جۋىردا اۋداندىق «بايانتاۋ» گازەتىنە 80 جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەل تىنىسىن جازۋدان تانباي كەلە جاتقان بۇل باسىلىمنىڭ قاتارداعى اۋداندىق گازەتتەردىڭ ءبىرى ەمەس, قازاق ءۇشىن جولى ۇلكەن, تاريحى سان تاراۋعا تۇسكەن تاعدىرلى باسىلىم ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
تاريحى سان تاراۋ باسىلىم دەمەكشى, «لەنين تۋى» دەپ اتالعان وسى گازەتكە 1931 جىلى اقىن, ءارى جورنالشى عالىم مالدىباەۆ تۇڭعىش رەداكتور بولعان ەكەن. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قۇلاق اسساق, سول كەزدەرى عالىم اعامىز ماشەكەڭە – ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزعا باسىلىمعا اقجول ايتساڭىز دەپ بارعان ەكەن. جازعان دۇنيەلەرىن جاريالاپ تۇرعىسى كەلەتىنىن دە ۇمىتپاسا كەرەك. سوندا اۋليە ءماشھۇر: «قاراعىم, مەن اقىرەت قامىندامىن. قولقا سالما. تاعى ايتارىم, گازەتىڭنىڭ شىراعى سونبەسىن!», – دەپتى. بىرەر ايدان سوڭ اۋليە قايتپاس ساپارعا اتتانادى.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الدى. ەل-جۇرتىمىزدىڭ دا اتاۋى وزگەرىپ, ەس جيدىق. ەگەمەن ەل اتاندىق. الگى «لەنين تۋى», «كوممۋنيزم تۋى», «جەڭىس» دەگەن قىزىل اتاۋلار كەلمەسكە كەتتى. شىنىن ايتسام, وسى باياناۋىلدىڭ گازەتىنىڭ نەگە «جەڭىس» دەپ اتالعانىن كەيدە ءوزىم دە تۇسىنبەي قالامىن, كىمدى, نەنى جەڭدىك دەپ. تابيعاتى عاجايىپ, ءار تاسى شەجىرەگە تولى مىناداي ەلىمىز, جەرىمىز بار. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن العاشقى كۇننەن-اق اۋزىما «بايانتاۋ» دەگەن اسەم اتاۋ ورالا بەرگەنى دە سول ەدى, – دەيدى گازەت رەداكتورى شاكىرات شالباي. – ءبۇگىنگى كۇنى 80 جىل تولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ «بايانتاۋ» اتتى اۋداندىق گازەتىمىزدىڭ دە كورمەگەنى جوق. قولدان كەلەر قايرانىڭ جوق, قاتال زامان ۇكىمى سولاي بولدى. الاساپىران ۋاقىت, قولدان جاسالعان اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭى. ودان ءارى سويقاندى سوعىس, سوعىستان سوڭعى قالپىنا كەلتىرۋ, ءتىزىپ ايتا بەرسەڭ تولىپ جاتىر. ءتاۋبا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. بۇعان جەتەر باقىت جوق.
ءيا, ايتسا ايتقانداي, «بايانتاۋ» اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى شاكىرات شالباي اعامىز, مىنە, وسىلاي تولعانادى, تولعاناتىن دا ءجونى بار. گازەتتىڭ 80 جىلدىق تاريحىنىڭ 50 جىلىن ول كوز الدىنان وتكىزدى. 50 جىل بويى قازاق تىلىنە, قازاق گازەتىنە قىزمەت ەتىپ, وتكەننىڭ شەجىرەسىن, تاۋ باۋرايىندا وتىرعان اۋىلداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قولىنداعى قالامىمەن ورنەكتەپ بۇگىنگە جەتكىزدى. قانە, تاعى دا ارىپتەس اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرەلىك.
– 1960 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, وسى رەداكتسياعا كەلدىم. كوررەكتورلىعىنان باستاپ, رەداكتورلىققا دەيىنگى ساتىلاردان ءوتتىم. ال 1972 جىلدان باستاپ گازەت رەداكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەمىن. العاشىندا بۇل گازەتتى عالىم مالدىباەۆ, سوعىس جىلدارى سماعۇل تورعاەۆ, ەلۋباي ساعىناەۆ دەگەن ازاماتتار باسقارعان. ودان كەيىنگى جىلدارى بالتاباي سەيسەمبەكوۆ, رافاعات سىزدىقوۆ, حاكىم بوپەعاليەۆ, تولەۋتاي قۇلماعامبەتوۆ دەگەن اعالارىمىز رەداكتورلىق جاسادى. بۇل وشپەيتىن تاريح, اعالار جولى, وزگە ەلدىڭ قۇزىرىندا بولساق تا ەلدى, جەردى ساقتاپ كەلگەن حالىقتىڭ تالايلى تاعدىرى دەپ بىلەمىن. مۇنىڭ ءبارى, ءارينە, گازەتتىڭ سارعايعان بەتتەرىندە قالدى.
وزىمىزگە بەلگىلى, ەلىمىز ەندى ەڭسە كوتەرىپ جاتقان تۇستا, سوناۋ 90-جىلدارى قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان كەيبىر اۋداندىق گازەتتەردىڭ ۋاقىتشا جابىلىپ تا قالعانى ەسىمىزدە. باياناۋىلدىڭ «بايانتاۋىنا» دا وڭاي بولعان جوق. كەڭەس كەزىندە گازەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى بولدى دا, ماتەريالدىق جاعىنان قيىندىق كورە قويمادىق. قيىندىق دەگەن بەرتىن, اۋىسپالى كەزەڭدە كەلدى. جالاقى تولەنبەگەن سوڭ, تىلشىلەرى كەتىپ قالىپ, شاكىرات اعانىڭ ءبىر ءوزى رەداكتسيادا جالعىز قالعان كەزدەرى دە بولىپتى. سودان ءبىراز ۋاقىت وبلىستىق «سارىارقا سامالى» گازەتىنىڭ قوسىمشاسى بولىپ تا شىعىپ جۇرگەن كورىنەدى.
– سول كەزدە ءبارىن تاستاپ, رەداكتسيانىڭ عيماراتىن جەكەشەلەندىرىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ كەتۋگە دە بولار ما ەدى. ءبارىنەن دە بۇرىن قازاق گازەتىنىڭ شامشىراعىن سوندىرمەۋ مىندەتى, پارىزى بيىك تۇردى. ءارى قازاق تىلىندەگى گازەتتىڭ جابىلىپ قالۋىنا جول بەرگىم كەلمەدى. بۇل قيىندىقتان وتتىك. الايدا, وسى بەرتىندە, 2000 جىلدارى سول كەزدەگى اۋدان باسشىلىعى «بايانتاۋدى» جاۋىپ تاستاپ, «باياناۋىل باۋرايى» دەگەن ەكىنشى ءبىر اۋداندىق گازەت اشقانى بار. اۋداندىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجى ەكىگە جارىلىپ, بۇل جاعداي دا وڭايعا تۇسپەدى. ايتەۋىر, جاڭادان اشىلعان گازەت جابىلىپ, ءبىز «بايانتاۋدىڭ» ىرگەسىن قۇلاتپاي, امان ساقتاپ قالدىق, – دەيدى شاكىرات اعا اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ. – ءوزىڭىز دە بىلەسىز عوي, وبلىستاعى باسقا اۋدانداردا ورىس تىلىندە شىعاتىن گازەت قاشاندا الدىڭعى قاتاردا تۇراتىن ەدى. ولارعا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىن. ال قازاقشا اۋداندىق گازەتتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەيبىر اۋدانداردا مۇلدە بولمادى. قازاقشا بەتتەرى عانا بار نەمەسە ورىس گازەتىنىڭ اۋدارماسى ىسپەتتى بولىپ جۇرگەن بولسا, وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن بىلتىردان باستاپ وبلىستاعى ۋسپەن, جەلەزين, پاۆلودار اۋدانى, پاۆلودار قالاسى, قاشىر, شارباقتى اۋداندارىندا اشىلعان گازەتتەر قازاق تىلىندە شىعاتىن بولدى.
– ال ەندى, «بايانتاۋدى» اينالىپ وتكەن جازۋشى-اقىن جوق. مارقۇمدار ديحان ابىلەۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, زەيتىن اقىشەۆ, رامازان توقتاروۆ, قاليجان بەكحوجين, قازىرگى كوزى ءتىرى قالمۇقان يساباەۆ سەكىلدى اعالارىمىزدىڭ جازعاندارى «بايانتاۋدا» جاريالانىپ تۇردى. ءبىر عاجابى, «بايانتاۋعا» دەپ الماتىدان وزدەرى حاتپەن پوشتاعا سالىپ جىبەرەتىن. سويتسەك, قازاق گازەتىنە تىلەكشى بولىپ, ەل مەن جەرگە, باياناۋىلدىقتارعا وي سالسا دەگەن ماقسات ەكەن عوي ول كىسىلەردىڭ جازعاندارى. مارقۇم ءىسىلام جارىلعاپوۆپەن دە بايلانىسىمىز جاقسى بولدى. بارلىعىمەن ۇزبەي حات جازىسىپ تۇردىق. ءبىر كەزدە ول ۋاقىت ابدەن سارعايتقان بۋما-بۋما قاعازداردىڭ ءجىبىن شەشىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كورسەتتى. گازەتتىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا الكەي مارعۇلان, قانىش ساتباەۆ, مەيىز ساتباەۆا سەكىلدى عالىمداردىڭ ەرتەرەكتە وسى باسىلىمدا جاريالانعان ماقالالارىنان ۇزىندىلەر دە بەردىك. بۇلار تاريحي جادىگەر, كەيىنگى ۇرپاققا قاجەت دۇنيەلەر عوي. بۇل كۇندەرى دە «بايانتاۋدىڭ» وقىرمانى دا, اۋىل-اۋىلدان جازاتىن مەنشىكتى تىلشىلەرى دە جەتەدى. ونسىز باياناۋىل بولماس. ءار اۋىلدا ءبىر-ءبىر قالامگەر, ءبىر-ءبىر شەجىرەشى, اقىن-جىراۋ, جازۋشى بار دەسەك, ارتىق ەمەس. كۇركەلى اۋىلىنان نىعمەت ءجامىنوۆ, بىرلىكتەن باعزات ابدەنوۆا, جاياۋ مۇسا اۋىلىنان مۇحامەتقايىر ءشارىپوۆ جانە ت.ب. گازەتتىڭ تۇراقتى وقىرماندارى. ال ەندى باياناۋىلدىڭ وتكەن-كەتكەن بۇكىل شەجىرەلى عۇمىرىن تەرمەلەپ, جىرداي عىپ ايتىپ بەرەتىن رامازان نۇرعاليەۆ, التىنبەك جۇماتوۆ دەگەن شەجىرەشىلەرمەن تاريحشىلاردىڭ ءوزى بايقاپ سويلەسەدى دەسە دە بولادى. قوس شەجىرەشى گازەتپەن ۇزبەي بايلانىس جاساپ, ءجيى-ءجيى تانىمدىق ماقالالار جازىپ تۇرادى. وسى گازەتتەن شىعارماشىلىق جولىن باستاعان سۇلەيمەن بايازيتوۆ دەگەن جازۋشى قازىر اقساقال جاسىندا. ال قىرىقباي الدابەرگەنوۆ عىلىم دوكتورى, پروفەسسور بولسا, اسقار لەكەروۆ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى. رەداكتسيادا دا كىلەڭ جاستار ىستەيدى. ايتالىق, جاننۇر مۇساباەۆا جاۋاپتى حاتشى, ءلاززات جۇنىسبەكوۆا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, قاتاروۆا مەرۋەرت, تىلەۋباەۆا ايگۇل دەگەن ءتىلشى قىزدار بار.
– ءوزىڭىز دە بايقاعان بولارسىز, «بايانتاۋ» دەگەن گازەتتىڭ بولاشاق يەلەرى قولدارىنا قالام ۇستاعان وسىنداي قازاق قىزدارى. راسىندا دا, مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام! ال ەندى ءوزىمدى شاكىرات شالباي دەپ ەل-جۇرتقا تانىستىرعان «بايانتاۋ» گازەتى دەپ ويلايمىن, – دەدى رەداكتور اعامىز بىزبەن قوشتاساردا.
فاريدا بىقاي,
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى.
سۋرەتتە: گازەت رەداكتورى شاكىرات شالباي.