تاياۋدا ورتالىق باسىلىمداردىڭ بىرىنەن مىناداي ءبىر اقپاراتقا كەزىكتىم. ەكى ءجۇز جىلدىق تاريحى بار اقش كونستيتۋتسياسىنىڭ قولمەن جازىلعان نۇسقاسى ءار قالادا 1952 جىلعا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن ەكەن. قولجازبانى پەنسيلۆانيا باس اسسامبلەياسىنىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرى دجەيكوب شاللۋس دايىنداپ, ول ءۇشىن وعان بار-جوعى 30 دوللار كولەمىندە سىياقى بەرىلگەن كورىنەدى. بۇل قۇجات ءسال كەيىن ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق مۇراعاتقا ورنالاستىرىلعان ءارى بارىنشا مۇقيات قاداعالاۋعا الىنعان.
جاي كۇندەرى بۇل قولجازبا قازىنانىڭ ءبىرىنشى جانە ءتورتىنشى بەتتەرى وق وتپەيتىن ارنايى شىنى قوراپقا سالىنىپ كوپشىلىكتىڭ نازارىنا شىعارىلىپ وتىرادى. قاعازدىڭ ساپاسىن ساقتاۋ ءۇشىن قوراپشا ءىشى گەلي جانە سۋ بۋىمەن تولتىرىلعان. ءتۇندە قاعاز بەتتەرى جەراستى قويماسىنا ءتۇسىرىلىپ, ولاردى اتوم جارىلىسىنا توتەپ بەرە الاتىنداي شامادا جاسالىنعان بەس توننالىق ەسىكتىڭ ارجاعىندا ساقتايدى. كونستيتۋتسيانىڭ تولىق ءماتىنىمەن ءدۇيىم ەل تەك جىلىنا ءبىر رەت – 17 قىركۇيەكتە, ياعني وسىناۋ قۇجاتتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ قول قويعان كۇنىنە وراي تانىسا الادى.
ارينە, ءبىز ءوز كونستيتۋتسيامىزعا مۇنداي جورالعى جاساپ وتىرعانىمىز جوق. الايدا, بۇل قازاقستاندىقتار ەلدىڭ اتا زاڭىنا سىيلاستىقپەن ءارى زور قۇرمەتپەن قارامايدى دەگەندى استە بىلدىرمەيدى. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ورازاقىن اسقاردىڭ «اتا زاڭىم» اتتى ولەڭىنىڭ مىنا ءبىر شۋماعىندا ايتىلعانداي:
«الەمگە ەل پەيىلىن تانىستىرعان,
زاڭىم – ەڭ ادامگەرشىل, حالىقشىل زاڭ.
ءتىلىم تۇر وندا ايتىستا ءادىل جەڭىپ,
مارتەبە مەملەكەتتىك الىپ تىنعان.
قورعالار ەلىم تۇتاس, جەرىم ءبۇتىن,
قول سۇعىپ ەشكىم سىرتتان ايتپاس ۇكىم.
زاڭدا ايقىن مىندەتتەرىم, قۇقىقتارىم,
اقتايتىن ەل ءۇمىتىن, انا ءسۇتىن».
سايىپ كەلگەندە, 1995 جىلى قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇجاتى وتانىمىزدىڭ تاريحىندا قازاقستاندى جاڭاشا ءبىر دامۋ ساتىسىنا كوتەرەتىن ايرىقشا دا ايتۋلى وقيعا بولدى. قوعام مەن جەكە ادام مۇددەلەرىن بارىنشا جاقىنداتاتىن, بىرىكتىرەتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك ەرىكتى قوعام قۇرۋعا تولىقتاي جول اشىلدى. ەكونوميكادا نارىقتىق قارىم-قاتىناستاردى, ساياساتتا ساياسي-يدەولوگيالىق ءارالۋاندىلىقتى ورنىقتىرۋعا ءمۇمكىندىك تۋدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ءارى بىردەن-ءبىر قۇندىلىعى رەتىندە ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقى جانە بوستاندىعى زاڭدىلىق تۇرعىدان تولىق مويىندالدى.
ماڭىزدىسى سول, كونستيتۋتسيا ايقىنداعان ماقساتتاردىڭ كوپشىلىگىنە بۇگىندەرى قازاقستان قول جەتكىزىپ وتىر. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت ۇستانىمىنا دەگەن بەرىكتىگى قازاقستاندا ءدىننىڭ مەملەكەتتەن بولەكتەنگەنىمەن عانا ەمەس, سونداي-اق قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدە ۇلتتىق ىزگىلىكتەرمەن, داستۇرلەرمەن جانە زاڭدىلىقتارمەن قاتار ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ دا ماڭىزدى ورىن الاتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازىر ەلىمىزدە 130 ەتنوس پەن 40-تان استام كونفەسسيا بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋدە. وسىنداي ىمىرا-بىرشىلىكتىڭ, تىنىمسىز تىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا بەيبىتشىلىك, قالىپتىلىق نىق ورنىعىپ, ەكونوميكادا الەم تاڭقالارلىق وڭ وزگەرىستەر ورىن الۋدا. ناقتىراق ايتساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كەزىككەن قيىندىقتاردى ابىرويمەن ەڭسەرە الدىق.
بارىمىزگە بەلگىلى, قازىر باتىس ەلدەرىنىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە دەفولت جاعدايى ورىن الىپ, ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى ازايۋدا, زاۋىتتار توقتاۋدا, كاسىپورىندار جابىلۋدا, مەملەكەتتىك شىعىستار قىسقارۋدا. ال, قازاقستاندا 2010 جىلدان بەرى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سول جىلى 152 نىسان بەرىلىپ, 25 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بيىل العاشقى جارتىجىلدىقتا 114 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 75 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 129 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر.
جالپى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمىزدى ساۋاتتى جۇرگىزە كەلە قازاق دەگەن ۇلتتى, قازاقستان اتتى جاڭا ءتاۋەلسىز مەملەكەتتى دۇنيە جۇزىنە پاش ەتتىك, ءسويتىپ, كۇللى الەمگە تانىتا بىلدىك. سونىڭ ءناتيجەسىندە, الپاۋىت مەملەكەتتەر قازاقستاندى پوستكەڭەستىك اۋماقتا ءبىرىنشى بولىپ نارىقتىق ەكونوميكاسى بار مەملەكەت دەپ مويىنداۋمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءتاۋەلسىزدىگىنە, شەكاراسىنىڭ تۇتاستىعىنا, بەيبىتشىلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن قۇجاتقا قول قويدى. مۇنان سوڭ قازاقستان قازبا جانە وزگە بايلىقتاردى ەكسپورتتاۋعا حالىقارالىق دەڭگەيدە شەك قوياتىن «دجەكسون-ۆەنس» قارا تىزىمىنەن سىزىلدى, ءسويتىپ, ءوزىنىڭ الەمدىك رىنوكقا كەدەرگىسىز شىعۋىنا مۇمكىندىك الدى.
ءسوز جوق, كەز كەلگەن قوعامداعى سياقتى ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدە دە ءوز شەشىمىن كۇتىپ جاتقان وزەكتى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋ, ينفلياتسيانى تەجەۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, شيكىزاتتان گورى قايتا وڭدەۋگە دەن قويا وتىرىپ وتاندىق باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ, تاريفتەردى رەتتەپ باعانىڭ شەكتەن تىس ءوسىپ كەتۋىنە توسقاۋىل قويۋ – سولاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. سونىمەن قاتار, قوعامداعى ورىن الىپ وتىرعان جەمقورلىق, پاراقورلىق, جاعىمپازدىق, كوزبوياۋشىلىق, تامىر-تانىستىق ءتارىزدى كەسەلدەردى تۇبەگەيلى جويۋ دا ءبۇگىنگى كۇن ءتارتىبىنىڭ ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, كەمشىلىكتەرىمىزدى تەرمەلەپ, ءبىر-بىرلەرىمىزگە ءتۇرلى ايىپتار تاعىپ جاتاتىنىمىز, ءىستىڭ بايىبىنا بارماي تۇرىپ قىزبالىققا سالىناتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. ءيا, وسىنداي كوڭىل-كۇيگە بەرىلگەن كىسىلەردىڭ تۋعان ەلىنىڭ بولاشاعىنا, بالالارىنىڭ ەرتەڭىنە شىن جۇرەكتەرىمەن الاڭدايتىندىقتارىن بىلدىرەتىندەرى تۇسىنىكتى ءجايت. دەگەنمەن, تۋىنداعان ماسەلەنى دابىرمەن ەمەس, سابىرمەن شەشۋگە جانە ول تەك زاڭدىلىق شەڭبەرىندە اتقارىلۋى ءتيىس. ەڭ مادەنيەتتى قوعام – زاڭمەن ءومىر ءسۇرەتىن قوعام دەسەك, ەممانۋيل كانتتىڭ «مەملەكەت دەگەنىمىز – قۇقىققا باعىنعان ادامدار ۇيىمى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ەندەشە, قۇقىقتىق تاربيەنىڭ كۇشەيتىلۋى قاجەت.
نەگە امەريكالىقتار ءوز ەلىنىڭ نەگىزگى زاڭىنا اسا ىجداعاتتىلىقپەن ءارى ماقتانىشپەن قارايدى؟ سەبەبى, ءسابي تۋعاننان باستاپ وتباسىندا, بالاباقشادا, مەكتەپتە ونىڭ بويىنا قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باستى مىندەت بولىپ سانالادى. امەريكالىق فيلمدەردە: «ءسىز ادۆوكات شاقىرۋعا قۇقىلىسىز, ەش نارسە ايتپاۋعا قۇقىلىسىز. ءار ايتقان ءسوزىڭىز وزىڭىزگە قارسى قولدانىلۋى ءمۇمكىن...», دەگەن سوزدەردىڭ ايتىلاتىنى ءاربىرىمىزگە ەتەنە تانىس. نەگىزگى زاڭ ولاردا اقش مەملەكەتىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى رەتىندە تانىستىرىلادى. ال, امەريكا ازاماتتىعىن الار تۇستا: «ءسىز امەريكا كونستيتۋتسياسىنا سەنەسىز بە؟», دەگەن سۇراق قويىلادى. ياعني, كونستيتۋتسيا امەريكادا قۇتتى ءبىر ەكىنشى بيبليا ءتارىزدى كۇيگە كوشكەن. ولاي بولسا بىزدەر دە ءوزىمىزدىڭ ءاربىر قيمىلىمىزدى كونستيتۋتسيا تالاپتارى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, زاڭدىلىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىن قۇقىقتىق مەملەكەتتى ورناتۋعا اتسالىسۋىمىز قاجەت. سوندا عانا بىزدەر اتا زاڭىمىزدا انىقتالعان بيىك مەجەلەردى باعىندىرا الامىز.
ەڭ اسىل مۇراتىمىز ەڭسەلى ەل بولۋ ەدى. كەيىنگى, تەك ەكى عاسىر ىشىندە قازاقتىڭ ءوز بوستاندىعى جولىندا ەكى جۇزدەن استام ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە شىققانى سونىڭ دالەلى. مۇنان 20 جىل بۇرىن قازاق جەرىندە اتقان ءتاۋەلسىزدىك تاڭى التاي مەن اتىراۋ جانە بايتاق سارىارقا اراسىن الىپ جاتقان دارحان دالانىڭ ءتوسىن قانىمەن, تەرىمەن سۋارعان اتا-بابامىزدىڭ قاسيەتتى كۇرەسىنىڭ زاڭدى جەمىسى, ناقتى ناتيجەسى ەمەس پە؟ سوندىقتان دا, ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ ءبارىمىزگە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىنداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. ءاۋلەتىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. وعان اتا زاڭىمىز كەپىل.
كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى.
استانا.