كونستيتۋتسيا قازىرگى دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندە ەرەكشە ورىنعا يە جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيانىڭ بولۋى – زاڭدىلىقتىڭ, قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ جانە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ مىندەتتى شارتى. كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قىزمەت ەتۋىمەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋمەن, سونىمەن قاتار مەملەكەت قۇرىلىمىمەن جانە بيلىك فورماسىمەن بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى.
اتا زاڭ تۇراقتىلىقتىڭ, كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىم كەپىلى بولىپ قالادى. كونستيتۋتسيادا كەلىسىم, تۇراقتىلىق, بارلىق تىلدەر مەن مادەنيەتتەردى دامىتۋ, ەكونوميكالىق ءورلەۋگە ۇمتىلۋ سياقتى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ نەگىزىن قالايتىن باستى قاعيدالار انىقتالعان. كونستيتۋتسيانى جاساۋدىڭ قاينار كوزى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتتىلىكتىڭ, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرى قۇرىلدى, ەگەمەن قازاقستاننىڭ دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى انىقتالدى. بەيبىت سىرتقى ساياسات پەن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ – ءدال وسى فاكتورلار ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇۇ مويىنداعان الەمدىك ەتالون بولىپ تابىلادى.
اتا زاڭنىڭ باپتارىنان جانە باسقا دا دەرەكتەردەن كونستيتۋتسيا شىنىندا دا قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ نەگىزى بولىپ تابىلادى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ قۇندىلىعى ونىڭ ماڭىزدى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا كەپىل بولۋىندا عانا ەمەس – بۇل قوعامنىڭ دامۋىنىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرىنە نەگىز بولاتىن قۇجات. ونىڭ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن قۇندىلىعىن بىرقاتار قورىتىندىلارمەن قالىپتاستىرۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, بۇرىن قولدانىستا بولعانداردان ايىرماشىلىعى, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا نەگىزىنەن ەلدەگى ناقتى جاعدايدان جانە جاڭا جاعدايلارداعى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق ساياسي جانە رۋحاني-ونەگەلى دامۋىنان كورىنىس بەرەدى.
ەكىنشىدەن, اتا زاڭنىڭ نەگىزگى يدەياسى جاقىن اراداعى سياقتى, الداعى تاريحي كەلەشەكتە دە قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءارتۇرلى قوعامدىق-ساياسي كۇشتەرىنىڭ كەلىسىمى مەن ىمىراسىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىنە كەلىپ سايادى. بۇل كونستيتۋتسيانى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا, ازاماتتىق بەيبىتشىلىكتىڭ, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ كەپىلىنە اينالدىرادى.
2007 جىلدىڭ 21 مامىرىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بەلگىلەپ بەردى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما ۇسىنعان نەگىزگى ماقساتتار قازاقستاندىق قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋ, ءارى قاراي دا تولەرانتتىلىق تانىتۋ جانە مەملەكەتتەگى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالاردىڭ باستى ناتيجەسى رەسپۋبليكامىزدىڭ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ايقىن قادام جاساۋى بولىپ تابىلادى. باسقارۋ فورماسىن ايقىنداۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى پارلامەنتتىڭ اتقارۋشى بيلىكتىڭ جوعارعى جانە جەرگىلىكتى ورگاندارىن قالىپتاستىرۋداعى جوعارى وكىلەتتىلىگىنىڭ ارتۋى بولىپ تابىلادى.
بۇل تۇرعىدا كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەردىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنتتىڭ ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋداعى, سونىمەن قاتار اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋداعى وكىلەتتىلىگى ايتارلىقتاي ارتتىرىلدى. كونستيتۋتسيانىڭ 56-بابىنا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جاعدايىن بەكىتەتىن وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-ءمينيسترىن تاعايىنداۋعا كەلىسىمدى بۇرىنعىداي پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسى ەمەس, ءماجىلىس بەرەدى, بۇل ءماجىلىستىڭ مارتەبەسىن بەكىتە تۇسەدى. رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-مينيسترىنىڭ كانديداتۋراسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابى, 3-تارماعىنا سايكەس ماجىلىستە ۇسىنىلعان ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارىمەن كەڭەسكەننەن كەيىن عانا ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ۇسىنادى. بۇل جاعدايدا ەلدىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ قىزمەتىنە ساياسي پارتيالاردىڭ شىنايى قاتىسۋىنىڭ ىرگەتاسى نىعايادى دەپ جوسپارلانادى, بۇل بارلىق دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرگە ءتان.
جوعارىدا ايتىلعانداي, ۇكىمەتتىڭ جوعارى وكىلەتتى ورگان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. بۇل ءماجىلىس ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ءۇشىن كوپ داۋىس جيناۋىمەن كورسەتىلەدى (كونستيتۋتسيانىڭ 56-ب. 2-تارماعى). سونىمەن قاتار, پارلامەنت ءماجىلىسى ەسەپ بەرۋدى تىڭداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرىنە دە سەنىمسىزدىك بىلدىرۋگە قۇقىلى. بۇل جاعدايدا پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى ۇكىمەت مۇشەسى رەسپۋبليكانىڭ زاڭدارىن ورىنداماعانى جاعدايىندا ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ۇسىنىس جاسايدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالار قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋداعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ارنالعان.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ پارلامەنت وكىلەتتىگىنىڭ كولەمىن, سونىمەن قاتار جالپى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ سانىن ارتتىرۋ ارقىلى ونىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى سايلاۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ, پارلامەنتتىك كوپشىلىك دەموكراتيالىق قاعيداسىنىڭ نەگىزىندە ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ جانە پارلامەنتتىڭ ۇكىمەت قىزمەتىنە قاتىستى باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ ارقىلى جوسپارلانىپ وتىر.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ يدەياسى ايتارلىقتاي ناتيجەلى بولىپ تابىلادى, ماسليحاتقا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ رەتىندەگى نەگىزگى ءرول بەرىلدى. حالىقتىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعى ءاربىر ازاماتتىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ول كونستيتۋتسيانىڭ 89-بابىندا بەكىتىلگەن, سوعان سايكەس ازاماتتار تىكەلەي جانە ءوز وكىلدەرى ارقىلى دا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋعا تەڭ قۇقىلى بولىپ تابىلادى. ازاماتتارعا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن سايلاۋ جانە ولارعا سايلانۋ قۇقىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەڭ قول-جەتىمدىلىك قۇقىعى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋ قۇقىعى كەپىل ەتىلەدى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى اكىمدەردى تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ قۇقىعىن يەلەنەتىن ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءوزگەرىستەر جاعىمدى بولىپ تابىلادى. ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى, ولار ايماقتار مەن وبلىستار دەڭگەيىندەگى ساياسي كۇشتىڭ جاڭا ورتالىقتارىنا اينالادى. ولاردىڭ اكىمدەرگە دەگەن ىقپالى ايتارلىقتاي ارتادى, سەبەبى دەپۋتاتتار بۇرىنعىداي داۋىس سانىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىمەن ەمەس, قاراپايىم كوپشىلىك داۋىس بەرۋمەن اكىمگە سەنىمسىزدىك بىلدىرە الادى.
قىزمەتىن كەڭەيتۋ جولىمەن بيلىكتىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن نەگىزگى تۇزەتۋ بولىپ تابىلدى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن اتالمىش تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر بيلىكتىڭ اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن وكىلەتتىلىكتەردىڭ كەڭ شەڭبەرىن ۇسىنادى. كونستيتۋتسياعا قابىلدانعان وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى قازاقستاندىق كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي كەزەڭ دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ازاماتتىق قوعامدى ءارى قاراي قۇرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە كاسىپشىلەر وداقتارىنىڭ, سونىمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى بەكىتىلەتىن بولادى, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جوعارعى قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن قۇقىقتىق ساناسىنىڭ ءارى قاراي قالىپتاسۋىنا كومەكتەسەدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاندا تۇلعا مەن قوعام مۇددەسى ءۇشىن وتكىزىلەدى, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءارى قاراي دامۋىنا, حالىقتى بيلەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپتەسەدى, مۇنىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە قازاقستاندىق پارلامەنتاريزمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىندىعى ءسوزسىز.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلىمىزدىڭ بۇدان ءارى كونستيتۋتسيالىق دامۋى, ەڭ الدىمەن, اتا زاڭدا نەگىزى قالانعان دەموكراتيالىق يدەيالار مەن قۇندىلىقتاردىڭ شىنايى جۇزەگە اسىرىلۋىنا بايلانىستى. بۇگىنگى تاڭدا دەموكراتيالىق ءداستۇر مەن قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ تاجىريبەسى تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قوعامنىڭ مەملەكەت قورعاۋىنداعى باستى قۇندىلىقتارى دەپ جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت ازاماتتاردى قورعاۋ قۇرالى رەتىندە جالپىعا تانىمال دەموكراتيالىق بوستاندىقتار مەن قۇندىلىقتاردى جاريالاپ قانا قويماي ولاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگانعا اينالۋى كەرەك.
قورىتىندىلاي كەلە, كەز كەلگەن مەملەكەتتە كونستيتۋتسيا ماڭىزدى زاڭدى, ساياسي جانە يدەولوگيالىق قۇجات بولىپ تابىلاتىندىعىن تاعى دا ءبىر ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ الدىنا ستراتەگيالىق مىندەتتەر قوياتىن, قوعام مەن ادامنىڭ ءومىر قىزمەتىنىڭ بارلىق سالالارىندا ءارى قاراي دامۋ باعىتىن انىقتايتىن باعدارلامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وتكىزىلەتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان, وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالاردى, سونىمەن قاتار قازاقستان كونستيتۋتسياسىنداعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ءارى قاراي زەرتتەۋ قازىرگى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق عىلىمنىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىندەگى اناعۇرلىم ماڭىزدى مىندەتتەر مەن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى ءوز جولداۋىنىڭ ءبىرىنشى جولدارىنان باستاپ رەفورمالاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن قازاقستاندىق قوعامدى نىعايتۋدىڭ «يادروسىنا» اينالعان قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسىن نەگىزگە الۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋ باعىتى مەن تۇراقتى ساياسات ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا بىرنەشە رەت ەل ءۇشىن جاۋاپتى ساتتەردە قازاقستاندىق قوعامنىڭ جۇمىلۋىنا جانە بىرىگۋىنە سەبەپتەستى. وسىلايشا, تۇراقتىلىققا دەگەن پرەزيدەنتتىك باعىت اعىمداعى كەزەڭنىڭ كۇردەلى مىندەتتەرىن شەشۋگە قوعامنىڭ كۇشىن جۇمىلدىرۋعا قىزمەت ەتە بەرمەك.
ەركىن كوبەەۆ, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.