تاۋەلسىزدىك. وسى ءبىر ۇلى دا قاسيەتتى ءسوزدى تەرەڭنەن ءتۇسىنىپ, كەڭىنەن ۇعىنار بولساق وتكەننىڭ ساعىنىشى مەن بۇگىننىڭ قۋانىشىن بىرىكتىرگەن قاسيەتتىڭ قاسيەتى دەرسىڭ. سەبەبى, بۇل سوزدە جەرى مەن ەلىنىڭ ەركىندىگىن اڭساپ, سونىڭ جولىندا قۇربان بولعان بابالارىمىزدىڭ رۋحى مەن ءتورت تاراپقا تەرەزەمىزدى تەڭەستىرىپ, اسپانىمىزدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كوك تۋىن جەلبىرەتكەن بۇگىنگى اعالارىمىزدىڭ كەمەلدەنگەن ۇرانى بىرىككەندەي.
تاۋەلسىزدىككە اركىم ارقالاي جەتەدى. بىرەۋ ۇرىسىپ جەتەدى, بىرەۋى تىرىسىپ جەتەدى. بىرەۋى بايبالام ساپ سوعىسىپ جەتسە, ەندى ءبىرى قىرعي-قاباق تىرەسىپ جەتەدى. قالاي دەگەندە دە بۇل جولدىڭ وڭايى جوق.
ال ءبىز بۇل ەركىندىككە وزىندىك «قازاقستاندىق جولمەن» كەلدىك دەسەم, قاتە ايتپاعان بولار ەدىم. ءيا, «قازاقستاندىق جول». ول – ەگەمەن ەل بولىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت اتانعان 1991 جىل جانە ودان كەيىنگى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولى. بۇل جولداردىڭ بارىنەن حالقىمىز ەركەلەپ ەمەس, ەنتەلەپ ءوتتى. سەبەبى تاۋەلسىزدىكتىڭ سارا جولىنىڭ قىرى دا, ويى دا, سايى دا كوپ.
«وتكەنىن بىلمەگەن, كەلەرىن بولجاي الماس» دەيدى دانا حالقىمىز. سوندىقتان مەنىڭ ءسوزدى الىستان وراعىتۋىمنىڭ ءوز ورنى بار. تاريح ول وتكەنگە ەمەس, كەلەرگە ونەگە سىيلايدى. سەبەبى, وتكەندى ويلاپ, كەلەردى بولجايمىز. قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان باستاپ ول جان-جاعىنان قاۋمالاعان جاۋلاردان قورعانا وتىرىپ, دەربەس, قۋاتتى دا تۇراقتى مەملەكەت بولۋعا تىرىستى. التايدان باستاپ ارقا اسقان, الاتاۋدان جايىققا جەتكەن ۇلان-اسىر جەرىمىز سول كۇرەستىڭ ناتيجەسى.
«ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» قاعيداسىمەن دامۋدى كوزدەگەن بابالارىمىز «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى, ءتارتىپسىز ەل بولمايدىنى» العا تارتىپ, دالا زاڭىمەن, سالت زاڭىمەن ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى. مەنىڭشە, بۇل سول كەزدەگى تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بولدى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سىندى دالا زاڭدارى وسىنى مەڭزەيدى. ونىڭ ۇستىنە حان جايلاعان قاراتاۋدا حانداردىڭ وسى جارعىلارى ەرەجە بولسا, بي جايلاعان الاتاۋداعى بيلەردىڭ سوزدەرى ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى جەردەگى قازىرگىدەي سوت بيلىگى بولا وتىرىپ, كۇردەلى ءتۇيىننىڭ شەشىمىن شەشىپ, الاۋىزدىقتى اۋىزداپ, تۇتاستىقتى ساقتاپ قالۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزگەنىن ەشكىم جوققا شىعارماس. ودان قالدى حان سايلايتىن قۇرىلتاي جينالىس – بۇگىنگى ءبىزدىڭ وكىلدى ورگانىمىزداي. ال حان ءوز كەزەگىندە قازىرگى تىلمەن ايتقاندا اتقارۋشى بيلىك ءرولىن ورىنداپ وتىرعان. سەبەبى, ەلدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدى تولىقتاي باقىلاۋىندا ۇستاعان حاندار, باج جانە سالىق جيناۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ, ىشكى ءتارتىپ سەكىلدى اتقارۋشى بيلىككە تيەسىلى قىزمەتتەردى دە اتقارىپ كەلگەن.
بۇگىنگى بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى سوناۋ كەزەڭنەن باستاۋ الارى حاق دەگىم كەلەدى. ياعني بىزدە ءۇش تارماقتى بيلىگى بار تاۋەلسىز حاندىعىمىز بولعانى راس. الايدا, بۋىنى قاتپاعان بالاداي بالبىراعان ەلىمىزدى جان-جاعىنان قاۋمالاعان جاۋ تاۋەلدىلىككە يتەرمەلەدى.
تاۋەلدىلىك. جاۋعا ايتساڭ دا, ساۋعا ايتساڭ دا تاۋعا قاراتاتىن تاۋەلدىلىك. بىلگەنىڭدى ايتساڭ, بۇلدىرەسىڭنىڭ, كورگەنىڭدى ايتساڭ كۇلدىرەسىڭنىڭ كەبىن كيگىزىپ قويعان تاۋەلدىلىك. ويىن ايتسا ويباي سالاتىن, سەزىمدى ايتسا سەنىمنەن ايىرىلتقىزاتىن تاۋەلدىلىك. رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىرۋدەن باستاۋ الىپ, كەڭەس وداعىنىڭ كۇشەيۋىمەن جالعاسىن تاپقان تاۋەلدىلىك. تاۋەلدىلىكتىڭ كەسىرىنەن تاۋبەمىزدى ۇمىتتىق. كەلە-كەلە ءدىنىمىزدى, ءتىلىمىزدى, كەرەك دەسەڭىز قازاق ەكەنىمىزدى ۇمىتا باستادىق.
ەلىم دەپ ەڭىرەگەن, جەرىم دەپ تەبىرەنگەن تالاي بوزداقتار وسى جولدا ءوز ومىرلەرىن قۇربان ەتتى. قامشى سابىنداي قىسقا عۇمىرى بار الاش وكىمەتى دە ءوز كەزەگىندە ەگەمەندىكتى, تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان قازاق ەلىن بوداندىقتان الىپ شىعۋعا تىرىسىپ باقتى. قازاق ەلىنىڭ ەركىندىگىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتپەك نيەتپەن كونستيتۋتسيا دا قابىلداماق بولدى. سەبەبى, كونستيتۋتسيا ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قۇجاتى ەدى. الايدا, ازاتتىقتىڭ اسقاق ءۇنى الاش دالاسىندا قانشا شىرقالسا دا, ساتتىلىك پەن جەتىستىك ونى اينالىپ ءوتىپ جاتتى.
دەگەنمەن دە بوزداعانعا باسۋ ايتقان, جوقتاعانعا جورالعى ايتقان, اداسقاندى الاستاماعان, قاتەلەسكەندى كەرى يتەرمەگەن حالقىمىزدىڭ كورەرى بار ەدى.
وتكەن جەبەپ, بۇگىن دەمەگەننىڭ ارقاسىندا ەلىمىز تاۋەلسىز ەل اتاندى.
تاۋەلسىزدىك – تاۋداي تالاپتىڭ, ەرەن ەڭبەكتىڭ, كوزسىز ەرلىكتىڭ, سانالى شەشىمنىڭ جەمىسى. تاۋەلسىزدىك – ارمانى اسقاقتىڭ, ماقساتى ءماندىنىڭ, ۇرانى ازاتتىڭ كوكسەگەنى. تاۋەلسىزدىك – پاراساتتى پايىمنىڭ, ۇلاعاتتى ۇستانىمنىڭ, سەرگەك ويدىڭ ناتيجەسى. وتكەنى تارتىستى بولعانىمەن, كەلەرى باعالاي بىلگەنگە باق بولعان, قۋانا بىلگەنگە قۇت بولعان ۇلكەن قۋانىش, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بۇل. تاۋەلسىزدىك ۇزاق ۋاقىت كۇرەسپەن كەلەتىن ۇلى جەڭىس دەپ ەسەپتەسەك, سول ۇلى جەڭىسىمىزدى ساقتاپ تۇرۋ ماڭگىلىك كۇرەس. ول كۇرەس ەشقاشان توقتاعان ەمەس, توقتامايدى دا. سول ماڭگىلىك كۇرەستىڭ باستالعانىنا, مىنە, 20 جىل.
تاۋەلسىزدىگىمىز باستاۋ العان 1990 جىل. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» قابىلدانعان جىل. بۇل قازاق ەلىنىڭ بوداننان بوسانىپ, تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋىنىڭ قۇقىقتىق العىشارتى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. دەگەنمەن دە وداقتاس مەملەكەتتەر ەگەمەندىك جاريالاعانىمەن, ولار ءالى تولىقتاي تاۋەلسىز ەمەس ەدى. سەبەبى قاۋقارى قايتقانىمەن كسرو ءالى دە بولسا تىزگىنىن تارتىپ, ءتىزىمىن تۇگەندەۋگە تىرىسىپ جۇرگەن كەز ەدى. الايدا الىس باسامىن دەپ شالىس باسقاننىڭ كەبىن كيدى ول.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەكتىپ بەرگەن ەڭ العاشقى رەسمي قۇجات بولىپ تابىلادى. اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 1-بابى بىلاي دەيدى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ءتاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۇقىلىق مەملەكەت. ول ءوز تەرريتورياسىندا ۇكىمەت بيلىگىن تولىق يەلەنەدi, ءوزiنiڭ iشكi جانە سىرتقى ساياساتىن دەربەس بەلگىلەپ, جۇرگiزەدi».
تاۋەلسىزدىك الدىق. ەندىگى مىندەت, ەڭ اۋىر مىندەت – ونى نىعايتۋ مەن كۇشەيتۋ, قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ ەدى. سەبەبى, كەڭەس ءداۋىرى ىدىراپ, 70 جىل ءوز ءامىرىن ءجۇرگىزگەن الىپ يمپەريا كۇشى قۇلدىراعان شاقتا, قاعىنعاننىڭ قاناتىنا, سۇعىنعاننىڭ تۇمسىعىنا جەم بولماي, جەرىنىڭ استى بايلىعىمەن, ۇستىندەگى حالقىنىڭ جايلىلىعىمەن تانىلعان, الاتاۋدان باستاپ ارقا اسقان, التايدان اتىراۋعا دەيىنگى سوزىلا جاتقان, اتا-بابا مۇراسىنا يە بولىپ قالدىق. الايدا, قۇلاۋعا دا شاق قالدىق. سەبەبى, بۇعاۋدان بوسانىپ, تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ شىققان ەلىمىزدى ءۇش باستى ايداھارداي ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك داعدارىس ءۇش جاقتان قاۋمالادى. جالپى ايتقاندا, ەكونوميكامىز ەرىنىپ, ساياساتىمىز سارىلىپ, الەۋمەتىمىز السىرگەن شاقتا اساعاننىڭ اسىندا, قارماعاننىڭ قولىندا كەتۋىمىز عاجاپ ەمەس ەدى.
دەگەنمەن ءبىز ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ, پاراساتتى پايىمىنىڭ ارقاسىندا بۇعاۋدى بۇزىپ, قۇرساۋدى جارىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتتىك. ەل ەگەمەندىگىمەن ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن الەم ەلدەرىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ارقىلى حالىقارالىق قۇقىق دەڭگەيىندە, 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلداي وتىرىپ, ىشكى دەڭگەيدە قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتە تۇستىك.
كوش جۇرە تۇزەلەدى دەمەكشى, ىدىراۋ مەن قۇلدىراۋدان باستالعان تاۋەلسىزدىك كۇندەرى, جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدان جالعاسىن تاپتى. ۋاقىت وزگەردى, ونىمەن بىرگە تالاپ وزگەردى, تالاپقا ساي قوعام وزگەردى. ال بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا قۇقىقتىق تەتىكتەردىڭ قاجەتتىلىگىن تۋدىردى.
وسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداعان كونستيتۋتسياسىن ومىرگە اكەلدى. بۇگىندە بۇل 16 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرعان, ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جەتىستىكتەردىڭ جاڭا بەلەسىنە قۇقىقتىق نەگىز بەرگەن اتا زاڭىمىز. سەبەبى, ەلىمىزدەگى بارلىق بولىپ جاتقان ساياسي, ەكونوميالىق, قۇقىقتىق شارالار وسى اتا زاڭىمىز نەگىزىنەن تۋىندايدى. ءويتكەنى, بارلىق قوعامدىق قاتىناستار تيىسىنشە زاڭدارمەن رەتتەلەدى. ال زاڭدار ءوز كەزەگىندە تىكەلەي اتا زاڭنان باستاۋ الادى. كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كۇشi بار جانە رەسپۋبليكانىڭ بۇكiل اۋماعىندا ول تiكەلەي قولدانىلادى.
اتا زاڭىمىزدى قابىلداي وتىرىپ, ءبىز ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى ودان ءارى ناقتىلاي ءتۇستىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتiك باسقارۋ نىسانىنداعى بiرتۇتاس مەملەكەت. رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندiگi ونىڭ بۇكiل اۋماعىن قامتيدى. مەملەكەت ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, قول سۇعىلماۋىن جانە ءبولiنبەۋiن قامتاماسىز ەتەدi. مىنە, وسى سىندا جاڭا قۇقىقتىق نورمالار ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن تولىقتاي قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋدە.
مەملەكەت – بۇل كونستيتۋتسيانىڭ تۇلەگى. سەبەبى, كونستيتۋتسيا ارقىلى مەملەكەت ءوزىن حالىقارالىق جانە ىشكى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتەدى. سول ارقىلى ول ءوز ارەكەتىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتەدى. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان وعان ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە.
كونستيتۋتسيا – ءبىزدىڭ ەركىندىگىمىزدىڭ نەگىزى. كونستيتۋتسيا – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كەپىلى. كونستيتۋتسيا قاعيدالارى تولىقتاي ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋعا, ەكونوميكالىق ورلەۋگە, حالىقارالىق دەڭگەيدە وسۋگە, ىشكى دەڭگەيدى الەۋمەتتىك ساياسي-قۇقىقتىق تۇراقتىلىققا, اۋىزبىرلىككە شاقىرادى.
30 تامىز ەلىمىزدە زاڭمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك مەرەكە – كونستيتۋتسيا كۇنى. 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا اتا زاڭىمىزدى قابىلداي وتىرىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ قانداي ەل ەكەنىن, بولاشاقتا قانداي بولاتىنىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا بەكىتىپ الدى. بۇل كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى –حالىق پەن ونىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرىنىڭ وتە ماڭىزدى زاڭ قۇجاتىن ولاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن قابىلداۋى قازاقستان تاريحىندا العاش رەت جۇزەگە اسىرىلۋىندا ەدى. وعان دەيىنگى كونستيتۋتسيالار بولسا, وكىلدى ورگاندار ارقىلى قابىلدانعان بولاتىن.
ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان ادامزات بالاسىنىڭ جالپى قۇندىلىقتارىنان قۇرالدى. كونستيتۋتسيامىزدا ادامداردىڭ تابيعي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, بيلىك ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالىق جولمەن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ, قازاقستان اۋماعىندا ازاماتتىق قوعام قۇرۋ تۋرالى پروگرەسسيۆتى يدەيالار بەكىتىلدى. ول ەلىمىزدە سان الۋان يدەولوگيالىق, ۇلتتىق, ازاماتتىق ۇجىمدار مەن توپتاردىڭ بىرلەسىپ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. كونستيتۋتسيامىزدا بەكىتىلگەن نورمالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىن گۇلدەندىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ بىرلەسىپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ قىزمەت ەتۋلەرى ءۇشىن جاعدايلار جاسايدى.
بۇگىندە ەلىمىز ازاماتتاردىڭ ءسوز بوستاندىعىمەن ساياسي قۇقىقتىق بوستاندىعىن بەكىتكەن, مەملەكەت ءومiرiنiڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرiن دەموكراتيالىق ادiستەرمەن, ونىڭ iشiندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋدى كوزدەيتىن دەموكراتيالى, ءدىن ىسىنە ارالاسپاسا دا الەمنىڭ ءداستۇرلى دىندەرىن ءبىر داستارقان باسىنا جيناعان زايىرلى, زاڭ ۇستەمدىگىن جوعارى قويعان قۇقىقتىق جانە بۇكiل حالىقتىڭ يگiلiگiن كوزدەيتiن ەكونوميكالىق دامۋ قاعيداسىن ۇستاناتىن الەۋمەتتiك مەملەكەت.
ءيا, بۇگىندە قازاقستان الەم تانىعان, الەۋەتى دامىعان, حالىقارالىق ارەنادا ءوز ورنى بار, ايتار ءسوزى بار, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاسى زور مەملەكەت. اڭساعاننىڭ ارمانى ورىندالعان, تىلەۋشىنىڭ تىلەگى قابىل بولعان كيەلى كەڭ بايتاق جەر. بابالاردىڭ بايراعى جەلبىرەگەن, بۇگىنگىنىڭ ۇرانى دۇركىرەگەن ۇلى دالا – تاۋەلسىز قازاقستان.
ەندىگى بىزدەگى مىندەت – ماڭگىلىككە ۇمتىلۋ. ماڭگىلىك قازاقستان. ماڭگىلىك تاۋەلسىزدىك.
بەرىك بەكجانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.