«قارا مايور» ءفيلمى ەكرانعا جول تارتپاي تۇرعاندا-اق كوپشىلىك ەلىمىزدە اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنە ارنالعان فيلم ءتۇسىرىلىپ جاتقانىنان قۇلاعدار بولعان. مۇنى جەرلەسىمىز, قازاقتىڭ باتىر قىزىنىڭ ءبىرى مانشۇكتىڭ ەكرانداعى بەينەسىمەن ماڭگى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرار سۇيىكتى اكتريسامىز ناتاليا ورىنباساروۆانىڭ بالاسى, رەسەيلىك رەجيسسەر گريگوري (ەگور) ميحالكوۆ-كونچالوۆسكي الماتى وبلىسىنداعى تامعالى تاۋ شاتقالىندا ءتۇسىرىپ جاتقانىن, ونداعى ءرولدەردى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بەلگىلى اكتەرلەرى قاتار وينايتىنىن, ۇكىمەتتەن ءفيلمدى قارجىلاندىرۋعا 5 ملن. اقش دوللار بولىنگەندىگىن, تاعى وسى سياقتى باسقا دا جايتتەردى باسىلىمدار جارىسا جازعان ساتتەردىڭ ەندى, مىنە, قورىتىندىسى مەن ناتيجەسىن كورەر ءسات تە كەلىپ جەتتى.
«قارا مايور» دەگەن حالىق اتاۋىمەن ەل اراسىنا كەڭىنەن تانىمال بوريس توكەن ۇلى كىم دەگەندە, جۇرتتىڭ ەسىنە كەڭەس كەزەڭىنىڭ جارقىنشاق جاڭعىرىعى ىسپەتتى جان-دۇنيەنى تالىقسىتار اۋعان ازابى ارقاعا ايازداي باتار ەدى. ول قاپشاعاي قالاسىندا دايىندالعان ەرەكشە تاپسىرما جۇكتەلگەن وتريادتىڭ كومانديرى بولىپ بەكىتىلەدى. كەز كەلگەن ۇلاننىڭ كوكىرەگىندە ەلدىك, ەرلىك دەگەن ۇعىم قاي كەزدە دە بىتە قايناسىپ, بويداعى كۇش-قايراتتىڭ سول كەسكىلەسكەن شايقاستا مەيلىنشە ورشەلەنىپ, ءومىردىڭ وزەگىنە, ورنەگىنە اينالعان تالاي مىسالىنا قانىققانبىز. بوريس باۋىرىمىز دا كەشەگى كۇننىڭ, كەڭەستىك جۇيەنىڭ ەر-جۇرەك جاۋىنگەرى بولىپ ەسەپتەلگەنمەن, تاريح بەتتەرىنەن قاھارماندىق بەينەسى جوعالمايتىن, باتىر باعلانداردى باۋلۋدا باۋىرجان اتالارىنان كەيىنگى وشپەس ونەگە بولىپ تانىلاتىن, قايسار, قابىلەتتى جان رەتىندە حالىق جۇرەگىنە قاشاندا جاقىن تۇلعا بولىپ قالاتىنى تالاس تۋدىرمايدى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تاساسىندا كوپ يگىلىك تانىلماي, تار جەرگە تاڭىلىپ قالىپ جاتتى.
سونىڭ ءبىرى – ەلگە دەگەن ادالدىق پەن ادىلدىك, سول جولداعى تاباندىلىق پەن جانقيارلىق ارەكەتتەر ەدى. بوريس توكەن ۇلىنىڭ باتىلدىعى كۇنى بۇگىن سوڭعى تىنىسى بىتكەنشە جان الىسىپ, جان بەرىسكەن سوعىستاعى سانداعان قازاقتىڭ پاتريوت ۇلدارىنىڭ بويىنا تاققان تۇمارىنداي قاستەرلەنۋى بەكەر ەمەس.
كەڭەستىڭ كەسەگى باسىپ قالعان سول قايسارلىق رۋحىنان ەندى الىپ مۇنارا تۇرعىزاتىن كەز كەلدى. بۇگىنگى تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان فيلم كەيىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني كىرپىشىنەن قالانعان سونداي مۇنارانىڭ «ءبىسمىللاسى» دەگەن ابزال شىعار. قاشاندا «ءتاي-ءتاي» باسقان العاشقى ساتتەردىڭ ءسۇرىنىپ-قابىنىپ جاتۋى – ءومىر زاڭدىلىعى.
ەندەشە, ءبىزدىڭ دە اۋعان تراگەدياسىن وزگەشە ەكپىنى مەن بوياۋىن ساقتاي وتىرىپ باياندايتىن بالاپان تۋىندىنىڭ قاناتقاقتى ارەكەتىنە تەك الداعى سامعار بيىكتەرىنە ساتتىلىك تىلەۋ پارىزىمىز. ايتپەسە تەرمەلەپ, تەرەڭىنە تەرەزەنىڭ جارىعىن ءتۇسىرسەك, كەدىر-بۇدىرسىز جول ەمەس, اۋقىمدى دا كۇردەلى تاقىرىپتى تاقىمعا باسىپ وتىرىپ, ءبىردى-ەكىلى تۇستا انايى قىلىقپەن ادامنىڭ ەزۋىنە كۇلكى ۇيىرتەمىن دەۋشىلىك اسا تاپقىرلىق بولا قويعان جوق.
1981 جىلدىڭ قازانىندا اۋعانستانعا كىرىپ, ەل باسقارۋشى احمەد شاح ماسۋدتىڭ رەزيدەنتسياسىن باسىپ الۋعا رۇقسات العان ول جاۋىنگەر دوستارىمەن بىرگە پاندشەر شاتقالىندا ناعىز باتىرلارشا جاۋلارىمەن شايقاسىپ, وزىنە جۇكتەلگەن ماڭىزدى وپەراتسيانى مۇلتىكسىز اتقارىپ قايتادى. اۋعان سوعىسىنداعى ەرلىكتىڭ بۇگىنگى قازاق ەلىنە تۇك تە قاتىسى جوق, ول كەشەگى كەڭەستىك جۇيەمەن بىرگە تاريحتىڭ قالىڭ قويناۋىنا وتكەن تاقىرىپ دەگەن پىكىردىڭ كەيدە جاڭساقتىقپەن ايتىلىپ قالاتىنى تاعى راس. الايدا تاريح تاڭباسى تارتپاعا سالىنباس دەسەك, كەشەگى سول قان مايداندا قالىڭ قازاقتىڭ دا شەككەن قاسىرەتى از بولماعانىن كەيىنگى ورەنگە جەتكىزۋدىڭ ءوزى ۇلكەن عيبرات بولىپ سانالۋدا. ماسەلەن, «قارا مايور» اتانعان قازاق جىگىتىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا اتىراۋلىق جۇرتشىلىق ءبىر كەمەگە ونىڭ اتىن بەرىپ قۇرمەت كورسەتكەن. «سپەتسناز گرۋ سسسر» دەگەن كىتاپتاعى ءتىزىم بويىنشا ءتورتىنشى ورىندى نىق يەلەنگەن قازاق جىگىتىن سول كەزدەگى كەڭەستىك ساياساتتىڭ ءوزى وسىلاي جوعارى كوتەرىپ مويىنداعان. ەندەشە, ءماسكەۋدىڭ مىقتىلارى ساناسىپ وتىرعان قازاق وفيتسەرى جايىندا ءبىر ەمەس, بىرنەشە فيلم ءتۇسىرىلىپ جاتسا دا ارتىق ەتپەسى بەلگىلى. باستى كەيىپكەر – مارات ايۋموۆتىڭ جاس شاعىن بەرىك ايتجانوۆ, ال قازىرگى كەزىن سەيدۋللا مولداحانوۆ وينايدى. وتكەن شاق پەن ءبۇگىنگى ۋاقىت كەيىپكەر باسىنان قاتار ءوربيتىن وقيعادا رەجيسسەر قازاق جاۋىنگەرىنىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى اشىپ كورسەتۋگە تىرىسىپ باعادى. مارات پارسى ءتىلىن جەتىك بىلەدى, اۋعان حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن زاڭدارىن ساقتاۋدى مەڭگەرگەن ول باسىنا تونگەن قاۋىپ-قاتەرگە قاراماستان اۋعانستانعا «ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ جولىمەن» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋگە بارعان قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك شىعارماشىلىق توپتى ەسىرتكى پلانتاتسياسى قوجايىنىنىڭ قۇرعان قاقپانىنان امان الىپ شىعادى. وقيعا جەلىسى ادامدى وزىمەن بىرگە العا جەتەلەپ وتىرادى. الماتىدان اۋعانستانعا دەيىنگى جولدىڭ اراسىندا 80-ءشى جىلدار ەلەسى, اۋعانستاندا دۇشپاندارمەن بولعان اۋىر شايقاستا ءوزى قاتتى جارالانىپ, ال دوسى اندرەي وستروۆسكيدىڭ (دەنيس نيكيفوروۆ) قازا تاپقان ءساتى سىناپتاي سىرعىپ, مازاسىز كۇي كەشتىرەدى. مۇنىڭ وزىندىك تاعى ءبىر سەبەبى بار. ساۋلە ەسىمدى قىزعا قوس جاۋىنگەر قاتار عاشىق بولادى. ءبىر اياعىنان جاراقات الىپ, اسكەري قىزمەتتە قالۋ-قالماۋى سىن تەزىنە تۇسكەندە جانىندا ونىمەن قايعىسىن بىرگە جۇتىپ, قاسىرەتىن بىرگە شەككەن ساۋلەنىڭ ءجۇرۋى قازىرگى ادامدار اراسىنداعى قايىرىمدىلىق پەن مەيىرىم ماسەلەسىن تاعى ءبىر قاۋزاپ وتۋگە تۇرتكى بولادى. ءمايىتى اۋعان جەرىندە قالعان دوسىنىڭ ارتىنان قايتادان ىزدەپ بارىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قايتۋىنا سۇيگەن جارىنىڭ وزىنە دەگەن وسىناۋ كىرشىكسىز سەزىمى اسەر ەتەدى. جاۋ وعىنان اياعى قاتتى جاراقات العاندا وزىنە قولۇشىن سوزعان اياۋلى ءبىر جاننىڭ جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. اۋعانستانعا ورالۋىنىڭ سەبەبى, ءبىر جاعىنان ءوزىن ولىمنەن قۇتقارعان سول ادامعا ريزاشىلىعىن جەتكىزۋ بولسا, كوپتى كورگەن قاريا ونىڭ بۇل ءساتتى قانشاما جىلدار بويى اسىعا كۇتىپ كەلگەنىن سەزەدى. سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقاندا دوسى اندرەيگە ساۋلە ءبىر سىرعاسىن سىيعا تارتقان ەدى. ارادا قانشاما جىلدار وتكەننەن كەيىن الگى سىرعانى قاريانىڭ ماراتقا ۇسىنۋى ءفيلمنىڭ قورىتىندى تۇيىنىنە جاقىنداتادى. اۋعانستان ساپارىنان ورالعان مارات ساۋلەگە سول سىرعانى قايتا تابىستايدى. جالقى سىرعا سىڭارىن تابادى. رەجيسسەر وسىناۋ كوركەم شەشىم ارقىلى ءومىردىڭ بارلىق ءمان-ماعىناسىن ءتۇيىندەيدى. ادام جانىن جەگىدەي جەيتىن مازاسىز ويلار تۇڭعيىعىنا قانشاما تاعدىر تۇنشىعىپ جاتىر. بىراق مارات سىندى ادامگەرشىلىك پارىزىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن ادامدار مۇنداي تىعىرىقتان قاي كەزدە دە جول تاۋىپ شىعادى.
رەجيسسەر ەگور كونچالوۆسكي كورسەتىلىم الدىندا باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «بۇل كارتينا مەنىڭ ەڭ كۇردەلى, اۋقىمى جاعىنان دا ايتارلىقتاي, قازىرگى زامانعى كينەماتوگرافيا تىلىمەن تۇسىرىلگەن دۇنيەم بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستاندا بولعان وسى كۇندەرىمنىڭ شىعارماشىلىعىما تيگىزگەن اسەرى تولايىم. شىنىن ايتقاندا, بۇل جەرگە مەن قاتتى باۋىر باسىپ كەتتىم. مۇندا ءالى تالاي جوبالارعا قاتىسامىن دەپ ويلايمىن», دەپ الداعى ءبىراز ءىس-جوسپارلارىمەن ءبولىستى. ونىڭ ءبىر پاراسى قازاقستانمەن تىكەلەي بايلانىستى. ايتپاقشى, ءفيلمنىڭ تۇسىرىلە باستاعانداعى اتاۋى «اۋعاندىق» بولاتىن. ءبۇگىندە ونى «ناعىز پولكوۆنيك» دەپ تە, «ا»-عا ورالۋ» نەمەسە «قارا مايور» دەپ تە ارقالاي اتايدى. اتاۋدان ايىپ ىزدەمەيمىز. ايتەۋىر ەلدىڭ اۋزىندا ءجۇرگەن سول فيلمنىڭ ۇل-قىزعا ۇلاعات ۇيالاتار ۇستىنى بولسىن, ال قالعانىنىڭ ءبارى جاي نارسە دەگەن وي عوي بىزدىكى.
قاراشاش توقسانباي.
استانا.