سەمسەردەن سوقا سوعۋ

قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى اياقتالدى مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءۇش ءبىر­لىك­تىڭ تۇتاس ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى – پروب­لەمالاردىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتى. ول ادامزاتتى يادرولىق قارۋ­دان قورعاۋمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى – ىقتيمال يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بولسا, ءۇشىنشىسى – اتوم ەنەرگە­تيكا­سى­نىڭ قاۋىپسىزدىگى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ. (يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءما­سە­لەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭ­گەي­دەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن ءسو­زىنەن).

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ  –  نيۋ-يوركتەن.

الدىمەن ۋادە ەتىلگەن جايدان باستايىق. «نازارباەۆ وسى كۇن­دەرى بۇكىل الەمنىڭ اۋزىندا ءجۇر­گەن پالەستينا پروبلەماسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. بۇل جاي­ىن­داعى ەلباسىمىز ءسوزى جونىندە دە, وسىنداعى پىكىرتالاستى دا ار­نايى, بولەك جازعان ءجون سياقتى كورىنەدى. قازىرشە بۇۇ باس اس­سامبلەياسى سەسسياسىنىڭ قارسا­ڭىندا پالەستينا باسشىلىعى ەل تاۋەلسىزدىگىن تانۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەنىن عانا ايتۋمەن شەكتەلە تۇرايىق», دەپ جازعانبىز گازەتتىڭ وتكەن نومىرىندەگى ماقالادا. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان  نازارباەۆ قازاقستان پالەستينا مەم­لە­كەتىنىڭ قۇرىلۋىن قولدايتىنىن باسىن اشا ايتۋمەن قاتار, ءوڭىر­دەگى بارلىق مەملەكەتتەرمەن جاق­سى قارىم-قاتىناس قاقتىعىستىڭ ادىلدىكپەن, سونىڭ ىشىندە تىكەلەي پالەستينا-يزرايل كەلىسسوزدەرى ارقىلى رەتتەلۋىن جاقتايتىنىن اتاپ كورسەتتى. ءبىز وسى جاققا شىعاردا ينتەرنەتتەن بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلەلەر جونىندە ءبىراز ماتەريالدار قاراعان ەدىك. سونداعى پىكىر جازۋشىلاردىڭ ءسوزى 66-سەسسيا وسى پروبلەمانى تالقىلاۋ ءۇشىن ارنايى شاقى­رى­لىپ جاتقانداي دا اسەر قال­دىر­عان. پالەستينا اۆتونومياسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رياد ءال-ماليكي پالەستينا بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سى­نە تاۋەلسىز پالەستينا مەملەكەتىن 1967 جىلعى شەكاراسىندا تانۋ عانا ەمەس, بۇۇ-عا تولىق­قان­دى مۇشەلىك بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسايتىنىن مالىمدەگەن بولا­تىن. الايدا, قازىرشە, مۇنداي ءما­لىم­دەمە ءمينيستردىڭ دەڭگەيىندە ايتىلىپ وتىر. ماحمۇد اب­باس­تىڭ رەسمي مالىمدەمەسى جاريا ەتىلگەن جاعدايدا عانا (گازەت قولىڭىزعا تيگەنشە  سولاي بولۋى دا مۇمكىن, ويتكەنى مۇنداعى جۋرناليستەر, ءبىزدىڭ سويلەسە الاتى­نى­مىز رەسەيلىك ارىپتەستەر عوي نەگىزىنەن, پالەستينا باسشىسى بۇۇ باس حاتشىسىنا ءوتىنىشتى جۇ­ما­دا تاپسىرۋى مۇمكىن دەگەندى اي­تىپ جاتىر) بۇل ماسەلە قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىندە رەسمي تۇردە قارالا الادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اقش وسى ماسەلەدە ۆەتو قۇقىن پايدالانا­دى, سەبەبى باراك وباما بۇۇ ءمىن­بەرىنەن سويلەگەن سوزىندە بۇل ماسەلە الدىمەن تىكەلەي ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردە قارالۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىردى. قىسقاسى, بۇل ماقالادا دا پالەستينا پروبلەماسى تۋرالى تەرەڭ­دە­تىپ جازۋعا مۇمكىندىك جوقتى­عىن ايتۋعا ءماجبۇرمىز. قالاي بول­عاندا دا, الدىڭعى كۇنى ەلبا­سىمىز ايتقانداي, تاريح تارا­زى­سىنا قيىن ماسەلە سالىنىپ وتىرعانى راس. سەسسيا كۇندەرىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وباما­نىڭ شاقىرۋى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ 66-سەسسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن كەلگەن شەتەلدىك دەلەگاتسيالار باسشىلارىنىڭ قۇرمەتىنە بەرىلگەن قابىلداۋعا قاتىستى. سون­داي-اق بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قازاقستان باسشىسى­نىڭ اۆستريا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ح.فيشەرمەن, تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ر.­ەر­دو­عان­مەن, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى ح.ۆان رومپەيمەن كەزدەسكەنىن گازەتتىڭ الدىڭعى نومىرىندە جاز­عانبىز. ال ەلباسى كەلەسى كەزەكتە گرۋزيا پرەزيدەنتى م.سااكاشۆيليمەن, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن, اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون­مەن, فينليانديا پرەزيدەنتى تاريا حالونەنمەن, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچپەن, پول­شا پرەزيدەنتى برونيسلاۆ كوموروۆسكيمەن, كورەيا رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى لي ميون باكپەن, لاتۆيا پرەزيدەنتى اندريس بەرزينشپەن, سلوۆەنيا پرەزيدەنتى دانيل تيۋركپەن دە كەزدەسىپ, كەزدەسۋلەر كەزىندە كوپتەگەن ماڭىز­دى ماسەلەلەر تالقىلاندى. ول كەزدەسۋلەر جونىندە مەملەكەت باسشىسى بۇۇ عيمارا­تى­نىڭ جانىندا, گۋدزون جاعالاۋىن­دا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇح­با­تىندا قىسقاشا اڭگىمەلەپ ءوتتى.  رەسەي تەلەجۋرناليسىنىڭ سۇرا­عى­نا وراي پرەزيدەنت  قازاقستان­نىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىل­دىعىنا تولىمدى تابىس­تار­مەن بارا جاتقاندىعىن ناقتى كور­سەتكىشتەر تىلىمەن ايتىپ بەردى. «حابارداعى» ارىپتەسىمىز نۇر­لان وقا ۇلى ەلىمىزدىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ىسىنە قوسار ۇلەسى تۋرالى سۇرادى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن قازاقستان رەسپ­ۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ياد­رو­­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جوعا­رى دەڭگەيلى ماجىلىستە كەشە تاڭ­ەرتەڭ سويلەگەن ءسوزى جايىندا اڭگى­مەلەي وتىرىپ بايان ەتۋگە دە بولا­دى. مۇنداعى جۇمىستىڭ قان­شاما قاۋىرتتىعىن كەشە وسى ءماجىلىستىڭ تاڭعى سەگىزدە باس­تال­عانىن ايتساق تا اڭعارتا الاتىن سياقتىمىز. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66-سەس­سياسىنىڭ توراعاسى ءناسىر ءابد ءال-ءازيز ءان-ءناسىر, برازيليا پرەزيدەنتى د.رۋسسەفف, فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى ي.نود سوزدە­رى­نەن كەيىن مارتەبەلى مىنبەرگە كوتەرىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ­قا بولەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە شارانى ۇي­ىم­داستىرۋشىلارعا, اسىرەسە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىر­زا­نىڭ جەكە وزىنە يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر ال­ماسۋعا مۇمكىندىك بەرگەن شاقى­رۋ­لارى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءما­سە­لەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭ­گەي­دەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن ءسو­زىندە. بۇل مەنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى قىزمەتىندەگى باستى تاقى­رىپ­تاردىڭ بىرىنە اينالدى. مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءۇش ءبىر­لىك­تىڭ تۇتاس ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى – پروب­لەمالاردىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتى. ول ادامزاتتى يادرولىق قارۋ­دان قورعاۋمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى – ىقتيمال يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بولسا, ءۇشىنشىسى – اتوم ەنەرگە­تيكا­سى­نىڭ قاۋىپسىزدىگى. قازاقستان باس­شى­سى وسىنداي كوكەيكەستى وي-تۇجىرىمىمەن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اركەز الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزۋى ءتيىس ەكەنىنە نازار اۋداردى. ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا, دەپ جالعادى ءسوزىن قازاقستان باس­شى­سى, ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز وزگەرىس­سىز قالادى, ياعني يادروسىز الەمگە قاراي قادام تاريحي ماقسات بولىپ تابىلادى. ال تاياۋ بولاشاقتا يادرولىق دەرجاۆالاردى يادروسىز مەملەكەتتەرگە قاتىستى يادرولىق قارۋىمەن قوقان-لوققى جاسا­ماۋ­عا مىندەتتەيتىن كونۆەنتسيا قا­بىل­داۋ قاجەت. وسىلاي دەگەن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى يادروسىز الەمگە باعىت ۇستانۋدا ونىڭ ناقتى جول­دارىن ىزدەستىرۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. حالىقارالىق-قۇقىقتىق نور­ما­لاردى دە-فاكتو يادرولىق مەم­لە­كەتتەردىڭ بار ەكەندىگى شىن­دى­عىمەن سايكەس كەلتىرۋدى قاعيداتتى ماڭىزدى سانايمىن. باقىتى­مىز­عا وراي, ازىرشە الەم يادرولىق تەر­روريزم پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلە قويعان جوق. بىراق, ءبىز ءىس جۇزىندە وسى قاتەردەن تولىق ساق­تانا الماي وتىرمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت يادرولىق قاتەردىڭ باقىلاۋسىز تارالۋىنىڭ اسا ۇلكەن تاۋەكەلى يادرولىق تەح­نولوگيالاردىڭ «قارا» بازارىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرمەن باي­لا­نىستى بولۋى ىقتيمال ەكەنىن اتادى. قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل جەردە ماسەلە يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت­قا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قاتىس­تى عانا ەمەس, ماسەلە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ونى ناقتى ساق­تاۋ­ىندا بولىپ وتىر. الەمدەگى سوڭعى وقيعالار ءبىزدىڭ ءىس جۇزىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانى پايدا­لانۋ­دىڭ ساپالىق جاڭا كەزەڭىنە جاقىن كەلگەنىمىزدى ايعاقتايدى. وسىمەن بايلانىستى قازاقستان بەيبىت اتومدى قاۋىپسىز يگەرۋدىڭ ءۇش امبەباپ قاعيداتىن ۇسىنادى. ءبىرىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكا­سىن دامىتۋ سالاسىنداعى جالپى پلانەتارلىق باسقارۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇكىل الەمدە يادرولىق نىساندار قاۋىپسىزدىگىنىڭ قازىرگىدەن دە تيىمدىرەك جۇيەسىن قۇرۋ ۇتىمدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى نىساندارى قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىرتەكتى, بارىنشا قاتاڭ جانە حالىق­ارالىق تۇرعىدان تانىلعان ستان­دارتتارىن جاساۋ وتە-موتە ما­ڭىزدى. وسى قاعيداتتاردى قاتاڭ ساقتامايتىن الەمدەگى بىردە-ءبىر اەس-ءتى پايدالانۋعا جىبەرۋگە بول­مايدى. اەس-تەردىڭ باسقارۋ جانە قورعانىس جۇيەلەرىنە ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن جانە تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ جۇيەلى تۇردە سترەسس-تەستتەر وتكى­زىپ تۇرۋدى مىندەتتەۋ وڭدى ءىس بولماق. ەكىنشى ماسەلە رەتىندە نۇر­سۇلتان نازارباەۆ اتومدىق توتەن­شە جاعدايلارعا دەر كەزىندە قايى­رىلا الاتىن ناقتى, جال­پى­عا ورتاق قاعيداتتار مەن تەتىكتەر قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. الەم­دەگى اسا ءىرى تەحنوگەندىك اپاتتارعا كوبىنەسە تابيعي كاتاكليزمدەر سەبەپ بولا باستادى. سوندىقتان جەر شا­رىنداعى تابيعي جانە انتروپوگەندى ۇدەرىستەرگە جاھاندىق مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزگەن ءجون. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى لاندشافتتى, لوگيستيكانى, دەموگرافيالىق كار­تانى ەسەپكە الا وتىرىپ, الەمنىڭ ءار ايماعى ءۇشىن داعدارىسقا قايىرىلۋدىڭ ستسەناريىن جاساۋ كەرەك. قازاقستان باسشىسى قاۋىپسىز بەيبىت اتومدى يگەرۋدىڭ ءۇشىنشى امبەباپ قاعيداتى رەتىندە ياد­رو­لىق نىساندارداعى ءتىپتى قانداي دا ءبىر بولماشى كىناراتتار ءجو­نىن­دە الەمدىك قوعامداستىقتى ۋا­قىت وزدىرماي جانە تولىق كو­لەمىندە حاباردار ەتىپ وتىرۋ قاجەتتىگىن اتادى. جاھاندىق راديوفوبيا جاعدايىندا شىنايى اقپاراتتار نەگىزىندە جۇرتشى­لىق­تىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا سەنىمىن نىعايتۋدىڭ قاعيداتتى ما­ڭىزى بار. يادرولىق ەنەرگەتيكادا ەجەلگى قۇقىقتىق قاعيداتتاردى – «شىندىقتى, تەك قانا شىندىقتى جانە بارلىق شىندىقتى» ايتۋ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ وتىرۋ قاجەت. ءسوزىنىڭ توقەتەرىنە قاراي نۇر­سۇلتان نازارباەۆ وسىدان 20 جىل بۇرىن – 1991 جىلدىڭ 29 تامى­زىندا ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپ­قانىن جاريا ەتتى. بۇۇ باس اس­سامبلەياسىنا قازاقستاننىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋ كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ريزا­شى­لىعىن ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق يادرولىق نىساندار ماگاتە-ءنىڭ تولىق باقىلاۋىندا جانە كەپىلدىگىندە, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءوزىمىزدىڭ اتوم ونەر­كا­سىبىمىزدى دامىتۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىز يادرولىق-وتىندىق تسيكل­دىڭ – ۋران وندىرۋدەن يادرو­لىق وتىن دايىنداۋعا دەيىنگى ارا­لىقتاعى تسيكلدىڭ – ۆەرتيكالدى-ينتەگراتسيالانعان كومپانياسىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز. قازاق­ستان ماگاتە تۋىنىڭ استىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ ارقىلى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا ۇلە­سىن ۇلعايتا تۇسۋگە دايىن. وسى­لاي دەپ مالىمدەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ اتالعان بانكتى ءوز اۋماعىندا ورنالاس­تى­رۋ­عا ق ۇلىقتى ەكەنىن تاعى دا جەتكىزە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باس­تا­ماسى قولداۋ كورەتىنىنە سەنىم ارتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوزىنىڭ سوڭىندا باس حاتشىنىڭ وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ۇي­ىم­داستىرۋ يدەياسىنا ريزاشى­لى­عىن ايتىپ, وسىندا جاريا ەتىلگەن ۇسىنىستار يادرولىق قاۋىپسىزدىك­تىڭ جاھاندىق جۇيەسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنتىمىز جارىسسوزگە شى­عاتىنى حابارلانعاندا جي­نال­عاندار قازاقستان باسشىسىنا بولەكشە قۇرمەت كورسەتتى دەدىك. ولاي بولۋى زاڭدى دا. ادامزات تاريحىندا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان  ءوز ەركىمەن باس تارتقان باسشى قازىرشە بىرەۋ عانا. ول – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سوندىقتان دا جا­قىندا جولداعان حاتىندا اقش پرەزيدەنتى  باراك وباما: «قا­زاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ءسات­تەن باستاپ يادرولىق قارۋسىز­دانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىندا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. 2012 جىل­عى ناۋرىزدا سەۋلدە (وڭتۇستىك كو­رەيا) وتەتىن يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىك جونىندەگى ەكىنشى ءسامميتتىڭ ماڭىزى زور.   سەۋل ءسامميتى اياسىندا ۆاشينگتون مەن استانانىڭ يادرولىق قاۋىپ­­سىزدىك سالاسىنداعى وزەكتى پروب­لەمالاردى شەشۋگە بىرلەسىپ سال­ماقتى ۇلەس قوساتىنى, يادرو­لىق قارۋ­دان ازات الەم قۇرۋ جو­لىندا الداعى قادامداردى انىق­تايتىن مۇمكىندىكتەردى قاراس­تىراتىنى ءسوزسىز. پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆپەن سەۋلدەگى كەزدەسۋىم كەزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار مەن حالىقارالىق ارە­ناداعى قازاقستاندىق-امەريكالىق ىنتىماقتاستىق تاقىرىبى تالقى­لا­ناتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن»,  دەپ جازدى. سوندىقتان دا بۇۇ باس حات­شى­سى پان گي مۋن: «قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ سى­ناق الاڭىن جاۋىپ قانا قويماي, تۇ­تاس وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇر­عانىنا زور قولداۋ بىلدىرەمىن. ونىڭ بۇل قادامى ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم­دى قۇرۋ ءىسىمىزدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. بارلىق ەلدەردىڭ باسشىلارى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتان ۇلگى الىپ, ونىڭ جو­لى­مەن ءجۇرۋى ءتيىس. مەن بۇۇ-نىڭ باس حات­شىسى رەتىندە يادرولىق سىناق الا­ڭى­نىڭ قاق جۇرەگىندە تۇرىپ, بارلىق الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شا­قىرامىن». «مەن كەشە سەمەيدە بولدىم. ول ءوڭىر­گە جا­ساعان ساپارىم مەن ءۇشىن باعا جەت­پەس تاجىريبە. سەمەي پوليگو­نىن­داعى سى­ناق­تار بارىسىندا زارداپ شەككەن ميل­ليون­داعان ادامداردىڭ قاسى­رە­تى مەن ونداعى ەكولوگيالىق احۋال­دىڭ قيىندىقتارىن سۋ­رەتتەۋگە ءتىل جەتپەيدى. ءتىپتى ونى ەلەس­تەتۋدىڭ ءوزى اسا اۋىر. ەگەر ءسىزدىڭ كو­رەگەندىگىڭىز بەن باسشى­لى­عى­ڭىز بولماسا, كىم ءبىلسىن, قازىر دە ميلليونداعان ادام سول قاسى­رەت­تى باستان وتكەرىپ جاتقان بولار ما ەدى؟ مەن سىزگە سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جاپقان جانە قازاقستان اۋما­عىندا بارلىق يادرولىق ينفراقۇ­رى­­لىم­داردى جويعان ۇلتتىڭ باسشى­سى رەتىندە شەكسىز ريزالىعىمدى ايت­قىم كەلەدى... يادرولىق سىناقتاردى توق­تاتىپ, يادرو­لىق قارۋلاردان ادا بولۋ قاجەت­تىگىن الەمگە جار سالىپ ايتۋشى رولىنە جەر بەتىندە سىزدەن لايىق ادام جوق», دەدى. قازاقستان الەم ساياساتىن اي­قىن­دايتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتا­رى­نا قوسىلىپ كەلەدى. قازاق­ستان­دى الەم يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ كوشباسشىسى سانايدى. قازاقستان ۇلگىسىن ۇيرەنەر ۇلگىگە بالايدى. مۇنى  كەشە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن ەلىمىزدىڭ اتىنا اي­تىل­عان جىلى پىكىرلەر تاعى دا قۋاتتاي ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ 66-سەسسياسىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق باق وكىلدە­رىنە ارناپ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ەلەنا ۆاپنيچنايا, بۇۇ را­ديو­سى اقپاراتتىق قىزمەتىنىڭ جەتەكشى شولۋشىسى ەلباسىنا: – قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, بيىلعى جىلى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرقاتارى, قا­زاقستاندى قوسا ەسەپتەگەندە, تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ جانە بۇۇ-عا مۇشە بولعاندارىنىڭ 20 جىل­دىعىن اتاپ وتەتىنى وزىڭىزگە بەلگىلى. وسى 20 جىل ىشىندە بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق قالاي قالىپ­تاستى؟ بۇۇ قازاقستاننىڭ دا­مۋىنا قانداي ۇلەس قوستى, ال قازاقستان بۇۇ-نىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستى؟ دەگەن سۇراق قويدى. –  ەگەر قازاقستان تۋرالى, مە­نىڭ ەلىم تۋرالى, بۇدان 20 جىل بۇرىنعى وقيعا تۋرالى ايتار بولسام, قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولۋى مەنىڭ حالقىمنىڭ بۇكىل تاريحىنداعى العاشقى تاريحي وقيعا بولدى. سوندىقتان بۇل وقيعا ايرىقشا ءمان-ماعىناعا يە. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل داتانى لايىقتى اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان بۇۇ-نىڭ مۇشەسى رەتىندە وسى ۇيىم­نىڭ جارعىسىن بۇلجىتپاي ورىن­دادى, بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا بولدى جانە بارلىق بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارعا, ينتەگراتسيالىق ۇدە­رىستەرگە, سونداي-اق وركە­نيەت­تەر ۇنقاتىسۋىنا قاتىستى. قا­زاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ باستاماسىن كوتەردى. ناق وسى بۇۇ-نىڭ مىنبەرىنەن مەن ءبىرىنشى بولىپ بۇگىندە 29 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان ازيا­داعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شا­قىرۋدى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋدى, تمد, ەۋرازەق قۇرۋدى ۇسىندىم. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاندىق باستاما بولاتىن. ول بەيبىتشىلىككە جانە ءبىزدىڭ اي­ماقتاعى جانە جالپى الەمدەگى تۇراقتىلىققا تابىستى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ءبىز ەقىۇ-عا توراعالىق جاسادىق جانە ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ما­ڭىزدى باستاما كوتەردىك. وسى­نىڭ بارلىعىن جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىككە ۇلەس دەپ بىلەمىن, ۇيىم دا وسىنداي سەبەپپەن قۇ­رىلعان, – دەپ جاۋاپ قايتاردى پرەزيدەنت. – بۇۇ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە قازاقستانعا قانداي كومەك كورسەتتى؟ – بىرىنشىدەن, قازاقستان الەم­د­ەگى ءىرى سەمەي يادرولىق پو­لي­گونىن جاپقان جانە ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تاماشا باستاماشىعا اينالدى. مەن وسى ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە جانە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك ىسىنە باعا جەتكىزگىسىز ۇلەس قوستى دەپ سانايمىن. سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە مەن بۇۇ باس حاتشىسىمەن بەس رەت كەزدەستىم. ول سەمەي يادرولىق پوليگونىندا بولدى جانە 29 تامىزدى يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىق­ارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋ­رالى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قول­دادى. وتكەن جىلى قىرعىز ەلىندە قايعىلى وقيعالار ورىن الدى. بۇۇ-مەن تىعىز ىنتىماقتاسا وتى­رىپ, ءبىز ازامات سوعىسىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدىك. ەسىرتكىمەن كۇرەس, لاڭ­كەستىكپەن كۇرەس سياقتى مىسال­داردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز تىعىز ىنتىماقتاستىقتامىز جانە بۇۇ-نىڭ ودان ءارى دامۋى­نىڭ قاجەتتىگىن سەزىنەمىز. – يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جو­عارى دەڭگەيدەگى كەڭەسى تۋرالى سۇراق. قازاقستان وسى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل كەزدەسۋدەن ءسىز نە كۇتە­سىز؟ بۇل كەڭەس قانشالىقتى ماڭىزدى؟ – قازاقستان  يادروسىز الەمگە قاتىستى بارلىق جاھاندىق ءىس-شارالارعا قاتىسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى سونداي فورۋمنىڭ ءبىرى ۆاشينگتوندا ءوتتى. قازاقستان قاتى­سۋشىلار قاتارىنان تابىلادى.  ءبىزدى ءسوزى ىسكە اسىپ جاتاتىن مەملەكەت رەتىندە شاقىرادى. سەبەبى, ءبىز يادروسىز الەم ءۇشىن كۇرەسىپ جات­قانىمىزدى ءىس جۇزىندە كور­سەتتىك. بۇل ءۇشىن, بارىنەن بۇرىن, يادرولىق مەملەكەتتىڭ ىقتيارى بولۋ كەرەك. يادرولىق مەملەكەت يادرولىق قارۋسىزدانۋدا ۇلگى كور­سەتۋى ءتيىس, سوندا بارلىعى وسىمەن شۇعىلدانادى جانە بۇعان سەنەتىن بولادى. الەمدەگى ەڭ قۋاتتى مەم­لە­كەتتىڭ استاناسىنان وسىنداي ابى­رويمەن اتتاناتىن بولدىق. ابى­رويدان ايىرماسىن, اعايىن. ايتقانداي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن جەردىڭ جانىندا اتاقتى ءمۇسىنشى ۆۋچەتيچتىڭ «سەمسەردەن سوقا سوعايىق» دەگەن ءمۇسىنى تۇر. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز – ادامزاتتىڭ ءتاۋرات زامانىنان كوكىرەگىندە ايالاپ كەلە جاتقان سول اسىل ار­مانىن جۇزەگە اسىرۋدى باستاعان ادام. سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.