وسىدان ون التى جىل بۇرىن تاۋەلسىز قازاقستان حالقى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ءوز تاڭداۋىن جاساپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداعان بولاتىن. «كوپتىڭ ءسوزى – كيەلى» دەمەكشى, كونستيتۋتسيا جوباسى قابىلدانباستان بۇرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ, ەل-جۇرتتىڭ تالقىسىنان ءوتتى, ال 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا وتكەن وسى رەفەرەندۋمدا ءاربىر قازاقستان ازاماتى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتە ءومىر سۇرۋگە دەگەن نيەتىن ايقىن ءبىلدىردى. باستى قۇجاتىمىز – اتا زاڭىمىزدىڭ اۆتورى بۇكىل قازاقستان حالقى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز.
جاڭا كونستيتۋتسيا قادامىن ەندى باسقان جاس مەملەكەتتىڭ قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ نەگىزدەرىن قالاپ بەردى. ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العان اسۋلارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ كەپىلى بولعان ول قازاقستاندىق قوعامدى جاڭارتۋ مىندەتىن العا قويدى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى رەتىندە ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, حالىق بىرلىگى جانە ورتاق تاريحى تاعدىرلاس بارلىق ۇلت وكىلدەرىن قازاق جەرىندە بىرىكتىرۋ بولىپ تانىلعان. كونستيتۋتسيانىڭ «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى...» دەپ باستالۋى تەگىن ەمەس.
سالىستىرمالى تۇردە ون التى جىلدىق قىسقاشا تاريحىندا كونستيتۋتسيا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ, ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەنادا دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى جىلدارداعى بارلىق جەتىستىكتەرى كونستيتۋتسيا مەن ونىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ ناقتى ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
اتا زاڭدا بارلىق قازاقستاندىقتارعا ورتاق قۇندىلىقتار بەكىتىلگەن. بۇل – جۇزدەگەن ەتنوس, ونداعان ءدىني قاۋىم وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى, دوستىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق جەرىنىڭ قاسيەتتىلىگى مەن بىرتۇتاستىعى. سونىمەن قاتار, بۇل ازاماتتاردى ۇلتى, تiلi, ءدiنى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا كەمسiتۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنۋى. وسى قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە باستى كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەر – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, ءبۇكiل حالىقتىڭ يگiلiگiن كوزدەيتiن ەكونوميكالىق دامۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
البەتتە بارىنە ۋاقىت تارازى ەكەنى ءمالىم. بۇگىنگى جەتكەن بەلەسىمىز – قازاقستان حالقى جاريا ەتكەن باستى قۇندىلىقتاردىڭ رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىندا عانا بەكىتىلىپ قويماي, ءاربىر قازاقستاندىق پاتريوتتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العاندىعىنىڭ دالەلى. كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى, ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق كەلىسىم مەن حالىقتىڭ بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ باس بايلىعى جانە وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق ەڭ قىمبات قازىناسى. ءداستۇرلى تۇردە 30 تامىزدا اتاپ وتىلەتىن كونستيتۋتسيا كۇنى وتانىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا العا قويىلعان بارلىق ماقساتتارعا قول جەتەتىندىگىنە سەنىمىمىزدى ارتتىرا تۇسەدى. قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى: مىزعىماس مەملەكەتتىگىمىز ورناپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە جاعداي جاسالدى, رەسپۋبليكا حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى مەملەكەتتىڭ ۇستانعان باعىتى مەن دامۋ جولىنىڭ ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى. بىرلىك پەن كەلىسىم, ساياسي جىگەرلىلىك, دامۋ ستراتەگياسىنىڭ باسىمدىقتارىن انىق تۇسىنە ءبىلۋ – مۇنىڭ ءبارى «قازاقستاندىق دامۋ جولىن» سيپاتتايتىن كورىنىستەر جانە ولاردىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردان باستاۋ الادى.
اتا زاڭ مەملەكەتتەگى دەموكراتيالىق زاڭ شىعارۋشىلىق پروتسەسىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەردى. ول قازاقستاندى الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوستى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتتى. اتا زاڭىمىز قازاقستاننىڭ دامۋ جولىن كورسەتىپ بەردى, قوعامداعى وڭ ءالەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي پروتسەستەرگە, باسقا دا سالالارداعى جەتىستىكتەرگە نەگىز بولدى.
ەكونوميكالىق بوستاندىق, يدەولوگيالىق جانە ساياسي ءار-الۋاندىلىق, زاڭ الدىنداعى تەڭدىك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق دامۋىنداعى باسىمدىقتار بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا ءارقاشان قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ نەگىزى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلى بولىپ قالا بەرمەك.
«كونستيتۋتسيا نەگىزىندە, زاڭ ءجۇزىندە ءومىر ءسۇرۋ – جاي قاجەتتىلىك ءھام ازاماتتىق مىندەت قانا ەمەس. بۇل – ازات ادامنىڭ, ءوز قۇقىعىنىڭ قۇنىن بىلەتىن جانە ءدال سونداي قۇقىق وزگەلەرگە دە ءتان دەپ تانيتىن ادامداردىڭ ارتىقشىلىعى, ايرىقشا حاقىسى», – دەگەن مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ, تەك وسى جاعداي ساقتالعاندا عانا, ياعني, ءاربىر قازاقستاندىق كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى سىيلاپ, ءار ارەكەتىن سولارمەن ءۇيلەستىرگەندە عانا ءبىز «جاي جەكە ازاماتتار ەمەس, تۇتاس قازاقستان حالقى, جاي تۇرعىندار ەمەس, باسى بىرىككەن قوعام, ازاماتتىق قوعام» بولاتىندىعىمىزدى, ال قازاقستان «جاي جاعرافيالىق كەڭىستىك ەمەس, ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسقان ەل» رەتىندە ساقتالاتىندىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
كونستيتۋتسياعا 2007 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما پارلامەنتتىڭ, ساياسي پارتيالار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن ارتتىردى. زاڭ مەن قۇقىقتىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ارقىلى ازاماتتىق قوعامدى ودان ءارى دامىتۋ ۇردىسىنە جاعداي جاسالدى.
قازىرگى كەزدە دە كونستيتۋتسيا نەگىزىندە قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن ستراتەگيالىق مىندەتتەر مەن پراكتيكالىق قاجەتتىلىكتەرگە سايكەس رەفورمالاۋ جالعاسۋدا. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا قابىلدانعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تۋرالى” جارلىعىنا سايكەس اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ سيپاتى جاڭا ساپالىق مازمۇنعا يە بولا باستادى. بۇرىنعىداي جازالاۋ باعىتىنا ەمەس, كەرىسىنشە, قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ الدىن الۋ مەن ولاردىڭ جولدارىن كەسۋ جاعىنا نازار اۋدارىلادى.
كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى, جالپى, مەملەكەتتىڭ تابىستى قىزمەت ەتۋىنىڭ قاجەتتى قۇقىقتىق جاعدايلارىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدە قۇقىق قورعاۋ ءجۇيەسىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ تابىلاتىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ دا الار ورنى مەن قوسار ۇلەسى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى.
كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنا ءسايكەس, مەملەكەت اتىنان زاڭداردىڭ, پرەزيدەنت جارلىقتارىنىڭ ءجانە وزگە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردiڭ ءدال جانە بiرىڭعاي قولدانىلۋىن نازاردا ۇستاۋ, رەسپۋبليكا اۋماعىندا زاڭدىلىققا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا قايشى كەلەتiن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتiلەرگە نارازىلىق كەلتىرۋ – پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتتەرى بولىپ تابىلادى.
ەلوردا پروكۋراتۋراسى ەل كونستيتۋتسياسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ارقىلى قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىستى قاداعالاۋ شارالارىن ءجۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. اسىرەسە, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىسۋشى ۇلەسكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى پايدالانۋىنا, سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىق پەن باسقا دا قىلمىس تۇرلەرىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلۋدا.
بۇعان دالەل رەتىندە ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 7 ايىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى پروكۋرورلىق قاداعالاۋ ناتيجەسىندە 3800-گە جۋىق ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. سوڭعى جىلدارى جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى الۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. بيىلدىڭ وزىندە قالا پروكۋراتۋراسى 3649 جۇمىسكەرگە 325 ميلليون تەڭگەدەن استام ەڭبەكاقى بەرەشەگىنىڭ تولىق وتەلۋىنە ىقپال ەتتى, بۇل ءۇشىن كەيبىر جوسىقسىز جۇمىس بەرۋشىلەرگە وتە قاتاڭ شارالار قولدانۋعا دا تۋرا كەلدى.
بۇگىنگى كۇندە استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى مەن باس پروكۋروردىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ايرىقشا مانگە يە. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – زاڭدىلىقتى قاداعالاۋ ارقىلى وسى مىندەتتەردىڭ تيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
مۇحتار جورگەنباەۆ, استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى.