– بالالىق شاقتان باستايىق دەيسىز بە, – دەپ باستادى اباي اڭگىمەسىن. ءبارى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. اۋىلدا ءوستىم. نيكولاەۆكا, ءوزىمىز كوبەش دەيمىز عوي, قازاق-ورىسى ارالاس ۇلكەن ەلدى مەكەن ەدى. ءدال ىرگەدە سىلاڭداپ ەركە ەسىل اعىپ جاتاتىن.قازىردە دە سولاي عوي. جاز تۋسا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن كوك مايسانىڭ ۇستىندە اسىر سالىپ, سۋدان شىقپايمىز. اتام مەن اجەم سوڭىمدا جۇرەدى. ادام بوپ ەرجەتكەنىن, ءبارى-ءبارى سول كىسىلەردىڭ ارقاسى عوي...
ول ويلانىپ قالدى. ءدال وسى ساتتە كىرپىگىنە مۇڭ ىلىنگەندەي... تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولعان شىعار, اكەنىڭ دە, شەشەنىڭ دە مەيىرىمىنە بولەنۋ باقىتى بۇعان بۇيىرماپتى. بىراق جەتىم قوزىنىڭ كۇنىن كەشكەن جوق, اتاسى مەن اجەسى قولىندا بارىن ابايىنىڭ اۋزىنا توسىپ, ەشكىمنەن كەم قىلماي الاقانىنا سالىپ ءوسىردى. «قازاقتا اباي دەگەن ەل ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى اقىن بولعان. سەن دە وسەسىڭ, اتىڭا ساي ۇلكەن ازامات بولاسىڭ. ول ءۇشىن كوپ وقۋىڭ كەرەك, قازىر دۇنيەنىڭ ءبارى بىلىمدە», دەيتىن اتاسى. اتتەڭ, دۇنيە-اي, بۇل مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جىلى قاريا قايتىس بولىپ كەتتى. اۋىل اراسىندا وتە سىيلى, ءدىندار ادام ەدى. ەپتەپ دومبىرا شەرتەتىن.
ول كەزدە قىزىلجار وڭىرىندە بايان, لەنين سياقتى جاقسى ءبىلىم بەرەتىن ءۇش-ءتورت-اق قازاق مەكتەبى بولاتىن. ەسىمى وبلىستان دا تىسقارى جەرلەرگە جاقسى ءمالىم لەنين وردەندى ۇستاز اسقار يگىباەۆ باسقارعان ءبىزدىڭ نيكولاەۆكا ورتا مەكتەبىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ تۇردى. مۇعالىمدەردىڭ ءبارى دە سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى ەدى...
ۋاقىتتا توقتاۋ جوق, مەكتەپ قابىرعاسىنداعى كۇندەر زىمىراپ وتە شىقتى. بالالىق شاقپەن قوشتاساتىن ءسات تە الىس ەمەس. اباي كادىمگىدەي قينالىپ ءجۇر. بولاشاققا وزدەرىنشە جوسپار قۇرىپ جۇرگەن قۇربى-قۇرداستارىنان قالماي وقۋعا بارعىسى كەلەدى. اپاسىن دا (ول اجەسىن وسىلاي اتاپ كەتكەن) قيمايدى. وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە اپاسى ابايعا قايماق قۇيعان قويۋ شايدى ۇسىنىپ جاتىپ, توسىننان سۇراق قويدى. «جۇرتتىڭ بالالارىنىڭ ءبارى وقۋعا بارماق بولىپ جاتقان كورىنەدى. سەنىڭ نە ويىڭ بار؟» ول كوپ ويلانعان جوق, جاۋابى دايىن ەدى. «اسكەري قىزمەتكەر بولعىم كەلەدى», دەدى. بۇل جاۋاپ ومىرىندە شالعايداعى اۋىلدان ەشقايدا ۇزاپ شىقپاعان قازاقتىڭ كەمپىرىن شوشىتۋى كەرەك ەدى. «قاراعىم-اۋ, بۇل نە ءسوزىڭ, جۇرتتىڭ بالاسى سياقتى وسى اۋىلعا قاجەت وقۋدىڭ بىرىنە بارمايسىڭ با, اگرونوم بول, ءتىپتى مۇعالىم, دارىگەر كىمنەن كەم؟!.» دەپ اجەسى ازار دا بەزەر بولاتىن شىعار دەپ ويلاعان. بىراق ول كىسى نەمەرەسىنىڭ قالاۋىنا بىردەن قۇلاي كەتپەگەنمەن, مۇنى قيناعان جوق. ويلانعان كۇيى وتىرىپ قالدى.
شىنى سول, اجەسى ەشقايدا بارمايسىڭ, وقۋ وسىندا دا بار, قاسىمدا بولاسىڭ, جۇمىس ىستە, كومەكتەس دەسە, ايتقانىنان شىعا الماس ەدى. ويتكەنى, وعان بۇل كىسىدەن جاقىن, قىمبات جان جوق. ون بەس جاسقا تولعانشا تۋعان انام دەپ كەلگەن, اپا دەپ كەتكەن. كەيىن ءبارىن, مۇنىڭ اناسى داريحانىڭ كورشى اۋىلدا تۇراتىنىن, ءوز وتباسى بار ەكەنىن, ءتورت ايىندا اتاسى ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ الىپ قالعانىن, اناسىنىڭ العاشىندا ەمشەكتەگى بالانى قالاي تاستاپ كەتەمىن دەپ قينالعانىن, بەرە المايمىن دەگەنىن, تەك اتاسىنىڭ تەرىس باتاسىنان عانا قايمىعىپ ايتقانعا كونگەنىن, شالىنىڭ اق تىلەگى كەلىنىنىڭ باعىن اشىپ, ون بالانىڭ اناسى بولىپ وتىرعانىن, ءسويتىپ جورگەكتەگى ءسابيدى باۋىرىنا سالىپ ەمىزگەنىن, ەلۋدەن اسقان شاعىندا ەمشەگىنەن ءسۇت شىققانىن, اجەسى تاپتىشتەپ ايتىپ بەرگەن. «اناڭدى دا ۇمىتپا, ونىڭ ەش كىناسى جوق», دەگەن.
وسىلاي دەگەن اجەسى بۇل وقۋ بىتىرگەن سوڭ الىس جولعا اق باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالعان. سودان اباي تاشكەنتتەن ءبىر-اق شىقتى. وسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان قۇجات تاپسىرعان 14 بالانىڭ 4-ەۋىنىڭ عانا, ارالارىندا اباي دا بار, جولى بولدى. ونىڭ ارعى جاعى بەلگىلى عوي, اسكەري ءتارتىپ, كۇنى-ءتۇنى جاتتىعۋ, باستىق كوپ, دامىل جوق...
ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە الماتىدا اسكەري ۋچيليششە اشىلىپ, اباي سوندا اۋىستى. وقۋىن تامامداعاننان كەيىن ۋچيليششە قابىرعاسىندا ءوزىن تەك جاقسى قىرىنان عانا تانىتقان جاس وفيتسەردى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ ماسەلەسى تەز شەشىلدى. ول كۋرسانتتار ۆزۆودىن باسقاراتىن بولدى. روتا, باتالونعا جەتەكشىلىك ەتتى. ءسويتىپ, كەڭەس زامانىنىڭ كەزىندە-اق كوزگە ءتۇسىپ «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ناگرادتالدى. بۇل كوپ جاعدايدا اسكەري ۇرىستارعا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتكەندەرگە عانا بەرىلەتىن ماراپات ەدى. كەشىكپەي ونىڭ وڭىرىنە وردەن دە قادالدى. ونى سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى ا.گرەچكونىڭ قولىنان الدى.
ويلاماعان جەردەن وداق ىدىراپ, تۋعان ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن كەزدە اباي تاسبولاتوۆ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ ءبولىم باستىعى بولىپ ىستەيتىن. ءبىر كۇنى ونى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ باستىعى, گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات نۇرماعامبەتوۆ شاقىرىپ الىپ, الماتىداعى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە ۇسىنباق ويى بار ەكەنىن ايتتى. بۇل اباي ءۇشىن كۇتپەگەن ۇسىنىس ەدى. سوندىقتان ول جۇرەكسىنەتىنىن جاسىرماي, ورىنباسار بولسام قايتەدى دەگەن ويدىڭ ۇشىعىن شىعارعان. بىراق گەنەرال ونىڭ بۇل ءۋاجىن قابىلداي المايتىنىن كەسىپ ايتتى. «تاۋەلسىز ەل بولدىق, جەدەل شەشەتىن ماسەلەلەر كوپ. ەندىگى جەردە تىزگىن وزدەرىڭ سياقتى ەل ازاماتتارىنىڭ قولىندا بولۋى كەرەك», دەگەن ول.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ال كەلەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان گەنەرال-پولكوۆنيك, كەيىن ارميا گەنەرالى بولعان ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اسكەريلەر اراسىندا وتە بەدەلدى ادام-تىن. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, جيىرما جاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان, وت پەن وقتىڭ اراسىندا شىڭدالعان, سوعىستان كەيىن جاۋىنگەرلىك جولىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ قورعانىس سالاسىندا جالعاستىرىپ, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى, وڭتۇستىك اسكەرلەر توبى قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ايتۋلى تۇلعانىڭ ەل قالقانى – قارۋلى كۇشتەردىڭ تاعدىرى, بولاشاعى شەشىلىپ جاتقان اۋمالى-توكپەلى كۇندەرى م.التىنباەۆ, ب.ەرتاەۆ, ءا.جاربولوۆ, ۋ.ەلامانوۆ سىندى مايتالماندارمەن بىرگە ا.تاسبولاتوۆقا دا سەنىم ارتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. بۇل كەزدە ول دا اسكەري قىزمەتتىڭ قىرى مەن سىرىنا ابدەن قانىققان بىلىكتى دە ءبىلىمدى كومانديرلەردىڭ ءبىرى بولاتىن.
ول وزىنە تاپسىرىلعان قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءبىر ساتكە دە ەسىنەن شىعارعان جوق, بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمىن سول سەنىم ۇدەسىنەن كورىنۋگە جۇمسادى. وسى قىزمەتتى ون جىل ابىرويمەن اتقارعان كەيىپكەرىمىز 2002 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. تۋرا ءتورت جىلدان سوڭ پرەزيدەنت وعان رەسپۋبليكالىق ۇلاننىڭ تىزگىنىن ۇستاتتى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ايرىقشا قۇرىلىم – «ۇلاندى» قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءتول پەرزەنتى دەسە دە بولادى. ول ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن, تىكەلەي قاتىسۋىمەن قۇرىلدى. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلاندىقتارمەن ءجيى كەزدەسىپ, قۇرىلىمنىڭ دامۋ بارىسىن, جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن, تەحنيكالىق جانە تىلدىق قامتاماسىز ەتىلۋىن, جاراقتالۋ دەڭگەيىن, اسكەريلەر وتباسىلارىن الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرمەن قامتۋ ماسەلەلەرىن ۇنەمى باقىلاپ وتىرادى. ۇلاندىق جاۋىنگەرلەر مەملەكەت قامقورلىعىنا بولەنگەن. سوعان ساي العاشقى جاۋىنگەرلىك قىزمەت كۇندەرىنەن باستاپ-اق ۇلاننىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى قۇرىلىمنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە ساي بولۋعا, پرەزيدەنت – جوعارعى باس قولباسشى قويعان ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ساپالى ورىنداۋعا تىرىسىپ كەلەدى», – دەيدى اباي تاسبولاتوۆ.
رەسپۋبليكالىق ۇلان قۇرىلعاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ونىڭ قاتارىندا ون مىڭنان استام سارباز اسكەري دايارلىقتان ءوتىپتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىردە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى كۇش قۇرىلىمدارىندا ءوز قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. ۇلان ساربازدارى نەگىزگى جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارا ءجۇرىپ, قوعام ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاسادى. ولاردىڭ ونەرىنە, سپورتتاعى جەتىستىكتەرىنە وتانداستارىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىكتەر دە ءتانتى. مىسالى, 1996 جىلى ەكى جۇزدەن استام جاۋىنگەرلەردەن تۇراتىن ۇلكەن توپ مالايزياعا بارىپ, ول ەلدىڭ بىرنەشە قالاسىندا اسكەري ونەر ۇلگىلەرىن كورسەتتى. سونداي-اق, ۇلاننىڭ قۇرمەت قاراۋىلى ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدا وتەتىن «سپاسسك مۇناراسى» حالىقارالىق اسكەري-مۋزىكالىق فەستيۆالىنە بىرنەشە رەت قاتىسىپ, شەرۋ جاساۋ, قارۋدى مەڭگەرۋ شەبەرلىگىمەن تاڭعالدىردى. رەسپۋبليكالىق ۇلان قۇرامىنداعى پرەزيدەنت وركەسترى دە مەملەكەتتىڭ ايبىنىن اسىرىپ, ءسان-سالتاناتىن پاش ەتكەن ۇلكەن ونەر ۇجىمى. قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا بەلگىلى تۇلعالار ۇلەس قوسقان وركەستردە قازىر دە دارىندى ونەرپازدار توبى ەڭبەكتەنۋدە. بارلىق جانرلاردىڭ, ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ مۋزىكا ۇلگىلەرىن جوعارى ساپادا ورىندايتىن ۇجىم الەمدىك ساحنالاردا قازاقستان اتىنان ونەر كورسەتىپ ءجۇر.
وسىلاي بۇگىنگى تاڭدا ءوزى باسقارىپ وتىرعان قۇرىلىم جايلى ماقتانىشپەن ءسوز ساباقتاعان اباي بولەكباي ۇلى ءبىزدىڭ بار تابىستارىمىز ءوز باستاۋىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتتان الاتىنىن باسا ايتقان. «حالىق وعان ءوز تاعدىرىن, ءوز بولاشاعى مەن ۇرپاقتار بولاشاعىن سەنىپ تاپسىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە تەڭدەسسىز كۇش سالدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جيىرما جىل ىشىندە قازاقستان ساياسات پەن ەكونوميكادا اۋقىمدى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, الەمنىڭ ءىرى دەرجاۆالارى پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, ۇسىنىسىن ماقۇلدايتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى», – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جيىرما جىل ىشىندە قازاقستان قول جەتكىزگەن ءىرى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – زامان تالاپتارىنا ساي جاراقتالعان, كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن كاسىبي اسكەردىڭ قالىپتاسۋى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى نەگىزىندە 2007 جىلعى 21 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق, ناقتىراق ايتقاندا, اسكەري قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن, ەڭ الدىمەن, قورعانىس سيپاتىنداعى جاڭا اسكەري دوكترينا قابىلدانۋى دا قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋگە, وڭتايلى قۇرىلىمى بەكىتىلىپ, اسكەرىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق قازىعىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامدار بولعانى انىق. اباي بولەكباي ۇلى دا وسى ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. دەمەك, ونىڭ دا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا قوماقتى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وزىندىك ۇلەس قوسقانى انىق. اسكەري سالادا وسىنداي باي تاجىريبە جيناقتاعان ادامنىڭ وزىندىك وي-تولعانىستارى بولۋى زاڭدى دەسەك, سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن كىتاپتارىنىڭ دا شەرتەر سىرى از ەمەس. جاقىندا ول تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا وقىرماندارعا «جوعارعى باس قولباسشى – اسكەري قاۋىپسىزدىك كەپىلى» دەپ اتالاتىن جاڭا كىتابىن ۇسىندى.
– بۇل جەتىستىك – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى, ياعني, مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ەل تىنىشتىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ويتكەنى, پرەزيدەنت قارۋلى كۇشتەر جانە باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردىڭ دامۋ باعىتىن زامان اعىمىنا, ەل ومىرىندەگى نەگىزگى كەزەڭدەرگە ساي ايقىنداپ وتىردى, ولاردى جەتىلدىرۋ جولىندا كوپتەگەن ومىرشەڭ شەشىمدەر قابىلدادى. ونى ءبىز جازباعاندا كىم جازادى دەپ قولعا العان ەدىم, – دەيدى ول.
ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن تارازىلايتىن ءتالىمى زور تۋىندى دەپ باعالاعان بۇل ەڭبەگىندە اۆتور ەلباسىنىڭ مەملەكەت اسكەرىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا, الەمنىڭ وزىق ەلدەرى ارميالارىمەن تەرەزەسى تەڭ دەڭگەيگە جەتۋىنە باعىتتالعان قىزمەتىن ەگجەي-تەگجەيلى تالداي كەلىپ, اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردى قۇرىپ, قالىپتاستىرىپ, قۋاتتى كۇشكە اينالدىرا بىلگەن ەرەن ەڭبەگىنە ءوز باعاسىن بەرەدى, شىنايى ريزاشىلىق سەزىمدەرىن ورتاعا سالادى.
وسى كىتاپتىڭ تانىستىرىلۋ راسىمىندە ءسوز العان ەلىمىزگە ەسىمى جاقسى تانىمال ازامات, بەلگىلى اقىن ەربول شايمەردەن: بىرىنشىدەن, «اۆتوردىڭ عالىمدىعى وسى تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ جازۋىنا كومەك بەرگەن. ونىڭ بۇل سالانى جاقسى بىلەتىنى, وعان ءوزى دە تىكەلەي ارالاسىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنى كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا ايقىن اڭعارىلىپ, اۆتوردىڭ قاراپايىمدىلىق قاسيەتى ەرەكشە بايقالادى. بۇل جاڭا تۇرپاتتى اسكەريلەرىمىزدىڭ قازىرگى بەينەسى دەپ بىلەمىز. ەكىنشىدەن, بۇل ەڭبەكتە ءبىلىمنىڭ كوزى بار. ويتكەنى, كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر جيناقتالعان», دەپتى.
«اۆتوردىڭ عالىمدىعى»... «ءبىلىمنىڭ كوزى بار»... ەرەكەڭنىڭ ءجون-جوسىقسىز ەشكىمدى ماقتامايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ارتىق ايتىلعان ءسوز ەمەس, اسكەري قىزمەتتى عىلىممەن شەبەر ۇشتاستىرىپ جۇرگەن اباي تاسبولاتوۆتىڭ ەڭبەگىنە, ازاماتتىق بولمىسىنا بەرىلگەن شىنايى باعا. كەزىندە ونىڭ عىلىمي جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن مارقۇم, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ تا ونىڭ وسىنداي قاسيەتتەرىن جوعارى باعالاعانىن بىلەمىز. عىلىمي جۇمىس دەمەكشى, ونىڭ كەڭەستىك جۇيەنىڭ اياق كەزىندەگى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىنىڭ جۇرتتى دۇرلىكتىرگەنى بار. ول «كەڭەس ارمياسىنداعى ۇلت ماسەلەسى» دەپ اتالاتىن. مۇنى ەستىگەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ءتىپتى اۋزىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەي: «اتاما, ءوزىڭدى دە, ءبىزدى دە قۇرتاسىڭ, قىزمەتىڭنەن قۋىلاسىڭ, بارىنەن ايىرىلاسىڭ», دەپ ات-توندارىن الا قاشقان. «مەن نە دەيمىن, دومبىرام نە دەيدى» دەگەندەي, بۇل اڭ-تاڭ. «كەڭەس وداعىندا ۇلت ماسەلەسى جوق, ءبارى شەشىلگەن. باسقا تاقىرىپ قۇرىپ قالدى ما, قايداعىنى قايدان تاۋىپ الىپ ءجۇرسىڭ؟» دەيدى. ەشقايسىسىنىڭ ماسەلەنىڭ بايىبىنا بويلاعىسى جوق, زامان دا, ادام دا وزگەرىپ جاتقانىن ەسكەرمەيتىن سياقتى. ءوز زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسە, بۇل كەزدە كەڭەس اسكەرلەرى قۇرامىنداعى تۇركى تەكتەس حالىقتار وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 65-70 پايىزعا جەتىپ قالعان. وسى جايدى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. باياعىدان بەرى كەلە جاتقان سەگىز ساعاتتىق «حالىقتار دوستىعى» ساباعى ءبارىن شەشەدى دەپ ويلاعان عوي.
ابايدىڭ ءوز پايىمداۋىنشا, اسكەري سالاداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزەتىن مەزگىل جەتتى. اتتارى اڭىزعا اينالعان كوشپەندىلەر – ساقتاردىڭ, عۇندار مەن كوك تۇركىلەردىڭ ۇرپاعىمەن جۇمىستىڭ سيپاتى وزگەشە بولۋ كەرەك. ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىق, كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتىلىن, ءداستۇرىن ءبىلىپ, داڭقتى بابالارى – تەرەڭ اقىل, بيىك نامىس, ەرجۇرەكتىكتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن ۇلى حاندار مەن باتىرلار رۋحىندا تاربيەلەۋ كەرەك. «تۇركى جۇرتى ءۇشىن تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم», دەپ ەل مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويعان كۇلتەگىن باباسىن, تونىكوك پەن بىلگە قاعان سەكىلدى كورەگەن بيلەۋشى, ۇلى قولباسشىلاردىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كەرەي مەن جانىبەك, قاسىم, حاقنازار, ەسىم, تاۋكە, ابىلقايىر مەن ابىلاي, حالقىنا دەگەن ادالدىعى, ەرلىگى مەن باتىرلىعى ماڭگىلىككە ساقتالىپ قالعان ءجالاڭتوس, قاراساي, اعىنتاي, قوجابەرگەن, ەسەت, بوگەنباي, قابانباي, حانگەلدى, ساڭىرىق, وتەگەن, قويگەلدى, رايىمبەك, ناۋرىزباي, ولجاباي, بايان, جاناتاي, جاۋعاش جانە باسقا دا ھاس باتىرلاردىڭ ىسىنە, ومىرىنە تەرەڭ بويلاماعان جاستاردان نە كۇتۋگە بولادى. سوندىقتان ولاردىڭ سانا-سەزىمىندە توڭكەرىس جاساۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاس ساربازدارمەن كۇنبە-كۇن جۇمىس ىستەيتىن وفيتسەرلەر قاراماعىنداعىلاردىڭ سالت-داستۇرلەرىن بىلۋلەرى, قۇرمەتتەۋلەرى كەرەك. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ الدىنا قايتا ورالعان ول وسىنىڭ ءبارىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي دالەلدەپ شىقتى. الماتى جوعارى جالپى اسكەرلىك كوماندالىق ۋچيليششەسىن ءتامامداعان, ودان كەيىن ماسكەۋ قالاسىنداعى م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانى بىتىرگەن بىلىكتى وفيتسەر وسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق, ءوزىنىڭ قولعا العان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزبەي تىنبايتىن مىنەزىنە باسىپ عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىن ودان ءارى جالعاستىرا بەردى, ارادا 14 جىل وتكەننەن كەيىن ماسكەۋ عالىمدارىنىڭ الدىندا تاعى ءبىر ەڭبەگىن ويداعىداي قورعاپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندى.
وسى ماتەريالعا وتىرىپ, اباي تاسبولاتوۆ ءومىرىنىڭ يىرىمدەرىنە تەرەڭدەگەن سايىن سەگىز قىرلى دەگەن سوزدەر ويعا ورالا بەرگەن.شىنىندا دا, ول كىسى قىزىعارلىق نەبىر اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جيعان عاجايىپ تۇلعا. دەمالىس ساعاتتارىندا دومبىراسى قولىنان تۇسپەيدى. تاريحقا جۇيرىك ەكەنى جاي دا ءتۇسىنىكتى عوي, ال ادەبيەتكە, انگە قۇشتارلىعىن وياتقان قانداي تىلسىم كۇش!؟ اجەسىنىڭ ءالديى مە, الدە اباي, ماعجان جىرلارىنىڭ قۇدىرەتى مە... «سەگىز سەرىنىڭ, اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ اندەرىن جاقسى كورەمىن. قوجابەرگەن بابامىزدان, شال اقىننان قالعان سوزدەر قانداي كەرەمەت! سولاردىڭ ءبارىن ەستە ساقتاي المايسىڭ, قويىن كىتاپشاما جازىپ جۇرەمىن...» اباي بولەكباي ۇلىنىڭ جانىنان ءبىر ەلى تاستامايتىن قويىن كىتاپشاسى بارىن ونىمەن ارالاساتىنداردىڭ ءبارى بىلەدى. ءىشى تولعان- وي, سىر. كۇندەلىك دەسە دە بولعانداي. بىردە كەيىپكەرىمىز ىزدەگەن ساتتە وسى كىتاپشاسىن تاپپاي قالىپ قاتتى قىسىلىپتى. «بۇل كىتاپشا ماعان وتە قىمبات. ءوزىن قاشان باستاعانىمدى دا ۇمىتىپ قالدىم. كادىمگى مەنىڭ اقىلشىم سياقتى».
جاراتقان جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن پەندەلەرىن الالاماي ءاۋ باستا قاي-قايسىسىنا بولسىن, سان-الۋان جاقسى قاسيەتتەردى ءۇيىپ-توگىپ بەرەدى ەكەن. الايدا, سونىڭ ءبارىن ساقتاپ, مولايتۋ, ءوز باسىنىڭ, ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعان. تىنىمسىز ىزدەنىپ تالپىنعاندار عانا بيىكتەردى باعىندىرادى, بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرىن ۇشتاپ, سان-قىرلى ازامات بولىپ قالىپتاسادى, باقىتىن تابادى. اباي تاسبولاتوۆ تا ناق وسىنداي ازامات.
جاقىندا جول ءتۇسىپ, كوبەشكە (ا.تاسبولاتوۆتىڭ تۋعان اۋىلى) بارعان ەدىم, كادىمگىدەي كوتەرىلىپ, كوركەيىپ قالىپتى. وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن قاڭىراپ بوس قالعان ۇيلەردىڭ ءبارى جوندەلگەن, يەلەرى بار, جۇمىس ىستەپ تۇر, اۋلالارى گۇلگە تولى. سولاردىڭ اراسىندا مەنىڭ كوزىمە وتتاي باسىلعانى جاڭا مەشىت ءۇيى ەدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەگەن مۇقاشەۆ: «گەنەرال جەرلەسىمىز اباي تاسبولاتوۆتىڭ باستاماسىمەن سالىندى» دەدى. مەكتەپ تابالدىرىعىنان اتتادىق. مەكتەپ ءومىرى تۋرالى اڭگىمەلەگەن جاس ديرەكتور اباي بولەكباي ۇلىنىڭ ايتۋىمەن وقۋ ورنىنىڭ تاريحى تۋرالى كىتاپ دايىنداپ جاتقاندارىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءيا, ول قايدا جۇرسە دە التىن بەسىگى – اۋىلىن ۇمىتپايدى. «شىركىن, اۋىلعا نە جەتسىن! اۋاسى قانداي, ادامدارى قانداي!..». وسى ءبىر سۇيىسپەنشىلىك جۇرەكتى تەربەيدى, كەيدە جىر بولىپ توگىلەدى, كەيدە كۇي بولىپ كۇمبىرلەيدى. ساعىنىشتان تۋعان سونداي ءبىر كۇيدى بىرگە وتىرىپ تىڭدادىق. «اجەمە ارنادىم» دەيدى. ويدى شىرماپ, بويدى شىمىرلاتاتىن دۇنيە ەكەن. كەيىپكەرىمنىڭ جارقىراي كورىنگەن وسى ءبىر قاسيەتى ونىڭ تۇلعاسىن بۇرىنعىدان دا اسقاقتاتا تۇسكەندەي.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.