەنىمدە, قان­شا تالانتتى, اسىل ادامدار كەڭدىككە جاساعان تار­لىققا شىدا­ماي, ءولىپ جات­قانىن كوزىم­مەن كور­دىم. ولاردىڭ ءبارى دە كەسەك, ءبىرتۋار تۇلعالار بو­لاتىن. سول اياۋلى ادام­داردىڭ جانازاسىن شىعا­رۋعا دا قاتىستىم. بۇل كەڭەس وداعى حا­لىق­تارىنىڭ تراگەدياسى ەدى. حالىق ۇياتتان جەرگە كىرەردەي بولسا دا, ولگەن جوق. بيلىك ءبىر جاقتا, حا­لىق ەكىنشى جاقتا كۇن     كەشتى. بيلىك پەن حالىقتى ءبىر ارقانعا بايلاعان تاۋ­قىمەت قامى, تىرشىلىك ايا­سى, ءبىر كۇنگى كۇنكورىس مەح­ناتى عانا ەدى. ءتورتىنشى كۇننىڭ الا تاڭىندا قالامىمدى ور­تا­سىنان ءبىر ءبولىپ, ور­نىم­نان اتىپ تۇردىم دا, قوناق­ۇيدىڭ اۋلاسىنداعى باسسەيننىڭ مۇزداي سۋىنا قويىپ كەتتىم. قىزبالىق­پەن قىزدىرا جازعان سا­يىن مەنىڭ ءبىر ۋىس جۇرە­گىم ىزاعا تولىپ, قانعا بوگىپ جاتىر ەدى. ءوز-ءوزىم­دى سابىرعا, سالقىن اقىل­عا ازەر كوندىردىم. بۇل اياۋ­سىز تەكەتىرەس ەدى. جۇرەك پەن سانا بىتىسپەس اشىق ايقاس­قا شىققان. سۇيەگىڭنەن وتەتىن تاۋ سۋى مەنىڭ ەسىمدى جيدىر­دى, جۇرەگىمدى ورنىقتىر­دى, سانامدى تازالادى. مەن ادەبيەتكە سانالى ءتۇر­دە كىرىسكەندە ۇلتشىل­دىقتى ەمەس, ادامدىقتى جىرلاپ وتەم دەگەن سەرتىمنەن تانۋعا ءسال عانا قالىپ ەدىم. ورىس پاتشالارى ايعاي­لاتاتىن پاتريوتيزم, تەك قانا سوعىسقا, بىرەۋدىڭ جەرىن جاۋلاۋعا, جەسىرىن قور­لاۋعا, ەرىن ولتىرۋگە با­عىت­تالعان. مەن قازاق ازا­ماتى, قازاق جازۋشىسى, ۇلتىمدى قادىرلەۋگە, انا-وتانىمدى ماحابباتپەن سۇيۋگە تاربيەلەنگەن­مىن. سول «ماحامبەت» قو­ناق­ۇيىنىڭ اۋلاسىندا «اساۋ دالا تراگەدياسىن» جازۋدى توقتاتتىم. سالقىن اقىل مەن اسقار قۋات الار ءساتتى توستىم. بالكىم, وسى قىس تۋعان شىڭعىستاۋىمدا وڭا­­شا جايعاسىپ, بۇل كى­تاپتى جازىپ بىتىرۋگە جا­نىمدى سالارمىن. ءويت­كەنى, بۇل كىتاپ گەندەر مەن تەندەردى ايعايلا­تىپ قىت-قىت­تاعان, بالالارىمەن ورىس­شا شۇلدىرلەسكەن قازاق ايەل­دەرى مەن قازاقتىڭ نامىسىنان بەيحابار قازاق ازاماتتارى ءۇشىن جازى­لادى. جەر-وتاندى, ەل-وتان­دى, انا-وتاندى قادىرلە­مەي, سۇيمەي, جۇمىر جەردىڭ بەتىندە ءارىسى حالىق بولىپ, بەرىسى ادام بولىپ قالۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءتۇسىندىم. ىشتەن شىققان جاۋدى جەڭە الماي, جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتكەن حالىقتار, ۇلىستار قانشاما؟! ءبىز ەكى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا سىنا­داي قادالىپ تۇرىپ قالىپپىز. ولار ءبىزدىڭ ءتانى­مىزدى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋگە, تىلىمىزدەن, دىلىمىزدەن ايىرۋعا بارلارىن سالدى. ۇلى جورىق­شىل بابالار دەشتى قىپشاق دالاسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ باقتى. ساقتاپ كەلدى. ەندى سول قاسيەتتى دە, كيەلى دەشتى قىپشاق دالاسىنان ايىرىلىپ قالىپ جۇرمەيىك. ءبىزدى سىعىپ تاستاۋعا دايار ەكى مەملەكەت تە ءبىزدىڭ ءومىر بويعى ارمان-ءۇمىتىمىزدى ۇزۋگە ارەكەت جاساۋدا. جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ءۇنسىز ايلا-شارعىسى وسى. سونان دا قازاق حالقىنا قالعىپ, قامسىز ءجۇر­گەندى توقتاتار كەز كەلدى-اۋ دەپ ويلايمىن. حالىق ءوز ويىنا, ءوز ساناسىنا عانا سەنۋى قاجەت. قازاق حالقى ءوز باقىتىن, ءوز جۇرەگىنەن عانا تابا الادى. جامانعا جالىنباعان, جاقسىعا تابىن­باعان, ەر بابالارىمىزدىڭ رۋحى قولداسىن ءبىزدى! استانانى ءۇنسىز ارالاپ كەلە جاتىپ, مەن وسى اساۋ ويلارعا بەكىندىم. اساۋ ويلارعا باۋىر باسۋ, بەكىنۋ, ۇزاق ىشكى ءھام سىرتقى قاقتىعىستاردان سوڭ كەلدى. وڭايلىقپەن كەلمەگەنى ماعان دا, ساعان دا ايان قازاق وقىرمانى. ءدال وسى تۇستا وتكەن قاتەلىكتەردى, اڭعال­دىق­تاردى, اتتەگەن-ايلاردى ءبىر-بىرىمىزگە كەشپەسەك, قازاق ەلىنىڭ اسپانىنا سەنىم الەمىن ۇكىلەپ كوتەرىپ, بيلىك تە, حالىق تا تۇنگى اسپانداعى ايداي, كۇندىزگى اسپانداعى كۇندەي بىرلەسە كورىپ تۇرماساق, بولا­شاعىمىزعا ءوز قولىمىزدان كىسەن سالعان بولامىز. اباي بابامىزدىڭ: «ءبىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمە­سەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس», دەگەن ءسوزىنىڭ كەرى كەلىپ, عايباتتان كەلگەن توپان سۋدىڭ تەگەۋرىنىنە توتەپ بەرە الماي, دەشتى قىپشاق دالاسىن سۋعا اعىزىپ الارمىز. قۇداي سودان ساقتاسىن! بۇل جۇرەكجاردى, ەكى جىلعى ساپاردان سوڭ تۋىنداعان ۇرەي مەن ءۇمىت رەكۆيەمى, قازاق ەلىنىڭ ارى تازا, رياسىز اق تىلەۋى عانا. اللادان دا, ادامنان دا قيىلا تىلەگەن تىلەۋ. 1991 جىلدان باستاۋ العان 5000 بەتتىك قول­جازبا جول ۇستىندە وتكىزگەن ينتەرۆيۋلەر, ماقالا-ويلار, تاسپاعا باسىلعان بەس ءجۇز جو­لاۋشىنىڭ, ونىڭ ىشىندە وتىز ەكى ۇلت وكىلىنىڭ مونولوگ-ەسسەلەرى, توعىز ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن پرەمەر-مينيسترلەرىمەن, ساڭلاق ويشىل­دارىمەن, جازۋ­شى­لارىمەن بولعان سۇحباتتار, الەمدىك قوعام­داستىق وكىلدەرىنىڭ اشىلا شەرتەر سىرلارى, قازاق ەلىنىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىز ومىرىنە ارنالىپ ۇلكەن كىتاپ بولىپ ماسكەۋدەن جارىق كورەدى. اششى شىن­دىقتار ايتىلادى. ەڭ باستى وي مەن ارمان, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىت الاۋىنىڭ ءبىر ساتكە دە وشپەۋى. 2011 جىلى قازاق ەلىندە ءومىر سۇرگەن سەگىز ميل­ليون قازاقتىڭ تەڭ جارىمى – 1928-1933 جىل­دارى اشتىقتان قىناداي قىرىلعانىنا 80 جىل تولادى. قازاقتىڭ وتباسىنان ارىلمايتىن قايعى-شەردىڭ ءبىرى وسى اشتىق. سەمەيدە سىنالعان يادرولىق اپاتتارعا 65 جىل تولادى. كۇنى كەشە عانا اسپانىمىزدى جەرگە ءتوڭ­كەرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دە 25 جىل تولماق. قازاق دالاسىن قانعا بوكتىرگەن قاسىرەت كوپ ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن مىنالار ايرىقشا اتار ەرەكشەلەرى. كەرەكۋ ەلىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعان كەزدەسۋدە ءبىر ستۋدەنت: روللان شاكەن ۇلى, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا نەگە بەلارۋس, چەشەن, ينگۋش, گرۋزين, ارميان, تۇرىك, ت.ب. حالىقتاردىڭ جازۋشى­لارى جوق؟ – دەپ سۇرادى. – قازاق ەلىندە قونىس تەپكەن ۇلتتار مەن ۇلىس­تاردىڭ ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ وربىتۋدە قازاقستان مەملەكەتى كوپ ونەگەلى ىستەر اتقارۋدا. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادامگەرشىلىك پارى­زى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ال جازۋشىلار تۋرالى وي قوزعاۋ, ول بولەك اڭگىمە. بيىك اڭگىمە. جاڭا عانا ءسىز اتاعان ۇلتتاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبارى­مەن تىلەكتەس, تىلەۋلەس, قارىم-قاتىناستامىن. ناعىز جازۋشى, حالقىنىڭ تەگى. دۇرسىلدەپ سوققان جۇرەگى. بيىك ار-نامىسى. ناعىز جازۋشى تۋعان توپىراعىنان جاراتىلادى. تۋعان تاۋلارى­نان رۋح الادى. وزگە ۇلتتىڭ, وزگە ەلدىڭ ورتا­سىندا ءبىر دە ءبىر ءبىرتۋار ۇل تۋمايدى. بىرىنشىدەن, تەكتى ۇلت وكىلدەرى ءوز ەلدەرىندە ءومىر سۇرەدى. ەكىنشىدەن, تەكتى ۇلان تەگىنە تارتىپ تۋادى. وزگە ەل ورتاسىندا ءومىر سۇرەتىندەرى كۇنباعىس قالپىن­داعى جاي شارۋا ادامدار. شارۋا ادام شارۋاعا بەيىم ۇرپاق تۋدىرادى. گەنەتيكالىق كودتىڭ قۇلپى بۇزىلىپ, جوعارىدا ايتىلعان ۇلتتاردان ايماڭداي تەكتى ۇل تۋسا, ول قالاي بولعاندا دا تۋعان انا-وتانىمەن قاۋىشپاي, تىنىش تاپپاي­دى. ۇلى ونەر ادامدارى تۋعان توپىراعىندا عانا ءومىر سۇرە الادى. جازۋ وتاندا عانا جازىلادى. جازۋ دا توپىراق تالعايدى. قاعاز بەن قالامنىڭ سيقىرى وسىندا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۇستانى­مى ءوز ۇلتىنىڭ دامىپ, وسۋىنە قارسى جۇمىس ىستەمەسىن. مارقۇم, ورىس سپورتىنىڭ اسقان باتىرى ۆيكتور حولموگوروۆ ايتقانداي, كەڭەس وداعىندا بارلىق ۇلتتار كوركەيدى, ورىستار عانا نەسىبەلەرىنەن ايى­رى­لىپ قۇردىمعا كەتتى. سول ورىس حال­قىنىڭ كەبىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق­تار كيىپ جۇرمەسىن. بۇگىن استاناعا كەلگەنىمدە, اۋپىرىممەن الپىس ءۇش جاسقا, مۇحاممەد پايعامباردىڭ (ساللااللاحۋ الايحي ۋاسسالام) جاسىنا جەتكەن ەكەنمىن. اكەم قايتىس بولعان سوڭ مەن ەشقاشان تۋعان كۇنىمدى اتاپ كورگەن ەمەسپىن. مەن ءۇشىن ەندىگى تىرلىكتە جالعىز­دىقتان جاقىن ەشنارسە جوق ەدى. تاڭەرتەڭ استانانىڭ نۇر مەشىتىنە بارىپ, قۇران وقىعانمىن. اللاتاعالادان تىلەۋ تىلەگەنمىن. و, اللاتاعالا, اتا-بابامنىڭ تۋعان جەرى شيلىوزەككە جەتكىزە گور. قالعان عۇمىرىمدى سول جەردە, تەك قانا جازۋعا جان سالىپ ءومىر كەشەيىن. وسى تىلەگىمدى قابىل ال, اللاتاعالا! قايتادان نامازعا جى­عىل­دىم, بۇل تىلەگىمدى دە وڭعارا كور, اللاتاعالا! قازاق ەلىنىڭ اسپانى بيىك بولسىن, بەرەكەسى شاشىلماي, بىرلىگى تاۋسىلماي, دارا دا, دەربەس ەل بولۋعا جازسىن, اللاتاعالا! تۋعان توپىراعىمىزدا رۋحاني اداسۋعا ۇشى­راپ, تابيعي ىرعاعىمىزدى (ريتم) جوعالتىپ ال­عان ەل ەدىك, سول تابيعي ىرعاعىمىزدى قايتا­رۋعا قول ۇشىڭ­دى بەرە گور! جان ىرعاعىن جوعالتقان, ءوز ىرقىنان ايىرىلعان حالىقتىڭ جەر بەتىندە حا­لىق بولىپ قالمايتىنىن ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ. سول ىرىستارىمدى قايتارىپ, بۇگىنگى جاس قازاق­تاردىڭ جۇرەكتەرى مەن سانا­سىنا سىڭدىرە گور, اللاتاعالا! كەنەسارى حاننىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ قاق ءتۇبىن­دە وتىرىپ, ادام بالاسىنا باس يمەگەن, قازاق­تىڭ ءتا­ۋەل­سىزدىگى ءۇشىن جانىن قيعان, قادىرلى حاننىڭ سۋىق تاسىن جىپ-جىلى الاقا­نىممەن ايالاي سيپادىم. – قايران, اسىل تۋعان كەنە حان! اللاتاعالا, ماعان سەنىڭ ساربازىڭ بولۋدى قيماپتى, كەشىر حان يەم. مەن قاشان دا ابىلاي حان مەن ءوزىڭنىڭ رۋحىڭدى قادىرلەپ, قاسيەتتەپ ءومىر ءسۇردىم! رۋحىڭا باس ءيدىم. – روللان شاكەن ۇلى, ءسىز ەندى قايدا ۇشاسىز؟ – دەپ سۇرادى قاسىمدا كەلە جاتقان ماكسيم كۋزين. – شىڭعىستاۋىما! جالعىزدىق قۇشاعىنا, ماكسيم! جارالى جۇرەكتىڭ ەمى تۋعان جەر, باۋىرىم!.. ر.S. و, موماقان قازاق ەلى, ساعان جامان­شىلىق تىلەگەن ادام, ەشقاشان وڭباس. بۇل جالعاندا جولى دا بولماس ول پەندەنىڭ. قۇلاعىمدا رەكۆيەمنىڭ ادام جانىن تىلگىلەگەن قۋاتتى ءۇنى. ول قارا جەردى ازان-قازان قىلدى دا اسقاق اۋەندى ءۇن كوك اسپانعا اۋەلەي كوتەرىلىپ, لەزدە الىستاپ, اۋاعا ءسىڭىپ بارا جاتتى. ناعىز مۋزىكا – اۋا عوي. ال رەكۆيەم ونەردىڭ التىن ءتاجى بولسا كەرەك.