اتا زاڭىمىز ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى تولقۇجاتى بولىپ سانالادى. كونستيتۋتسيا – ارايلى ازاتتىعىمىزدىڭ ايعاعى, جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ بۇلجىماس باعدارى. ول ەلدىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تولاعاي تابىستارىمىزدىڭ باستاۋ قاينارى.
ن.ءا. نازارباەۆ.
_____________
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىندا ساياساتشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ, ساراپشىلاردىڭ نازارىن ەلىمىزدە عانا ەمەس, سونداي-اق شەتەلدەردە دە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىنداعى جارقىن جەتىستىكتەرى عانا ەمەس, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمى دا قاتتى اۋدارىپ وتىر. سونىڭ ءبىر بىرەگەي كورىنىسى استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان, كونستيتۋتسيا كۇنىنە ارنالعان «مەملەكەت جانە جەكە تۇلعا: قازاقستاننىڭ 20 جىلداعى دامۋ قارقىنى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-ىسكەرلىك كونفەرەنتسيا. ونىڭ جۇمىسىنا كوپتەگەن ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسۋدا.
«مەملەكەت جانە تۇلعا: قازاقستاننىڭ ءوركەندەۋ جولى مەن دامۋىنىڭ 20 جىلدىعى» اتتى حالىقارالىق فورۋمنىڭ تاقىرىبى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى مەن ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ كۇنىنە ارنالعان جاڭا ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋدىڭ ناقتى مىسالدارىن العا تارتا وتىرىپ, تۇلعا, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ تاريحي ءرولى جايلى كەڭىنەن وي تارقاتۋعا قولايلى مۇمكىندىك بەرەدى.
1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ونى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەكىتتى.
سونىڭ الدىندا 1 جەلتوقساندا قازاقستاندىقتار العاشقى جالپىحالىقتىق ەركىن سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى وزدەرىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاعان بولاتىن.
حالقىمىزدىڭ ءدال وسى ءبىراۋىزدان جاساعان دانا تاڭداۋى قازاقستاننىڭ كەلەر 20 جىل ىشىندە مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاعدىرىن تولىق شەشتى.
و. بيسمارك: «تاريحتى جازۋ ەمەس, جاساۋ ماڭىزدى», – دەگەن ەكەن. بىراق بۇل – ادامزاتتىڭ مىڭجىلدىق تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس. شىن مانىندە ۇلى تاريحتى ۇلى ادامدار جاسايدى.
مۇنداي تۇلعالار ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە: پارمەندى جانە ونىڭ ءتيىمدى دامۋ جولدارىن ارىدەن كورۋ, ومىرشەڭ پاراسات جانە سيرەك كەزدەسەتىن ەستە ساقتاۋ قابىلەتى, جۇمىس ءىستەۋدىڭ قۋاتتى جىگەرى, ءوز شەشىمدەرىنىڭ دۇرىستىعىنا مۇلتىكسىز سەنۋ, قايتپاس قايسارلىق, الدىنا قويعان ماقساتتارعا جەتە الاتىن ەرەكشە سيرەك قاسيەت. ولارعا قوسىمشا ويلاعان ءىسىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىن ورىنداۋ شەبەرلىگى ءتان.
وسى جانە باسقا دا قاسيەتتەردىڭ ءبارى اللا بەرگەن كوشباسشىلىق قابىلەتى بار ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بويىندا بار. ءدال وعان عاسىرلار توعىسىندا, جاھاندىق وزگەرىستەر داۋىرىندە ءوز حالقى ءۇشىن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ قانا قويماي, الەمدىك ۇدەرىستەرگە ەلەۋلى ىقپال ەتۋ ماڭدايىنا جازىلعان.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزەر الدىندا قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە دامۋ مۇمكىندىگى كۇمان كەلتىرەتىندەي بولجامدارعا نەگىز بولعانى بەلگىلى.
ەل ەكونوميكاسى ورتالىقتىڭ شيكىزات كوزى بولىپ, باسقا ءبىر بولىگى كسرو-نىڭ اسكەري-وندىرىستىك كەشەنىنە جۇمىس ىستەدى. رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ 93 پايىزى وداققا باعىنىپ, تەك 7 پايىزى عانا ءوز قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتتى.
قولدان جاسالعان ەكولوگيالىق اپات ايماقتارى – ارال تەڭىزى مەن سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ زارداپتارى قوعامعا اسا اۋىر ءتيدى. سونىمەن قاتار, سول كەزەڭدە بىرقاتار بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا كوپتەگەن ۇلتارالىق قاقتىعىستار سالدارىنان حالىقتىڭ قانى توگىلىپ جاتتى. وسى ورايدا كوپۇلتتى جانە كوپ ءدىندى قازاقستان شىنىندا دا, بولۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىندا تۇر ەدى.
«NPQ» جۋرنالىنا 1993 جىلى بەرگەن سۇحباتىنداعى ايگىلى زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ قازاقستاندا مۇسىلمان جانە حريستيان دىندەرى وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس (كۇرەس) يۋگوسلاۆيالىق ستسەناريدىڭ قايتالانۋىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى پىكىرى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس. امەريكالىق ساياساتكەر قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت رەتىندە دامۋىنا پەسسيميستىك بولجام جاساعان جالعىز ادام ەمەس بولاتىن.
وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ قانداي دا ءبىر قاتە جىبەرۋگە مۇمكىندىگى جوق ەدى. ەڭ الدىمەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپۇلتتى شاڭىراق استىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ, بۇل جەتىستىكتى 20 جىل ىشىندە كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن كوپۇلتتى مەملەكەتتە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسىلايشا, ن.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزىن قالادى.
وسىعان وراي ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر ءوز ءسوزىندە: «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى ءسىزدىڭ ءۇلگىلى ساياساتىڭىز حالقىڭىزدى بوستاندىققا جەتەلەدى. پەسسيميستەر ەتنيكالىق جانە رۋحاني اركەلكىلىك ەلىڭىزدىڭ ازاماتتارىن جاقىنداستىرا المايدى, بۇل قازاقستاننىڭ السىرەۋىنە اكەلەدى دەپ ءوز تۇجىرىمدارىنان شيكى قورىتىندى جاساۋى مۇمكىن. الايدا قازاقستان ءوز ۇلتتارىنىڭ مادەني الۋان ءتۇرلىلىگىنىڭ ارقاسىندا جىلدان-جىلعا گۇلدەنىپ كەلەدى. ال ەتنوستاردىڭ سان ءتۇرلى ءداستۇرلەرى مەن ءارتۇرلى دىنگە سەنۋى مەملەكەت قۋاتىن وڭ ەنەرگەتيكامەن تولىقتىرۋدا. ءسىز ەلىكتەۋگە لايىق تۇلعاعا اينالدىڭىز», – دەپ ءادىل اتاپ وتكەن ەدى.
قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمگە, حالىقتىڭ جوعارى سەنىمىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەلباسىنىڭ باتىل, جەدەل ەكونوميكالىق رەفورمالارعا سانالى تۇردە بەل بۋعانى قازاقستاننىڭ جوسپارلى باسقارۋدان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ كۇردەلى وتپەلى ساتىسىنان كورشىلەرىنەن الدەقايدا ەرتە جانە تابىستى وتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. پرەزيدەنت وسى جىلدار ىشىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساتىلى دامۋىنىڭ «جول كارتاسى» بولىپ تابىلاتىن ناقتى جانە ءتيىمدى «قازاقستان – 2030» ستراتەگياسىن ۇسىندى.
بۇل كونفەرەنتسيادا 1995 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن دايىنداۋ مەن قابىلداۋداعى ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسىنىڭ ۇلەسى تۋرالى كوپتەگەن سوزدەر ايتىلاتىن بولار. مەن, سول كەزەڭنىڭ كۋاسى رەتىندە ن.نازارباەۆتىڭ اتا زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىسى جونىندە ءوز اسەرىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى.
1995 جىلدىڭ شىلدەسى بولاتىن. پرەزيدەنت قىسقا مەرزىمدى دەمالىسقا انتالياعا كەلدى. وسى از عانا 10 كۇن ىشىندە ول زاڭ جوباسى بويىنشا قاۋىرت جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ۇشان-تەڭىز, ءارتۇرلى زاڭناما ادەبيەتتەردى زەرتتەپ, ءوز ەسكەرتپەلەرى مەن سىلتەمەلەرىن جاساۋ قارىمى تاڭ قالدىردى. بۇعان پرەزيدەنتتىڭ تاباندى كالليگرافيالىق جازۋىمەن تولتىرىلعان بلوكنوتتاردىڭ ۇلكەن بۋماسى قوسىلدى. كەيدە جوبانى دايىنداۋشى جۇمىس توبىنىڭ كەيبىر مۇشەلەرىمەن جەدەل بايلانىستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرەتىن. جانە كونستيتۋتسيانىڭ ءار بابىن ءوزى مۇقيات وقىپ, ءتيىستى تۇزەتۋلەرىن جاساپ, ءتىپتى كەيدە تۇتاس تاراۋلار دا قوساتىن. بۇل ادەت جانە دە كۇن سايىن قايتالانىپ جاتاتىن.
جاڭا ءماتىندى دايىنداۋ بارىسىندا الدەبىر ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىن كوشىرۋدى ەمەس, قازاقستاننىڭ ورنى مەن جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, باسقا مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە ءبىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي قۇندىلىقتارعا, رۋحاني-ادامگەرشىلىك, جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ساي بولاتىن اتا زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەۋدى ماقسات ەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستى ۇسىنىستارىنىڭ ءبىرى كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى بابىندا مەملەكەت قىزمەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇستانىمداردى بەكىتۋ بولدى. بۇل – قوعامدى كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق, حالىق يگىلىگىنە باعىتتالعان ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم. وركەنيەتتى مەملەكەت, اشىق ازاماتتىق قوعامعا ءتان قاسيەتتەردىڭ بولۋى باستا نازاردا بولدى.
«ءبىز بيلىك قۇرۋدىڭ جاڭا ۇستانىمدارىن بەكىتكەن جانە ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعايتىن ءوز كونستيتۋتسيامىزدى قابىلدادىق. جانە ءبىز باستى جەتىستىكتەرىمىزگە 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز», دەيدى پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ءادىل ماقتانىشتى سەزىممەن.
1995 جىلعى 30 تامىزدا قازاقستان دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ءوز بولاشاعىن تاڭدادى. بۇدان بىلاي 30 تامىز – كونستيتۋتسيا كۇنى جالپىۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى.
وسى جىلدار ىشىندە پرەزيدەنت كونستيتۋتسيانىڭ رۋحىنا ادال تۇردە, قازاقستاندىقتاردىڭ باستى قۇقىعى – لايىقتى ومىرگە قۇقىعىن تاباندىلىقپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى, اسىرەسە, الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان ءتىپتى ەڭ دامىعان ەلدەردە الەۋمەتتىك شىعىستار قىسقارىپ, ونەركاسىپتەر جابىلىپ, جۇمىسسىزدىق وسكەن سوڭعى جىلداردا ايقىن كورىندى. ال قازاقستاندا, كەرىسىنشە, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ونەركاسىپتەر وركەندەپ, تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ, ستيپەنديا, جالاقى, زەينەتاقى مەن جاردەماقىلار ءوسۋ ۇستىندە. جاستارعا ارنالعان ءبىلىم الۋ گرانتتارىنىڭ سانى ارتۋدا. وتاندىق ءبىلىم الۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى قارقىندى دامىپ, ولاردىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى ءوسىپ كەلەدى. بارلىق وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردى دەموكراتيانىڭ دامۋى مەن قوعامىمىزدىڭ ساياسي ليبەراليزاتسيالانۋى جان-جاقتى بەكىتە كورسەتۋدە.
بۇگىندە ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۇلەگى – ارۋ قالا استانا بوي كوتەرىپ كەلەدى. جاڭا ەلوردا تاۋەلسىز قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ زور قۋاتىنىڭ كورسەتكىشىنە اينالدى. استانا جىلدان جىلعا كوركەيىپ, الەمگە تانىلۋدا.
ەلباسىمىزدىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان لايىقتى ۇلەسى, بەلسەندى سىرتقى ساياساتى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا قۇرمەت پەن قولداۋعا يە بولىپ, مارتەبەسى ءوسىپ كەلەدى. ول جاڭا قازاقستاننىڭ ساۋلەتشىسى مەن نەگىزىن قالاۋشى, الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى دەپ اتاۋعا لايىق. سولايشا, ن.نازارباەۆتىڭ دانالىعى مەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز الەمدەگى قۋاتى بويىنشا ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتىپ, سەمەي يادرولىق سىناق ايماعىن جاپتى. سەمەي يادرولىق سىناق ايماعىنىڭ جابىلۋ كۇنى – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قاۋلىسى قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ يادرولىق قاۋىپتى تاراتپاۋ جانە ازايتۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنە قوسقان ۇلەسىنە بەرىلگەن جوعارى باعا بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز.
وتكەن جىلى ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتىپ, ون ءبىر جىلدىق ۇزىلىستەن سوڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى جانە باسشىلىعىمەن استانادا وسى حالىقارالىق ەڭ بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن جەمىستى وتكىزدى. استانا دەكلاراتسياسى ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ اتىن حالىقارالىق قاتىناستار تاريحىنا التىن ارىپپەن جازدى.
وتكەن سايلاۋدا ەلباسىنىڭ ۇستەم جەڭىسى قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوز ەلىن بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ جولىمەن تۇراقتى الىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىراتىنىن ايقىن دالەلدەپ بەردى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس پرەزيدەنت – حالىق بىرلىگى مەن مەملەكەت بيلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيا مىزعىماستىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سيمۆولى جانە كەپىلى. راسىمەن دە, سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, حالقى مويىنداعان ۇلت كوشباسشىسى جاڭا تاريح كەزەڭىندە قازاقستاندىق قوعامدى بىرىكتىرۋشى فاكتور بولىپ قالا بەرۋدە.
…مەملەكەتتى قۇرۋ ۇدەرىسى ەشقاشان توقتاماق ەمەس. قازىرگى ءومىر بىزدەن كەيبىر, سونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى تالاپ ەتۋى مۇمكىن. بىراق ءبىر نارسە انىق – قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمىنە, بەرەكە جانە وركەندەۋ جولىمەن ودان ءارى دامۋىنا قىزمەت ەتە بەرەدى.
قانات ساۋداباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى.