تاجالدى تۇنشىقتىرۋ

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى  نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ  سۇحبات كىتابىنان

– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, تاۋەلسىزدى­گى­مىز­دىڭ جيىرما جىلدىعى تاريحى­مىز­داعى تاعى ءبىر وراسان وقيعانىڭ جيىرما جىل­دىعىمەن تۇستاس كەلەدى. ول وقيعا – ءسىزدىڭ 1991 جىلعى 29 تا­مىز­داعى جار­لى­عىڭىزبەن سەمەي پو­ليگونىنىڭ جا­بى­لۋى. كەڭەس وداعى­نىڭ تۇسىندا, ءماس­كەۋ بيلىگى كەزىندە قابىلدانعان بۇل شەشىم ورتالىققا اشىق كۇنگى نايزا­عاي­داي بولعانىن, ال الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن ءسىزدىڭ جا­ھاندىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە قوسقان ءۇل­كەن ۇلەسىڭىز, ادامزات تاري­حىن­داعى تەڭ­دەسسىز قادام رەتىندە قابىل­دان­عا­نىن بىلەمىز. سۇحبات كىتابىنىڭ ءبىر تا­راۋى سول شەشىمگە الىپ كەلگەن جاع­دايات­تار, سول شەشىمنىڭ قابىلدانۋى, ونىڭ ءبىزدىڭ كەيىنگى ومىرىمىزگە, ءبىزدىڭ عانا ەمەس-اۋ, جالپى پلانەتاداعى قا­رۋ­سىز­دا­نۋ ۇدەرىسىنە اسەرى تۋرالى بولسا دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەنىم سوندىقتان. – بۇل اڭگىمەنى ارىدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى. ارىدەن دەگەندە, ءتىپتى ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ كەزىنەن. ولاردىڭ ەكى ۇلى بول­عان دەلىنەدى عوي – ءابىل مەن قابىل. ابىل دەپ تە جازادى, مەن قازاق­تاردا كوبى­رەك كەزدەسەتىن بولعان سوڭ ءابىل دەپ ايتىپ وتىرمىن. تاۋراتتا اۆەل مەن كاين دەپ اي­تىلادى. قابىل ەگىن ەككەن, ءابىل مال باق­قان ەكەن. ەكەۋى اللاعا قۇرباندىق بەرگەندە ءابىل شىن نيەتىمەن سەمىز قوشقارىن, ال قابىل ايتەۋىر بەرىپ قۇتىلايىن دەپ سا­پاسى ناشار بيدايىن اكەلىپتى دەيدى. سوندا قابىلدىڭ نيەتسىز اكەلگەن قۇرباندىعى قا­بىل الىنباپتى. جۇرەگىن قىزعانىش بۋعان قابىل ءابىلدى ولتىرگەن. ورىستاعى «وكايان­نىي», ياعني قارعىس اتقان دەگەن ءسوزدىڭ سول كايننان شىققانىن بىلەسىڭ عوي. سوندا قابىل ءابىلدى تاسپەن ۇرعان. سول تاس – ادامزات بالا­سىنىڭ العاشقى اجال قارۋى. بى­لايشا ايتقاندا, قارۋلانۋ ۇدەرىسىنىڭ با­سى. سودان بەرگى زامانداردىڭ بارىندە ادام بالاسى قارۋلانۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. اۋەلدە قارۋ اڭشىلىقتا قورعانۋ­دىڭ, شابۋىلدىڭ قۇرالى بولعان. بارا-بارا قارۋ ادامدار اراسىنداعى قاقتى­عىس­تا, كەيىن حالىقتار, مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى سو­عىستا قولدانىلا باستادى. قا­رۋدىڭ نەشەمە ءتۇرى شىقتى. ونىڭ بۇ­رىنعىدان قاتەر­لى­رەك, قۋاتتىراق تۇرىنە الدىمەن قولى جەتكەن ەلدەردىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. جاڭا ەلدەردى, جاڭا جەرلەردى سولار باسىپ الدى. قارۋدىڭ ارقا­سىندا مەملەكەتتەردىڭ شەكا­را­لارى ءوز­گەر­تىلدى, تالاي حالىقتار جەر اۋىپ كەتتى. تاريحتاعى يمپەريالاردىڭ ءبارى قارۋدىڭ كۇشىمەن قۇرىلعان. وتار ەل­دەردىڭ ءبارى قارۋدىڭ كۇشىمەن باعىن­دى­رىل­عان. ادام­زات تاريحىن تەك سوعىستار تاريحى دەپ قاراۋ, ارينە, بىرجاقتىلىق, ءايت­سە دە, بۇل پايىمداۋدا اقيقاتتىڭ ۇش­قى­نى دا بار. تاريحتىڭ قاي كەزەڭىن السا­ڭىز دا سونداعى وقيعالاردىڭ ەڭ الدىمەن نەشە ءتۇرلى سوعىستاردىڭ سالدارىنان بول­عا­نىن كورەسىز. ادامزات شەجىرەسىندە ءىزىن قالدىرعان ايگىلى امىرشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءارى قۇدىرەتتى قولباسشىلار ەكەندىگى دە سوندىقتان. داري دە, الەكساندر ماكەدونسكي دە, گاي يۋلي تسەزار دا, شىڭ­عىس­حان دا, ناپولەون دا بارىنەن بۇ­رىن ۇلى قولباسشىلار ەدى. ولاردىڭ قاي قايسىسى دا سوعىس تاريحىندا قارۋدىڭ ءوز كەزى ءۇشىن جاڭا تۇرلەرىن ەنگىزۋىمەن دە قالعان. قۋات­تى قارۋعا يە بولۋ سول ەلدى باس­قارعان ادام­داردىڭ قادىرىن ايقىن­دايتىن باستى ولشەمدەردىڭ بىرىنە اينال­دى. چەرچيللدىڭ ستالين تۋرالى ايتقان «ون پرينيال روسسيۋ س سوحوي ي وستاۆيل ەە س اتومنىم ۆوورۋجەنيەم» دەگەن بەلگىلى ءسوزى بار. عىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ دامۋى قارۋ­دى ءتىپتى قاتەرلى ەتىپ جىبەردى. قازاقتىڭ بۇرىنعى شوقپار, قانجار, سەلەبە, ايبالتا, ناركەسكەن سياقتى قارۋلارى, ساۋىت, شاراينا, دۋلىعا سياقتى جاراقتارى وق قارۋى­نىڭ, وت قارۋىنىڭ جانىندا جاراماي قال­دى. «باتىر ءبىر وقتىق» دەگەن ماقال سول كەز­دە شىققان بولسا كەرەك. قىس­قاسى, ادام ادام بولعالى قارۋلانۋ­مەن كەلەدى. دەگەنمەن, ءار نارسەنىڭ شەگى بار. بولۋعا ءتيىس. ءاسى­رە­سە, جيىرماسىنشى عاسىردا اتومدى ءبول­شەكتەۋگە قول جەتكەننەن, سونىڭ ناتيجە­سىن­دە يادرولىق قارۋ جاساۋعا مۇمكىندىك تۋ­عاننان كەيىن ادامزات قاتتى ويلانۋعا ءتيىس ەدى. وكى­نىشكە وراي, ولاي بولمادى. ال نەگىزىندە, سەمسەردەن سوقا سوعۋ, ياعني ولتىرەتىن قۇرالدان ىرىزدىق كەلتىرەتىن قۇرال جاساۋ ادام بالاسىنىڭ اتام زاماننان كەلە جات­قان ارمانى. نيۋ-يوركتە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ الدىندا ۆۋچەتيچتىڭ «سەمسەردەن سوقا سوعۋ» دەگەن ءمۇسىنى قويىلعانى سوندىقتان. – ءسىزدىڭ بالا كۇنىڭىزدە وسىعان ۇقساس وقيعا بولعان عوي. – بولعان. ونى جازدىم عوي كىتابىمدا. دايەكتەمە: «بالالىق شاعىمداعى ءبىر وقيعا مە­نىڭ ءومىرىم مەن تاعدىرىما تەرەڭ بويلاپ ەنگەنى سونشا, سول وقيعانى مەن ۇمىت­پاي ءجۇرمىن بە, الدە جانىما جالاۋ بولىپ جۇرگەن سول وقيعا ما – مۇنى بۇگىنگى كۇنى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ...مەن تۋاردان كوپ بۇرىن-اق ءبىزدىڭ ۇيدە اسكەري ۆينتوۆكا بولىپتى, ونى اكەم ءابىشتىڭ تۋىستارىنىڭ ءبىرى جازا­لاۋ­شى وتريادپەن ءبىر قاقتىعىستا ول­جالاعان ەكەن. بۇل سوناۋ توپالاڭدى 1916 جىلى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قيىر­داعى باتى­سىن­دا لاپىلداپ جاتقان سو­عىستىڭ قارا جۇمىسىنا قازاقتاردى قويداي ايداۋ تۋ­رالى جارلىققا قارسى بۇرق ەتە قالعان قارۋلى كوتەرىلىس تۇ­سىندا بولىپتى. بىراق كۇش تەڭ ەمەس-ءتىن: قولعا ىلىككەنىمەن قارۋلانعان سار­بازدارعا قارسى جۇيە­لى ارميانىڭ مۇز­داي قارۋلانعان ءبولىم­دەرى اتتانعان-دى. دەمەك, ۆينتوۆكا ءبىزدىڭ ۇيدە جاۋىن­گەرلىك ولجا نە رۋىمىزدىڭ ەرلىگىنىڭ بەلگىسى رەتىندە ەمەس, وپات بولعان­داردىڭ كوزى رەتىندە ساقتالعانى عوي. بىردە اجەم مىرزابالا: «بۇل مىل­تىق اعالارىمىزعا اجال, بىزگە ازاپ بو­لىپ تيگەن. قايعى جاماپ, سارسىلتقان عوي. ەندى سول قاسىرەت بالالارىمىزدىڭ با­سىنا دا كەلسىن دەيسىڭدەر مە؟ كەمەڭ­گەرلىكتىڭ دە, كىسىلىكتىڭ دە ولشەمى – جا­ماندىقتى جانىڭا جولاتپاعان. ال جا­دىمىز وزىمىزبەن بىرگە كەتەر», – دەپتى. ايتتى – بولدى. قارۋمەن قوشتاسۋ­دىڭ كونە ىرىمىن جاساپ, اكەم ۆين­توۆ­­كانى وكىمەتكە وتكىزەدى, بىراق التى قىرلى نايزاسىن الىپ قالادى. اۋىل بالالارى ەڭبەككە ەرتە ارا­لا­سادى عوي. بىردە بالاپاندارعا كوك جۇلۋ­عا بارعان مەنىڭ قوس الاقا­نىم­نىڭ وسى­لىپ-وسىلىپ كەتكەنىن ء(وسىپ تۇرعاننىڭ ءبارى جو­ڭىشقا ەمەس قوي) كورىپ, اجەم: «جاۋ­دى جەڭدىك قوي, ەندى سوعىس بولا قويماس, ال اسپاپ ۇيدە كادەگە جارايدى» دەپ, سول تەمىر نايزادان وراق جاساۋدى بۇيىردى. شىنىندا دا سول كەزدە ەلدە ءوزى­مىزدىڭ دە, وزگەنىڭ دە قارۋ-جاراعى جەتىپ ار­تى­لاتىن. ەسەسىنە كادىمگى قاي­شى, قالاق, ينە-ءجىپ, بۇراندا... جەتىسپەيتىن. ۇيگە جاڭا تۋعان ايداي جال­تىرا­عان وراق تا كەلىپ, شارۋانىڭ بالاسى مەنىڭ تۇڭعىش قۇرالىما اينالدى». ن.نازارباەۆ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» ا., 2001, 6-7-بەتتەر. – كىتابىڭىزدا اۋىلداعى ويىن بالا­لارىمەن جۇرگەندە سول ۆينتوۆكا, سول نايزا ەسىڭىزگە ءتۇسىپ كەتىپ, نەگە بەردى, نەگە وراق جاسادى دەپ ۇلكەندەرگە وكپە­لەي­تىنىڭىز دە ايتىلعان. – وندا مەن مىرزابالا اجەمنىڭ وراقتى قولىما ۇستاتاردا «يە بول!» دەگەنىن دە ەسكە سالايىن. ويتكەنى, سول ءسوز بالا كۇنىمدە-اق الدىمنان شىققان ەدى. ۇلكەندەرگە ەرىپ, وزىمشە, ءالىم كەلگەنشە الگى وراعىممەن ەگىن ورىساتىنمىن. كىشكەنتايمىن, شارشاپ, قالجىراپ كەتەمىن. جاتا قالىپ, قال­عىپ تا كەتەمىن. ويىن بالاسى ەمەسپىن بە, ءوزىم ءبىر جاقتا, وراعىم ءبىر جاقتا جاتادى وندايدا. ءبىر كۇنى جانىما تاستاي سالعان سول وراققا قۇرداستارىمنىڭ ءبىرى اياعىن ور­عى­زىپ ال­عانى. شاپشىپ اققان قانى دا كوز ال­دىم­دا. زارە-قۇتىم كەتتى. سوندا اجەم­نىڭ «يە بول!» دەگەن ءسوزى قۇلاعىمدا جاڭ­عىر­عانداي بولىپ ەدى. اجەم, ارينە, ول ءسوزدى وراعىڭدى جوعالتپا, ابايلاپ ۇستا, ءبىر جەرىڭدى ورىپ الىپ جۇرمە دەگەن تۇر­عىدا ايتتى عوي. بىراق, سول سوزگە ۇلكەن ما­عىنا دا سىيىپ تۇرعان سياقتى. «يە بول!» دەگەن ءسوزدى بارىنە قاتىستىرىپ اي­تۋعا بو­لادى. قۇرالىڭا يە بول, قارۋىڭا يە بول, وت­باسىڭا يە بول, ءوز باسىڭا يە بول دەگەندەي. ايتقانداي, تاعى ءبىر جاع­داي بار. ءدال سول وقيعا بولعان كۇنى, قۇرداسىمنىڭ ايا­عىن مەنىڭ وراعىم ورىپ كەتكەنىن ايتامىن, اۋىل جاققا كەلسەم ءبىزدىڭ ءۇي جاقتان ۋلاپ-شۋلاپ جىلاعان داۋىس ەستىلدى. اجەم ءومىر­دەن وتكەن ەكەن. ەندى بۇگىن سول سوزگە پرەزيدەنت رەتىندە قاراسام, ماعان اجەم «ەلىڭە يە بول» دەپ امانات ەتىپ كەتكەندەي دە كورىنەدى. – جاڭا چەرچيللدىڭ ستالين تۋرا­لى ايتقان ءسوزىن كەلتىردىڭىز. دەگەنمەن, كە­ڭەس وداعى اتوم قارۋىنىڭ قۇپيا­سىن اۋەلدە بارلاۋ, شپيوناج جولىمەن قولعا تۇسىرگەنى كەيىنگى كەزدە كوپ اي­تىلىپ ءجۇر عوي. بۇعان بايلانىستى نە دەر ەدىڭىز؟ – سولاي دەپ جاريالىلىق جىل­دارىن­دا, ودان بەرىدە عانا ايتىلىپ, جازىلا باستا­دى. مەن ونىڭ ناقتى جاي-جاپسارىن بىلە قويمايمىن. ءدال سولاي بولعان كۇن­نىڭ ءوزىن­دە كەڭەس وداعىندا بۇل باعىتتا كوپ جۇمىس امەريكالىقتارمەن قاتار ءجۇر­گىزىلگەنى انىق. سودان كەيىن فورمۋلا جازىلعان قا­عاز قولعا تۇسىسىمەن بومبا جاسالا قال­ماي­تىنىن دا ۇعىنۋ كەرەك. قالاي بولعاندا دا كەڭەس وداعىنىڭ يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزۋىن جالعىز شپيوناجدىڭ جەمىسى دەي سالۋ ازدىق ەتەدى. 1947 جىلى ستالين (ايت­قان­داي, بۇل دا تا­مىز ايىندا) سەمەي يادرو­لىق پوليگو­نىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمگە قول قويعان. سوعان بايلانىستى قۇپيا قالا تۇرعىزى­لاتىن بولىپ, وعان «سەمەي – 21» دەگەن جاسىرىن ات بەرىلگەن. ارادا نەبارى ەكى جىل وتكەندە, 1949 جىلعى 29 تامىزدا پو­ليگوندا العاشقى جارىلىس جاسالعان. دايەكتەمە: «1949 جىلعى 29 تامىزدا تۇپ-تۋرا تاڭعى ساعات جەتىدە كوز ىلەسپەس جىل­دام­دىقپەن ۇلعايىپ بارا جاتقان وتتى دوپ كەنەتتەن جەر دەنەسىنە قوماعاي قا­دالىپ, ونى شارپىپ ءوتتى دە, ءدال ءبىر كۇن ورنىنا كۇن بولعىسى كەلگەندەي اسپانعا كوتە­رىلە بەردى. جەر وقىستان قاتتى اۋىرسىنىپ, شىڭعى­رىپ جىبەردى. وتتى شاردان سوڭ, سۇرا­پىل قۋات پەن كوز قا­رىق­تىرار ساۋلە باس اينالدىرىپ جىبەرگەندەي ءبىر ءسات­تە جالماعان جەر قابا­عى­نىڭ ىستىق ك ۇلى مەن ءيىسى كوككە كوتەرىلە بەردى. جەر لىپاسىنىڭ ورتەڭ ءيىسى قولقا اتار ءتۇتىننىڭ اششى ءيىسىن قولدان جا­سال­عان جەل ءاپ-ساتتە جان-جاققا تارا­تىپ, كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن, اياۋدى ءبىل­مەيتىن جاۋ جاقىنداپ قالعانىن جەت­­كىزگەندەي بولدى. وراسان زور, بىراق كوزگە كورىنبەيتىن سىپىرعى ەستەن تان­عان تىرشىلىك يەلەرى مەن ەشتەڭەنى ءتۇ­سىن­بەگەن وسىمدىكتى جەر بەتىنەن ءبىر دەمدە ج ۇلىپ الىپ, تالاي-تالاي شا­قىرىمعا سەرپىپ تاستاعانداي ەدى. ەر­تەگىنىڭ سۇم­دىق ايداھارى جەر قوي­ناۋىنان كەنەت شىعىپ, ونىڭ دەنەسىن وراسان وت تىلىمەن جالماپ كەتكەندەي ەدى. تاياۋ جەرلەردەگى سيرەك اۋىلدار مەن ءبىر­لى-جارىم سەلولاردا تۇراتىن ادام­­دار ءدىر ەتە تۇسكەن جەر مەن جار­تى اس­پان­دى الىپ كەتكەن وت-جالىنعا تا­ڭىر­­قاپ, ۇيلەرىنەن جۇگىرىپ شىعىپ, كوك­جيەك­كە ءۇن-ءتۇنسىز, دەمىن ىشىنە الا قا­راپ تۇر­دى, ال وندا ادامنىڭ ويى مەن ءتاجى­ريبەسىنە ەش سىيمايتىن ەكىنشى كۇن جارق ەتىپ, قايتا ءسونىپ بارا جاتتى. ءبارى ءبىتتى... جالعىز ءتۇپ ءشوپ قال­ماعان, تۇتىگىپ قارايىپ كەتكەن دالا­نىڭ تۇل جامىلعىسى. جاڭا جۇمىرت­قا جار­عان بالاپانداي, قايدا, نەگە با­راتىنىن بىلمەيتىندەي التەك-تالتەك باسقان سو­قىر بۇركىتتەر. جان ءتاسىلىم الدىندا جانتالاسقان تىشقاندار­دىڭ, قارساق­تار­دىڭ, قاسقىرلاردىڭ, ءتۇن­دە عانا تى­نىمسىز جورتقان كە­سىرت­كەلەر­دىڭ دەنەسى. ولاردىڭ جان­تالاسىنان كىمگە قاراتىپ ايتىلعانى بەلگىسىز «نەلىكتەن..؟» دەگەن ءۇنسىز سۇراق سەزىلەتىندەي. ال زارەسى ۇشىپ, اڭىرعان ادامدار «ول نە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الماي, بەيمالىم قۇرساۋدان بوسانا الماي تۇر. بۇرىن-سوڭدى كورمە­گەن بۇل قۇ­بىلىس, ولاردى ءۇن-ءتۇنسىز قا­تىپ قالۋعا ءماجبۇر ەتتى, ولار وزدەرى دە بايقاماي, دالا ورىستەرى مەن تاۋ بوك­تەرلەرىنىڭ بۇرىنعى شەشەك اتقان, گۇل جايناعان راقات كۇندەرىنە, بالكىم, ەندى قايتىپ ورالۋى كادىك كۇندەرىنە تاعزىم ەتكەندەي ەدى». ن.نازارباەۆ «بەيبىتشىلىك كىندىگى», 47-48-بەتتەر. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, وسى ارادا تاڭ­داۋدىڭ نەگە قازاق دالاسىنا, نەگە اباي مەن اۋەزوۆ تۋعان جەرگە تۇسكە­نىنە باي­لانىستى دا تۇسىندىرمە بەرە كەتۋ ار­تىق بولمايتىن سياقتى. – ماسكەۋ­دە­گى­لەر بۇل جەر كەڭەس وداعى­نىڭ ەڭ ادام از قونىستانعان جەرى ەدى, ونىڭ ۇستىنە نەگىزگى كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىنەن ونشا­لىق­تى قاشىق ەمەس ەدى دەگەن سياقتى ءسوز­دەردى الدىمەن كولدەنەڭ تارتاتىن. ءسوي­تىپ, وبلىس ورتالىعىنان نەبارى ءجۇز ەلۋ شا­قىرىم جەردى تاڭداپ الىپتى. تىم ۇزاق­قا تەمىرجول تارتىپ جات­پاۋ ءۇشىن. كوپ شى­عىن جۇمساماۋ ءۇشىن. سىناق ورنىنا جاپ-جاقىن جەردە تولىپ جاتقان اۋىلدار مەن كەنتتەر بار ەدى. ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتايتىن بول­ساق, ولاردىڭ ءبارى دە ءىس ءجۇ­زىن­دە مەم­لەكەتتىڭ اسكەري-ساياسي مۇددەسىنە بولا قۇربان ەتىلگەن. سانالى تۇردە. ايتپەسە, يادرولىق سىناقتاردىڭ سول ماڭايداعى ەلدى مەكەندەر ادامدارىنىڭ دەنساۋلى­عىنا قان­داي اسەر ەتەتىنىن, قانداي قاتەر ءتون­دىرەتىنىن ولار بىلمەگەن ەمەس, بىلگەن. اقش-تىڭ اتوم قارۋىنا مونوپولياسىن قايت­كەندە دە تەزىرەك جويۋدى عانا ماقسات تۇتقان كەڭەستىك بيلىك ءىس جۇزىندە ءجۇز مىڭ­داعان ادامداردىڭ ءومىرىن تۇككە تۇر­عىسىز بىردەڭە دەپ قاراعان. يادرولىق جا­رىلىس جاسالاتىنى جونىندە سونداعى حالىققا ەسكەرتۋ 1953 جىلدان عانا باس­تالعان. سوعان دەيىن, ياعني تۇتاستاي ءتورت جىل بويى ادام­دارعا الدىن الا حابارلاۋ دا, ولاردى جارىلىس ورنىنان الىس جەرگە ۋاقىتشا الىپ كەتۋ دە ويلاستى­رىل­ماعان. اسىرەسە العاشقى جارىلىستىڭ زاردابى ەرەكشە بولعان. راديواكتيۆتى زات­تەكتەر سول ماڭاي­داعى بارلىق ەلدى مەكەندەردى جاۋىپ قال­عان. نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىنان اتى­مەن حابارى جوق اۋىلدارداعى تۇرعىندار راديا­تسيالىق ساۋلەنىڭ وتە ۇلكەن دوزاسىن العان. سۇم­دىق ەمەس پە؟ ءوز حالقىنا وسىن­دايلىق جانى اشىماعان, ءتىپتى ادامداردى ەكس­پەريمەنت نىسانى رەتىندە كادىمگى ءتا­جى­ري­بە جاسايتىن قويان كوجەكتەرىندەي قا­راس­­تىر­عان وكىمەتكە وسىدان كەيىن قالاي ءىشىڭ جىليدى؟! – ءسىز ءبىر كىتابىڭىزدا قاراعاندى وب­كومىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگە­نىڭىزدە قالا جۇرتشىلىعى اۋىق-اۋىق جەر سىلكىنىسى بولعانداي كۇي كەشەتىنىن, پاتەر­دەگى شامدالدار تەربەلىپ, ىدىس-اياق تۇر­عان سەرۆانت سىقىرلاپ الا ءجو­نەلەتىنىن, سول كۇندەردە سەمەيدە يادرو­لىق جارى­لىس جاسالعانىن بىلەتىن­دەرىڭىزدى جازعان ەدىڭىز. كەيىننەن ور­تالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولدى­ڭىز, رەسپۋبليكا ۇكىمە­تىن باسقاردى­ڭىز. سول كەزدە سەمەي پولي­گونىنداعى جاعدايمەن تانىسۋدىڭ مۇمكىندىگى بولدى ما؟ – سەنىمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا قايتا قۇرۋدىڭ جاقسى جاعى, جامان جاعى دەگەندى ءار قىرىنان ايتىپ جاتىرمىن عوي. را­سىن­دا دا, 1985 جىلى باستالعان قايتا قۇرۋ – وتە كۇردەلى قۇبىلىس. ونىڭ كۇنگەيى دە جەتكىلىكتى, كولەڭكەلى جاعى دا جەتكىلىكتى. سول كۇنگەي جاعىنىڭ ەڭ ءبىر جاقسى جەرى – جاريالىلىق. قايتا قۇرۋ جىلدارىندا كەڭەس زامانىنداعى نەبىر سوراقى سۇم­دىقتاردىڭ بەتى اشىلدى. جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىق, ودان كەيىنگى جاپپاي جازالاۋ, سوعىستىڭ شىن­دىعى, تىڭ كوتەرۋ كەزىندە ەلىمىز, ءتىلىمىز كورگەن قيانات, جەل­توقساننىڭ قاسىرەتى سياق­تى جايلاردىڭ ءبارى الدىمەن سول جىل­داردا ايتىلدى. ەلىم دەپ وتكەن ارىس­تارىمىز دا سول تۇستا اقتالدى. سەمەي پو­لي­گونىنداعى احۋال تۋرالى اقيقات تا ال­عاش رەت جا­ريالىلىق كەزىندە اقتارىلدى. وعان دەيىن ورتالىق كوميتەت حاتشىسىنىڭ دا, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ دا, ءتىپتى سوكپ ور­تا­لىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ ءمۇ­شە­سى بولىپ وتىرعان ءبىرىنشى باسشىنىڭ دا پوليگونداعى جاعدايعا ارالاسۋ تۇر­ماق, وندا بارۋعا دا مۇمكىندىگى بولعان جوق. بار­ما­عان سوڭ, كورمەگەن سوڭ, ارينە, بىلە دە العان جوق. بۇل ماسەلەلەردىڭ بار­لىعى اسا ما­ڭىزدى مەملەكەتتىك قۇپياعا جاتاتىن. ونى ايتامىز, اسكەري نىسان بولىپ تابى­لاتىن يادرولىق سىناق پولي­گونىن بىلاي قويعاندا, رەسپۋبليكا باسشىسى ءتىپتى باي­قوڭىرعا بارا العان جوق قوي. بايقوڭىرعا اياق باسقان ءبىرىنشى قازاقستان باسشىسى مەن. ول كەزدە ءبارىن ورتالىق شەشەتىن, ءبا­رىن ماسكەۋ بيلەپ-توستەيتىن. يادرولىق پوليگون وزىنشە ءبىر مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت سياقتى ەدى. سوندىقتان ءبىز قايتا قۇ­رۋعا وسى پولي­گوندى جابۋعا جول اشىپ بەرگەنى ءۇشىن دە رازى بولۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايمىن. – ال پوليگون اقيقاتى ايتىلعاندا قانداي جايلار انىقتالدى؟ – پوليگون اقيقاتىنىڭ ايتىلۋىنا 1986 جىلعى چەرنوبىل اپاتى قاتتى قوز­عاۋ سالدى. وندا اتموسفەراعا تاراعان رادياتسيادان 4 مىڭنان استام ادام راك اۋرۋى­نا شالدىققانى جاريا ەتىلگەن ەدى. سەمەي جەرىندەگى يادرولىق سىناقتاردىڭ سال­دارىن ەسەپتەپ, ءبىزدىڭ ماماندار قا­زاق­­ستانداعى پوليگوننىڭ زاردابى كەم قوي­عان­دا ەكى چەرنوبىلداي بولعان دەگەن قورى­تىندىعا كەلدى. قازاق جەرىندە وسى ۋاقىت ىشىندە 456 يادرولىق جارىلىس جا­سالعان ەكەن. جاڭاعى تسيفر ايتۋعا عانا وڭاي. شىن­تۋاي­تىندا, 456 رەت جەر ءۇس­تىندە جانە جەر اس­تىندا وسىنداي سۇم­دىق جارىلىس جاسال­عا­نىن كوز الدى­ڭىزعا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. 1963 جىلى اتوم قارۋىن اتموسفەرادا, عارىشتا جانە سۋدا سىناۋعا تىيىم سالۋ ءجونىن­دەگى شارتقا قول قويىلعانى بەلگىلى. سودان كەيىنگى جارىلىستاردىڭ ءبارى دە جەر استىندا جاسالىپ كەلگەن. تالاي جىلدار بويى جەر استى جارىلىستارىنىڭ زيان­سىز­­دىعى جونىندە اڭىز تاراتىلىپ ءجۇر­گەن. ول اڭىزدىڭ دا ك ۇلىن كوككە ۇشىرعان كۇشتىڭ اتى – جاريالىلىق. قايتا قۇرۋ جىلدا­رىن­دا راديواكتيۆتى ەلەمەنت­تەر­دىڭ اتموس­فەراعا شىعىپ كەتۋىنىڭ بارلىق فاكتىلەرى اشىق ايتىلىپ, ولاردىڭ اينا­لاداعى ور­تاعا, ادامداردىڭ دەنساۋ­لىعىنا قانداي زيان كەلتىرگەنى جازىلا باستادى. مەنىڭ قاتتى اشۋ-ىزامدى تۋعىزعان جاع­داي جاڭاعى چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن بىرنەشە اي وتپەي جاتىپ سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ جونىندە تاپسىرما العانىمىز بولدى. ونى ىرگەلەس تالدىقورعان وبلىسىنىڭ جەرىنەن ءبولىپ بەرۋ جونىندە ءبىرىنشى حات­شىمەن كەلىسىم جا­سالىپتى. بىزگە جاڭا جەرلەر كەرەك. ناق­تى دايىندىق جۇمى­سىمەن اينالىساتىن گەنەرالدار مەن مامانداردى قارسى الۋعا دايىندالى­ڭىز­دار. قورعانىس مينيسترلىگىندەگى ءداۋ دوكەيدىڭ ءسوزى وسىنداي. قانىم باسىما شاپشىدى. «نەمەنە, ورتالىق كوميتەت پەن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىعىپ پا ەدى؟ نەگە مەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باس­شى­سى, مۇنى العاش رەت ەستىپ وتىرمىن؟», دەسەم, «قاۋلى شىقپاسا, شىعادى. جوبا جاسالعان, ورتالىق كوميتەت كەلىسكەن. ءبىز قۇجاتتى جىبەرگەندە قول قويىڭىز دا, ايتقاندى ىستەڭىز», دەپ تۇيەدەن تۇسكەن­دەي سويلەيدى. «كەشىرىڭىز, مەن ونداي قۇجاتقا قول قويمايمىن. قول قوي­مايتىنىم بىلاي تۇرسىن, ونداي شەشىمدى وزگەرتۋگە تىرى­سا­مىن», دەدىم. كولبينگە حابارلاسىپ, «بۇل نە جاعداي, ءسىز كەلىسىم بەردى دەگەن ءسوز راس پا؟» دەسەم, «سونداي ءبىر اڭگىمە بولعان, ۇمىت­پاسام, جاڭا پوليگون سالۋ تۋرالى ەمەس, بۇرىن­عىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ تۋرا­لى ايتتى-اۋ دەيمىن. نەمەنە, پروبلەما بار ما ەدى؟» دەپ قاراپ وتىر. پروبلەما بار ەكەنىن, ۇلكەن پروبلەما بار ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەردىم. كولبين: «ولاردى توقتاتپاق بولساق, ەكەۋمىزدى دە ورنىمىزدان الىپ تىنادى» دەگەنىمەن, مەنىڭ سوزدەرىم اسەر ەتتى عوي دەيمىن, اقىر اياعىندا «جاراي­دى, وندا ءوزىڭىز توق­تاتۋعا تىرىسىڭىز» دەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ارادا تاعى دا جاريالىلىق, دەموكراتيا كومەككە كەلدى. تالدىقورعاندا سەيىلبەك شاۋحامانوۆ دەگەن دوسىم وبلات­كوم­نىڭ توراعاسى بولاتىن. سەيىلبەككە بىلاي دەدىم: «نە ىستەسىڭ ونى ىستە, بىراق مىنا پوليگون قۇرىلىسى تۋرالى ءسوز تاراتىپ جىبەرۋىڭ كەرەك, ودان كەيىن بىرنەشە كۇننەن سوڭ وسى جوسپاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋعا قارسى­لىق بىلدىرەتىن ميتينگ ۇيىمداستىرۋىڭ كەرەك». سەيىلبەك شوشىپ كەتتى. «ونى ىستەسەك ءسىز ەكەۋمىز دە جۇمىستان ايرىلامىز عوي», دەيدى. «مەنى قايدام, سەنىڭ جۇمىس­تان اي­رى­لا­تىنىڭ انىق. سەنى ءوزىم جۇ­مىس­تان بوسا­تامىن», دەدىم وعان. بۇعان قوسىمشا رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى راك اۋرۋىنىڭ وتە كوپتىگى جونىندەگى قۇپيا مالىمەتتەرىن باسپاسوزگە شىعارتىپ جىبەردىك. ءار جەر, ءار جەردە قو­عامدىق قار­سىلىق كۇشەيە باس­تادى. ءماس­كەۋ­گە قارا اسپاندى ءتون­دى­رىپ, قارا سۋدى الدىرىپ, بۇلاي بارا بەرسە 1986 جىلعى جەلتوق­سان­داعى جاعداي قايتالانۋى ءمۇم­كىن, بىراق ەندى بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىن قامتۋى مۇمكىن دەگەن ۇرەيلى قىزمەتتىك جازبالار جولداپ جات­تىق. اقىر اياعىندا ءماس­كەۋ ول جوبادان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. پولي­گوندى كەڭەيتپەۋىن كەڭەيت­پە­گەنى­مەن, سىناقتاردى جالعاستىرا بەردى. اقى­رى شىدامىمىزدى شەگىنەن شىعاردى. – شىدامنىڭ شەگىنەن شىعارعان جاعداي 1989 جىلعى قىستا كەزەكتى جا­رى­لىس كەزىندە اتموسفەراعا راديواكتيۆتى زاتتەكتەردىڭ تاراپ كەتكەندىگى عوي, سولاي ەمەس پە؟ – مۇنداي جاعداي بۇرىن تالاي ورىن العانىنا ەشقانداي كۇمان جوق. ال ول وقي­عانىڭ چەرنوبىلدان كەيىن قايتا­لان­عانى ءتىپتى قانىمىزدى قايناتتى. شەتەلدىك بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇل جايىندا سول كۇنى-اق حابار تاراتىپ, شۋلاتىپ الا جونەلدى. بىزگە دە كەرەگى وسى بولاتىن. ءدال سول كۇنى ولجاس سۇلەي­مە­نوۆ­تىڭ وداقتىق پار­لامەنتكە دەپۋتات­تىق­قا كانديدات رەتىندە تەلەديداردان, تىكەلەي ەفير ارقىلى ءسوي­لەيتىن كۇنى ەكەن. ولجاس دەپۋتاتتىققا الماتى قالا­سى­نان ءتۇسىپ جاتقان ەدى. قا­لانىڭ پروب­لەمالارىن شەشۋگە سايلانعان جاعدايدا دەپۋتات رەتىندە نە ىستەيتىنى جونىندە ايتۋعا ءتيىس ەدى. الماتى جايىنا قالدى. ولجاس ولشەۋلى ۋاقىتتاعى ءسوزىنىڭ ءبارىن دەرلىك سەمەي پوليگونىنا ارنادى. اقىن اشىعىن ايتتى, اشىنىپ ايتتى. 28 اقپان كۇنى قازاقستان جازۋشىلار وداعى­نىڭ عيماراتى الدىندا ميتينگ بولىپ, ونى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقاردى. ولجاس قۇر­عان, ءبىز قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان «نە­ۆادا-سەمەي» قوعامدىق قوزعالىسى كوپ شارۋا اتقاردى. قوزعالىس حالىق­ارا­لىق قوعامدىق ومىردە ەرەكشە قۇبىلىسقا اينالدى, انتيا­درولىق ناسيحاتتا, بەيبىتشىلىك پەن قارۋ­سىز­دانۋ ءۇشىن كۇرەستە, يادرولىق سىناق­تار­دان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋدە باعا جەتكىسىز ءىس تىن­دىردى. ايتقانداي, ول­جاستىڭ ءوزى جا­ڭاعىداي جاعدايدان كەيىن الماتىدا ساي­لاۋعا تۇسۋدەن باس تارتىپ, («ءوزىم قاتتى قۇرمەتتەيتىن جۇمىسشى تاپ­تىڭ وكىلى­مەن تالاسۋدى ارتىق كورەمىن» دەپ ءتۇسىن­دىرىپ), سەمەي وڭىرىنەن كانديداتتىققا ۇسىنىلدى. ول جاقتا سالتاناتتى جەڭىسكە جەتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ, ورتالىقتىڭ بيلىگى ءالى دە كۇشىندە تۇرعانىنا قارا­ماس­تان, قوز­عالىستى تولىق قولداۋىنىڭ ءمانى ۇلكەن بولدى, ونداي قولداۋسىز ان­تيادرولىق ارە­كەتتىڭ قاندايى دا قاتاڭ باسىلىپ تاس­تالاتىن ەدى. سول كەزدە حا­لىق دەپۋتاتتارى سەمەي وبلىستىق كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى, كسرو حالىق دەپۋتاتى بولعان كەشىرىم بوز­تاەۆ­ كەزەكتى ءبىر جارى­لىستان كەيىن سوكپ ور­تا­لىق كوميتەتىنە «سەمەي قالاسى ماڭىنداعى يادرولىق پوليگون تۋرالى» دەپ اتالاتىن شيفرلى جەدەلحات جولدادى. ارينە, شيفر­لى جەدەلحاتتىڭ ءماتىنى بىزبەن الدىن الا بەيرەسمي تۇردە كەلىسىلگەنى بەلگىلى. ءايت­پەسە, ول كەزدە وبلىستاردىڭ ماسكەۋگە تىكە شىعۋى كەشىرىلە قويمايتىن كۇناعا جاتا­تىن ەدى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالى­سى­نىڭ بەلسەندىلىگى, ولجاستىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسى­نىڭ بيىك بەدەلى ماعان رەس­پۋب­ليكاداعى قوعامدىق پىكىردى سەمەي يادرو­لىق پوليگو­نىن جابۋعا دايىنداۋعا ەرەكشە جاردەم­دەستى. ولجاستىڭ: «ءبىزدىڭ جەرىمىزدە بەيبىتشىلىك دەپ ويلاۋشى ەدىك, سويتسەك مىنە قىرىق جىلدان بەرى سوعىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ول سوعىستىڭ اتى – ءوز حالقىڭا قارسى تىنىش ءجۇرىپ جاتقان اتوم سوعىسى...», دەپ سويلەيتىنى دە اسى­رىپ ايتاتىن اقىنعا جاراسىپ تۇراتىن. پوليگون پروبلەماسىن بارىنشا بيىك دەڭگەيدە قوزعاۋعا ماعان كسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتىنىڭ مانداتى دا كەڭ جول اشتى. مەن ول كەزدە رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەدىم. سوندا ءاس­كەريلەردىڭ ماعان ايتپاعان ءسوزى قالمادى. ەلدىڭ ەڭ باستى ستراتەگيالىق نىسانىنا قاستاندىق دەپ تە باعالادى, «كەڭەس ودا­عى­نىڭ قورعانىس قابىلەتىن ءبۇلدىرۋ ارە­كەتى» دەپ تە باعالادى. مەنى «ۇيدەن قو­قىس شىعارعان», «ساياسي ۇپاي جيناعان» ادام ەتىپ كورسەتكىلەرى كەلدى. گەنەراليتەت ءۇشىن پوليگوندى جابۋ دەگەن تۇسكە دە كىرمەيتىن سۇمدىق بولاتىن. دايەكتەمە: «مەن 1949 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋ­رالى ايتپاقپىن, اتموسفەراداعى جا­رىلىس­تار سوندا باستالعان بولا­تىن. ودان بەرى ول وڭىردەگى تۇرعىن حا­لىقتىڭ سانى ءتورت ەسە ءوستى. الايدا, اسكەريلەر ءبىزدى يادرولىق سىناقتار ءىس جۇزىندە ادام دەنساۋلىعىنا يگى اسەر ەتەدى دەپ سەندىرگىلەرى كەلەدى. ءبىز مۇ­نىڭ قازىر مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك ەكەنىن تۇسىنەمىز, ايتسە دە, اتوم جا­رىلىس­تا­رىنىڭ اينالاداعى ورتاعا ىق­پا­لىنا ناقتى تەرەڭ تالداۋ قاجەت. ونىڭ ناتيجەلەرىن حالىققا مالىمدەۋ كەرەك». ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1989 جىلعى 30 مامىردا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىنەن. – بۇل ايتقانىڭىزدى مىنا ءبىر جايمەن تولىقتىرا الامىن. 2010 جىلدىڭ مامىرىندا مەن گرۋزياعا بارىپ, ە. شەۆاردنادزەمەن سۇحبات جاساپ قايتىپ ەدىم. سوندا ەدۋارد امۆروسيەۆيچ كسرو سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىندە جۇرگە­نىندە اۋعان­ستان­دا سوۆەت گەنەراليتەتىمەن كەزدەسىپ, اسكەرلەردى اكەتۋ جونىندە ساياسي شەشىم قابىلدانعانىن حابار­لا­عاندا جينال­عان جۇرتتىڭ قۋا­نىپ, قول شاپالاق­تاۋ­دىڭ ورنىنا تۇنەرىپ وتى­رىپ قال­عا­نىن اڭگىمەلەپ بەرگەن. سول سياقتى سەمەي پوليگونىن جابۋ دا ەڭ جوعارى گەنەراليتەتكە بيىك لاۋا­زىم­دار­دان, جوعارى جالاقىلار­دان, قوسىمشا تا­بىستان ايرىلۋعا اپارىپ سوقتىرادى عوي. – بۇلاي دەپ ايتۋىڭنىڭ جانى بار. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءوزى ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا. اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن تەك گەنەرالداردان تۇرمايدى. كەز كەلگەن ءىرى ءىس مىڭداعان ادامداردىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتىپ جاتاتىنىن ۇنەمى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. مىسالى, كۋرچاتوۆ قالاسىندا كەزىندە 50 مىڭداي ادام بولعان, پوليگون جابىلىپ, عالىمدار مەن اسكەريلەر كەتكەننەن كەيىن نەبارى 10 مىڭعا دا جەتپەيتىن ادام قالعان. سول كوشكەن 40 مىڭنىڭ رەسەيگە بارىپ ورنالاسۋى, جۇمىس تابۋى, باسپانا تابۋى وڭاي بولدى دەيسىڭ بە؟ وڭاي بولعان جوق. سولاي بولاتىنىن بىلسەك تە ءبىز حال­قى­مىزدىڭ اماندىعى ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەكەمدىگى ءۇشىن وسى قيىن قادامعا بارۋعا تاۋەكەل ەتتىك. تاۋەكەل ەتتىك تە ماقسا­تىمىزعا جەتتىك. 1990 جىلعى 22 ساۋىردە جوعارعى كە­ڭەس­تىڭ مەنى ەل پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاۋى پو­ليگونعا قارسى جۇرگىزگەن جۇمىسىما تىڭ سەرپىن قوستى. پرەزيدەنت لاۋازى­مىنا كىرىسكەننەن كەيىنگى العاشقى قولعا العان شارۋالارىمنىڭ ءبىرى «الەم ساي­لاۋ­شى­لا­رى يادرولىق قارۋعا قارسى» دەگەن تاقى­رىپ­تا ۇلكەن كونفەرەنتسيا ءوت­كىزۋ­گە دايىندىق بولدى. وعان قى­زى­عۋ­شىلىق ءبىز ويلاعاننان دا اسىپ ءتۇستى. كونفەرەنتسيا 24 مامىردا باس­تالىپ, 3 كۇن بويى ءجۇردى. الەمنىڭ وتىز­عا جۋىق ەلىنەن دەلەگاتسيالار كەلدى. كون­فەرەن­تسيا­نىڭ سوڭى الماتىداعى بەيبىتشىلىك شەرۋىنە ۇلاسىپ كەتتى. «سەمەي-حيروسيما» تەلەكوپىرىنىڭ وتكىزىلۋى, كەيىننەن ونىڭ جازباسى بۇكىل كەڭەس وداعىنا كورسە­تىلگەنى ميلليونداعان ادامدارعا قاتتى اسەر ەتتى. ەندى قوزعالىسقا بۇكىل رەسپۋبليكا قوسىلدى. قايدا بارساڭ دا جۇرتتىڭ الدىمەن سۇرايتىنى پولي­گون­نىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرى بولدى. را­ديوفوبيانىڭ كۇ­شەي­گەنى سونداي, ءبىر كەزدەسۋدە «پولي­گون­نىڭ زاردابىنان سەمەي­دىڭ جەر استىنا ءتۇسىپ كەتەتىنى راس پا؟» دەپ سۇراق قويعانى دا بار. ال «سارجالدا تۇراتىن بارلىق تۋىس­قاندارىم ناۋقاس. بۇل رادياتسيانىڭ اسەرى مە؟», «بىزگە جەر استىنداعى سىناق­تاردىڭ زيانى جوق دەپ ەدى عوي. ولاي بول­ما­عانى ما؟» دەگەندەي سۇراقتار ءتىپتى تولاس­تامايتىن. حالىق ابدەن شيرىعىپ الدى. اسىرەسە, «نەۆادا-سەمەيدىڭ» اباي اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلدا وتكىزگەن سان مىڭ ادامدىق ميتينگىسىنىڭ ماڭىزى بولەك­شە بولدى. وعان قاتىسقان ادامداردىڭ ءار­قايسىسى ءبىر-ءبىر تاس الىپ, اباي اتامىزدىڭ بالا­لىق شاعى وتكەن قاراۋىل توبەنىڭ جا­نىنان قولدان تاستوبە جاسادى. جەر-جەردە قوزعالىسقا قولداۋ بىلدىرگەن جي­ىن­دار ۇيىمداستىرىلىپ جاتتى. مى­سالى, قارا­عاندىدا ءتيىستى پەتيتسياعا 130 مىڭ شاحتەر قول قويعان. بۇل قوزعالىسقا, ونى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ با­رىن­شا قولداۋىنا ماسكەۋدىڭ بارىنشا قار­سىلىق ءبىلدىرىپ باققانىن اڭگىمەلەپ جا­تۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار. وسى ارادا مەن, پارادوكس بولسا دا, ءبىزدىڭ پوليگوندى جابۋ جولىنداعى كۇرەسىمىزگە... تامىز ءبۇ­لى­گىن باستاۋشىلار دا وزىنشە كومەكتەس­كەنىن ايتۋعا ءتيىسپىن. – قالايشا؟ – تامىز ب ۇلىگىنەن كەيىن ورتالىق بيلىكتەن ابدەن بەدەل كەتتى. ەلتسيننىڭ گور­با­چەۆتى رەسەي جوعارعى كەڭەسىنىڭ جي­ىنىنا شاقىرىپ الىپ تۇرىپ, رەسەي كوم­پار­تيا­سىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرا­لى جارلىققا ونىڭ كوزىنشە قول قوي­عا­نىن بۇكىل ەل كوردى. ەندى ماسكەۋدىڭ رەس­پۋب­ليكالارعا بۇرىن­عى­داي ولاي ەت, بۇ­لاي ەت دەپ نۇسقاۋ بەرۋگە شاماسى دا كەلمەي قالدى. مەن وسى ءولىارا ءساتتى پاي­دالاندىم. ءسويتىپ, 1991 جىلعى 29 تا­مىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. ءدال سول كۇنى كسرو قورعانىس ءمينيسترى ەۆگەني شاپوشنيكوۆ جىل سوڭىنا دەيىن سەمەيگە بەلگىلەنگەن ءۇش جارىلىستىڭ ەندى ارك­تي­كاداعى جاڭا جەر ارالىندا ورنا­لاس­قان سىناق پوليگونىندا جاسالاتىنىن حابار­لادى. باسقا امالى دا جوق ەدى. ءسويتىپ, ءبىز 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاق جەرىن تىتىرەتىپ كەلگەن تاجالدى تۇن­شىقتىرىپ تىندىق. اجالدىڭ اۋزى­نا ءوز قولىمىزبەن قۇم قۇيدىق. دايەكتەمە: سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى «قازاق كسر-ءىنىڭ تەرريتورياسىندا­عى سەمەي وبلىسىندا 1949 جىلدان بەرى يادرولىق قارۋ سىناۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە وندا 500-گە جۋىق يادرولىق جارىلىس جاسالىپ, ونىڭ ءوزى مىڭداعان ادامداردىڭ دەنساۋ­لىعى مەن ومىرىنە نۇقسان كەلتىردى. قازاق كسر-ءى كسرو مەن اقش ارا­سىن­داعى ستراتەگيالىق اسكەري تەپە-تەڭ­دىكتى قامتاماسىز ەتكەن يادرولىق پو­تەن­تسيالدى جاساۋ جونىندەگى ءوز بورىشىن ورىنداعانىن ەسكەرىپ جانە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ تالاپ­تا­رىنا قۇلاق اسىپ, قاۋلى ەتەمىن: 1. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلسىن». قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىنان. الماتى, 1991 جىلعى تامىزدىڭ 29-ى. «الدىمەن پوليگونعا بارىپ, جەر قوي­­ناۋىنداعى سوڭعى جارىلىسى جا­سال­عان جەردىڭ ناق ورتاسىندا تۇرىپ (جەر قاپ-قارا بولاتىن, بىت-شىت بولعان, ءالى قىزۋ قايتپاعانداي, قيىر­شىق تاس جات­تى) قايتقان سوڭ, مەن كسرو باسشى­لى­عى­نىڭ كەلىسىمىن الماي-اق, پارلامەنت­تىڭ يادرولىق پوليگوندى جابۋ تۋرالى ءما­سە­لەنى تالقىلاۋعا ار­نالعان ارنايى سەس­سياسى اشىلاتىنىن جاريالادىم. سەسسياعا اسكەريلەر مەن يادروشى عا­لىمداردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى قاتىسۋعا تى­رىسىپ باقتى. ولاردىڭ دەپۋتات­تار­دى پوليگوندى جاپپاۋعا ۇگىت­تەي­تىنى ايقىن ەدى. ۋادەنى ءۇيىپ-توگەتىنى, يادرولىق جارىلىستىڭ زيانسىزدىعى تۋرالى, تاعى باسقا اڭگىمەنى كوبەي­تەرى انىق ەدى. بىراق مەن ولاردى سەس­سياعا قاتىستىرا المايتىن ەدىم. ماسەلەنى قازاق­ستان­دىقتاردىڭ وزدەرى شەشۋگە ءتيىس بولاتىن. تاڭەرتەڭ باستالعان تالقىلاۋ كەش­كە دەيىن سوزىلدى. ءسوز تيمەي قال­عان ادام جوق. «يادرولىق ءلوببيدىڭ» دە­پۋتات­تار­دىڭ ءبىر بولىگىمەن جاقسى­لاپ جۇمىس ىستەگەنى بايقالىپ تۇردى. قورىتىندى كەزەڭدە كەيبىر دەپۋتاتتار عانا ەمەس, سەمەي وبلى­سىنىڭ كەيبىر باسشىلارى دا (جارىلىسقا جانتالاسا قارسى شىق­قان­دار) ايماق ءۇشىن ەلەۋلى ماتەريالدىق وتەم الۋ ماق­سا­تىمەن, بىرنەشە جا­رىلىس وتكىزۋگە ءمۇم­كىندىك بەرۋىمدى سۇراي باستادى. ونداي ءۋا­دەلەر, ورىندال­ماي­تىن ءۋا­دەلەر بۇرىن دا تالاي بەرىلگەن بو­لاتىن. قورىتىندى سوزىمدە مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىما الاتىنىمدى اي­تىپ, وكىلەتتىكتەرىمدى پايدالانىپ, پو­ليگوندى جارلىقپەن جاباتىنىمدى جا­ريالادىم. يادرولىق تاريحتىڭ ءبىر بەتى جانە ەڭ وڭاي ەمەس بەتى, ءسويتىپ جا­بىلدى... بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ءبىز يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا قارسى جارىلىستارىنا ءبىر جاقتى تىيىم سا­لاتىنىمىزدى, بارلىق قا­زاقستان­دىق­تار­دىڭ شىن مانىندە باس اۋرۋىنا اي­نالعان سەمەي پوليگونىن جاباتىنى­مىز­دى جاريالاپ, ءوزىمىزدىڭ ەلىمىز بۇدان بىلاي ماڭگىلىككە يادرولىق قارۋ مەن ونىڭ سىناقتارىنان ارىلعان ايماق بولادى دەپ جار سالدىق. وسىناۋ تاريحي كۇندەردى ۇمىتۋعا بولا ما؟ سەمەيدىڭ جانە يادرولىق جا­رى­لىستار كىندىگىنە جاپسارلاس جەر­لەر­دىڭ كوپ تاقسىرەت تارتقان حال­قى­نىڭ يىعى­نان جۇگى تۇسكەندەي بولىپ جەڭىلەيگەن, پسيحولوگيالىق جايسىز­دىقتان ارىلعان سەزىمىن ۇمىتۋعا بولا ما؟ يادرولىق مونس­تر­عا ءوزىنىڭ «جوق» دەگەن ءسوزىن بەكەم اي­تقان قازاقستان حالقى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ۇمىتۋعا بولا ما؟ يادرولىق قارۋى بار قازاقستاننىڭ قاجەتتىگى مەن «بولاشاعى مولدىعىن» اۋزى كوپىرگەنشە دالەلدەپ باعۋ ارقىلى حا­لىق ەركىنە كەسە-كولدەنەڭ تۇرۋ ءۇشىن شىن مانىندە تاريحي ەسسىزدىكپەن, ار­سىز­­دىقپەن اۋىرۋ كەرەك. يادرولىق ءازازىل­گە توتەپ بەرە الماساق, قازاق­ستان حالقى ءبىزدى ەشقاشان كەشىرمەس ەدى. ءبىز حالىقتىڭ ەركىن ورىنداپ, سول كۇن­دەرى دەموكراتيانى ۇيرەندىك. بۇل تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ ەڭ العاشقى تاۋەلسىز قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىز توتا­ليتار­لىق كەڭەستىك وتكەننىڭ قا­تەلىكتەرىن ۇعىنىپ, تۇزەي باستادىق. ءبىز جاڭا دە­موكراتيالىق جولعا ءتۇس­تىك جانە بۇل جولدىڭ ىرگەتاسى يادرو­لىق قارۋسىز قا­زاقستان تۋرالى ناق وسى تاريحي شەشىممەن قالاندى...». ن.ءا.نازارباەۆ «بەيبىتشىلىك كىندىگى», 85-86-بەتتەر.     – پوليگوندى جابۋ باستى ماسەلەنى شەشۋ بولعانى انىق. بىراق, پوليگوندى جابۋمەن بار ماسەلە تولىق شەشىلمەگەنى دە تالاسسىز عوي. – مەن ءتىپتى پوليگوندى جابۋ باستى ماسەلە ەمەس, بۇل ىستەگى ماڭىزدى, بىراق باستاپقى قادام دەر ەدىم. ەڭ باستى ءما­سەلە – قازاقستان جەرىندەگى يادرولىق قارۋ­دىڭ ەندىگى تاعدىرى. ساياسي تۇرعى­دان دا, تەح­نيكالىق تۇرعىدان دا بۇل پروبلەما الدە­قايدا كۇردەلى بولاتىن. كەڭەس وداعى, ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدا قانشا ارتتا قال­عا­نىنا قاراماستان, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا قيىن ءتۇيىندى شەشە العان ەدى. يادرولىق قارۋ-جاراق جانە ولاردىڭ ۇشىرعىشتارى جونىنەن اقش-پەن سترا­تەگيالىق تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزىلگەنىن, ال جەكەلەگەن پوزيتسيالار بويىنشا بۇكىل ناتو ەلدەرىنىڭ ءبارىن قوسقانداعى قۋاتتان دا ارتىق اسكەري الەۋەت جينال­عا­نىن مامانداردىڭ ءبارى دە ايتاتىن. سوندىقتان دا كسرو-نىڭ ايىقپاس اۋرۋ­عا شالدىعىپ, ەندى «بەتى بەرى قاراماي­تىنى» انىق اڭعارىلعاننان كەيىن-اق بۇكىل باتىس الەمى وسىنداعى قيساپسىز تاجال قارۋى كىمنىڭ قولىندا قالادى, ونىڭ جايى نە بولادى دەگەندى ويلاپ باس قاتىرا باستادى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ قاتەرلى قارۋ – شاح­تالارداعى كونتينەنت­ارالىق زىمىراندار قازاقستاندا ور­نالاستىرىلعان ەدى. ءبىزدىڭ رەسپۋب­لي­كا­مىزدا كونتينەنتارالىق بال­ليس­تيكالىق زىمىراندار مەن بومبالاۋشى اۋىر ۇشاقتار ءۇشىن زاريادتاردىڭ 1216 يادرو­لىق وقتۇمسىعى بار بولاتىن. جۇرت­تىڭ ءبىر­ازى سونىڭ ءبارى سەمەي پوليگونىندا ورنالاسقانداي كورەتىن. ولاي ەمەس. زى­مىرانداردىڭ شاحتالىق ۇشىرعىش قون­دىر­عىلارى ەلدىڭ قيىر-قيىرىندا جاي­عاس­­تىرىلعان ەدى. قازىرگى استانانىڭ ما­ڭاي­ىندا, اقمولا وبلىسىندا ستراتە­گيا­لىق ماقساتتاعى زىمىراندىق اسكەر­لەر­دىڭ دي­ۆيزياسى ورنالاسقان. تاعى ءبىر سونداي زىمىراندىق ديۆيزيا شىعىس قازاق­ستان وبلىسىندا ەدى. قىزىلوردا جاقتا 14 شاحتادان تۇراتىن ۇشىرعىش قوندىر­عى­لار كەشەنى, سەمەي جاقتا 12 شاح­تالىق كەشەن تۇردى. ءبارىن سانامالاي بەرىپ قايتەيىن, قىسقاسى, قازاقستاندا جەر بەتىندەگى كون­تينەنتارالىق بال­ليس­تيكالىق زىمىران­دار­دى ۇشىراتىن 148 شاحتالىق قوندىرعى شوعىرلاندىر­ىل­عان ەدى. 148! وسىنشا شاح­تاداعى زىمى­ران­داردى كوز­گە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قور­قى­نىشتى! باتىستا سس-18 دەپ اتالاتىن سول زىمىرانداردى كورگەن سايىن دەنەم ءدىر ەتە قالاتىن. جاڭاعى زىمى­راننىڭ ۇزىندىعى 34 مەتر, جۋاندىعى 3 مەتر بولاتىن. سونداي زىمىرانداردىڭ 104-ءى بولدى عوي قازاقستاندا. ول زىمىرانداردىڭ ءار­قاي­سىسى ونعا دەيىن ءبولىنىپ كەتەدى, ارقاي­سىسىنىڭ ءار نىساناعا اتىلاتىن وقتۇم­سىقتارى بار. سس-18 زىمىراندارى 7 توننادان استام سالماق الىپ ۇشىپ, راديۋسى 12 مىڭ شاقىرىمداي جەردى تاس-تالقان ەتە الا­تىن. مىنە, كەڭەس وداعى­نان بىزگە وسىنداي مۇرا قالعان. دايەكتەمە: «ارينە, ءبارىن دە سالىستىرا قارا­عاندا بىلەسىڭ. 1216 يادرولىق وقتۇمسىعى بولعان قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسە­نا­لى­نىڭ قۋاتىن انىق ەلەستەتۋ ءۇشىن يادرو­لىق قارۋى بار بىرقاتار باسقا مەم­لەكەتتەردىڭ اتوم قارۋى بويىنشا دەرەكتەرىن كەلتىرە كەتەيىن. مىسالى, 1995 جىلعا, ياعني قازاق­ستان­نان يادرولىق قارۋ الىپ كەتۋ اياق­تالعان جىلعا قاراي, ۇلىبريتانيادا شا­مامەن 264-تەن 296-عا دەيىن اتوم­دىق وقتۇمسىق بولدى, ولار GR-1 “تورنادو» بومبالاعىشتارى مەن سۇڭگۋىر قايىق­تار­دىڭ از-تك «پولاريس» جانە D-5 «ترايدەنت-2» بالليستيكالىق زى­مى­ران­دا­رىن­دا ورنالاستىرىلدى. زارياد­تاردىڭ قۋا­تى 40-تان 400 كيلوتونناعا دەيىن بولدى. فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىندا 80 كيلوتوننادان 1 مەگاتونناعا دەيىن قۋاتى بار 512 يادرولىق زارياد بولىپ, ولارمەن «مي­راج IVP», «ميراج-2000ن» ۇشاق­تارى, «سۋپەر-ەتاندار» اتتى پالۋبا­لىق ۇشاقتار جانە S3D, «گادەس» جانە م-4ا/ۆ بالليستيكالىق زىمىراندارى جاراقتالدى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ار­سە­­نالىندا 200 كيلوتوننادان 5 مەگا­تون­ناعا دەيىنگى قۋاتى بار 284 اتوم بوم­­باسى بولىپ, وسىناۋ قارۋ-جاراقپەن ۆ-5, ۆ-6, ا-5 ستراتەگيالىق بومبا­لا­عىش­­تا­رى مەن شاحتالاردان ۇشىرى­لا­تىن CSS-2 CSS-3, CSS-4, CSS-6 جانە CSS-N-3 بالليس­تيكالىق زىمىراندار جاراق­تالدى. سونىمەن, كەيبىر باسقا يادرولىق دەرجاۆالارمەن سالىستىرعاندا, قازاق­ستان اۋماعىندا قيراتقىش الەۋەتى جا­عىنان وراسان زور يادرولىق ارسەنال بولدى. قا­زاق­ستانداعى قارۋدىڭ جي­ىنتىق يادرو­لىق قۋاتى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ بار­لىق ىقتيمال دۇش­پان­دارىنىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق وبەكتىلەرىنىڭ بار­لىعىنىڭ تامتى­عىن دا قالدىرماۋعا جەتىپ ارتى­لا­تىن. بۇل قارۋدى قولدانۋ ميلليون­داعان حال­قى بار مىڭنان استام قا­لانى, ول بىلاي تۇرسىن, تۇتاس ءبىر مەم­­لەكەتتەردى, ءتىپتى كونتينەنتتەردى جەرمەن-جەكسەن ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن». ن.ءا.نازارباەۆ «بەيبىتشىلىك كىندىگى», 21-22-بەتتەر. وسى مۇرانىڭ ءبارى ءبىر جاقتان اكەلىنىپ, قازاقستانعا دايىن كۇيىندە قويا سالعان نارسە ەمەس. مۇنى باسىن اشىپ ايتۋ كەرەك. قازاقستاندا يادرولىق قارۋ­دىڭ بەلسەندى كومپونەنتتەرىن وندىرەتىن قاجەتتى ينفرا­قۇ­رىلىم دا, ءتيىستى رەسۋرستىق بازا دا بول­دى. بىزدە يادرولىق قا­رۋدى جاساپ, جاڭ­عىرتۋدىڭ بۇكىل قا­جەتتى عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسى دا بار ەدى. جاڭا كۋرچاتوۆتا 50 مىڭ ادام تۇرعانىن ايتتىم عوي. وعان قوسا الماتىدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇ­مىس ىستەيتىن, ونداعى عالىمداردىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى بولاتىن. تاعى ءبىر ماڭىزدى جاي بار. ول – بىزدەگى ۋران قورى. دۇنيە ءجۇ­زىندەگى بارلانعان ۋران قورىنىڭ 25 پايىزى ءبىر ەلدە – قازاقستاندا. بۇكىل ەل­دىڭ اتوم قوندىرعىلارى مەن نىسان­دارى­نىڭ يادرولىق وتىنىنىڭ 85 پايىزىن ءبىز قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن ەدىك. بايى­تىل­عان ۋراندى يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاك­­تور­لاردىڭ وتىنى رەتىندە دە, اتوم قارۋىن جاساۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا ءمۇم­كىندىك بار.  قىسقاسى, ءبىز ءارى يادرولىق قارۋ ساق­تالعان, ءارى ونى ءتيىستى جەرىنە جەتكىزە الاتىن, ءارى سول قارۋدى جاڭادان دا جاساي الاتىن ەل بولاتىنبىز. تاۋەل­سىزدىك جاريالانعان كەزدە قولدانۋعا دايىن تۇرعان يادرولىق قارۋ-جاراق بوي­ىن­شا قازاقستان انگليانى, فرانتسيانى جانە قىتايدى قوسقانداعىدان دا ارتىق الەۋەتكە يە ەدى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەگەمەندىگى­مىز­­دىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزىندە ءسىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرىن ساقتاۋعا تىرىس­قانىڭىز بەلگىلى. وسى تۇرعىدان يادرو­لىق قارۋ-جا­راق­تى دا ءبىر ورتا­لىقتان باسقارۋ يدەيا­سىن ۇسىنعانسىز. كەيىننەن بۇل ۇستانى­مىڭىز وزگەردى. نەلىكتەن؟ – قازاقستان بىرىككەن قارۋلى كۇشتەر يدەياسىن جاقتاعان. الايدا, دوستاس­تىق­تىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرىنىڭ ناقتى ءىس-ارە­كەتتەرى قازاقستاندى دەربەس اسكەر قۇرۋعا