سوت شەشىمدەرىنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى ەلىمىزدە زاڭدىلىقتىڭ قاتاڭ ساقتالاتىندىعىن كورسەتەدى. مەملەكەتىمىز جەكە وتاۋ تىگىپ, تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ سالاسى قوعام دامۋىنىڭ باعىتىنا ىڭعايلاستىرىلا بىرنەشە رەت رەفورمالاندى. سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىن تۇپكىلىكتى جاقسارتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ ناقتى تاپسىرما بەردى. وسى ورايدا تولعاندىرعان بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا تولىققاندى جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن ادىلەت مينيسترلىگى سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەورگي كيمگە جولىقتىق.
– گەورگي ۆلاديميروۆيچ, بيىل ەلىمىز ەگەمەندىگىنىڭ 20 جىلىن تويلاعالى وتىرمىز. وسى 20 جىل ىشىندە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ سالاسى ءبىرقاتار رەفورمالاردى جۇرگىزدى. سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ بىردە ءادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە بولسا, كەيىنىرەك جوعارعى سوت قۇرامىندا بولدى. وتكەن جىلدان باستاپ قايتادان ادىلەت مينيسترلىگىنە اۋىستىرىلدى. مۇنداي اۋىستىرۋلاردىڭ پايداسى نە؟
– ءيا, 1998 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن سوت ورىنداۋشىلار سوتتاردىڭ قۇرامىندا بولدى. ولاردىڭ قىزمەتى نەگىزىنەن اتقارۋ قۇجاتىن بورىشكەردىڭ جۇمىس ورنى بويىنشا بۋحگالتەرياعا جولداۋ بولىپ تابىلاتىن. سوعان قاراماستان سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قىزمەتىن سۋديالار قاداعالايتىن. ەكونوميكا سالاسىنداعى رەفورمالارعا سايكەس ازاماتتىق جانە شارۋاشىلىق ىستەردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. سۋديالار جۇكتەمەسى مەن قۇقىقتىق وكىلەتتىلىگىنىڭ ارتۋى سالدارىنان سوت ورىنداۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ جانە قىزمەتىن قاداعالاۋ شەتتەتىلىپ قالدى. سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كاسىبيلىگىنىڭ تومەندەۋى مەن سۋديالار تاراپىنان قاداعالاۋ بولماۋىنان سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋ ساپاسى كۇرت تومەندەدى.
اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 1998 جىلعى 30 ماۋسىمدا اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزىن بەلگىلەيتىن «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ءسويتىپ, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت قاۋلىلارىن ورىنداۋ كوميتەتى قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ كەلەسى ساتىسى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2001 جىلدىڭ 22 قاڭتارىندا قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى بولدى, وعان سايكەس سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ قىزمەتى ادىلەت مينيسترلىگىنە اۋىسقان سوت اكىمشىلىگى ءجونىندەگى كوميتەتىنە جۇكتەلدى.
ال پرەزيدەنتتىڭ 2010 جىلعى 17 تامىزداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىمەن اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردى ورىنداۋ, جەكەلەگەن نەگىزدەر بويىنشا رەسپۋبليكالىق مەنشىككە اينالعان ء(تۇسكەن) م ۇلىكتى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, باعالاۋ جانە ودان ءارى پايدالانۋ ءجونىندەگى فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتىنە بەرىلدى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ اتالعان جارلىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قايتادان ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ادىلەت مينيسترلىگىندە سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتى قۇرىلدى. سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ قىزمەتى ادىلەت ورگاندارىنا, اتاپ ايتقاندا, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتىنە بەرىلگەن ۋاقىتتان بەرى ورىنداۋ كورسەتكىشى العاش رەت 79,6 پايىزعا جەتتى, بۇل تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى كورسەتكىش بولىپ وتىر.
– دەمەك, ەلىمىزدىڭ اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ سالاسى ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ, دامىپ كەلەدى دەيسىز عوي. قازىرگى ۋاقىتتاعى ورىندالۋ دەڭگەيى قانداي؟
– اعىمداعى جىلدىڭ 6 ايى ىشىندە جالپى قۇنى 1 097 404 165 536 تەڭگەنى قۇرايتىن 683 186 اتقارۋشىلىق قۇجاتى بولسا, ولاردىڭ بۇگىنگى كۇنى 345 951 اياقتالىپ, جالپى قۇنى 186 417 243 272 تەڭگە ءوندىرىلىپ الىندى. اتالعان ۋاقىت ارالىعىندا سوت ورىنداۋشىلارىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 10 پايىز اتقارۋشىلىق سانكتسيا نەگىزىندە جالپى قۇنى 588 722 085 تەڭگە سوماسىنداعى قارجى ءوندىرىلدى. سونىمەن قاتار, 126 مىڭنان استام اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى اتقارۋ قۇجاتتارى بار ەكەنىن دە ايتىپ ءوتۋ كەرەك.
– سوت شەشىمىن ورىنداۋ كوپ جاعدايدا وڭايعا سوقپايدى. كەيبىر سوت شەشىمدەرى سوزبالاڭعا ءتۇسىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى ورىندالمايدى. نەگە؟
– ارينە, سوت شەشىمدەرىن ورىنداتۋ وڭاي ەمەس. سوت ورىنداۋشى كۇندەلىكتى قىزمەتىندە كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولادى. ولارعا جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك تە, قويىلاتىن تالاپ تا جوعارى. سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ كوپ ۋاقىتتى جانە تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىس ەكەندىگى بەلگىلى. كەي جاعدايدا سوتتىڭ شىعارعان شەشىمدەرىن سوت ورىنداۋشىسى زاڭنامادا كورسەتىلگەن مەرزىمدە ورىنداي المايدى. ول ءار ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى. سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالماۋى – اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ ورگاندارىنىڭ عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. سوت شەشىمى شىققانمەن, ول ورىندالمايىنشا ازاماتتىڭ نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى, ءادىلدىك ورناتىلدى دەپ ايتا المايمىز.
سوت اكتىلەرىنىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالۋىنا بورىشكەرلەردىڭ تولەۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ تومەندىگى مەن م ۇلىكتەرىنىڭ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ بولماۋى كەدەرگى كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار, سوتتالعان بورىشكەرلەردەن ءوندىرۋ دە قيىندىق تۋعىزىپ جاتادى. سەبەبى, سوتتالعاندار كوپ جاعدايدا جازاسىن وتەۋ ورىندارىندا جۇمىسقا ورنالاسپاعاندىقتان, تيىسىنشە تولەۋ مۇمكىندىكتەرى بولمايدى. ءتىپتى, بوستاندىققا شىققاننىڭ وزىندە ولارعا قاتىستى قوعامدىق پىكىردىڭ قانداي ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى.
ءوزىڭىز بىلەتىندەي, اليمەنت ءوندىرۋ دە كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. كوپتەگەن بورىشكەرلەر اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ, قيتۇرقى ارەكەتتەرگە بارادى. ماسەلەن, اليمەنتتىك تولەمدەردىڭ كولەمىن ازايتۋ ماقساتىندا, جالاقىسى تۋرالى جالعان انىقتاما كورسەتىپ جاتادى نەمەسە اتىنداعى بار دۇنيە-مۇلكىن وزگەلەردىڭ اتتارىنا جازدىرىپ الادى. سونداي-اق, بورىشكەرلەردىڭ ماۋسىمدىق جۇمىس ىستەۋى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ەڭبەك شارتىن ءراسىمدەمەستەن جۇمىس جاساۋى نەمەسە جۇمىستى ءجيى اۋىستىرۋى دا اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى سوت شەشىمىنىڭ ۋاقتىلى ورىندالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءتىرى جەتىم بالالاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە جەتىلىپ, دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
تاعى ءبىر ماسەلە, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كوپ ۋاقىتى جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشىپ جۇرگەندەردى ىزدەۋمەن وتەدى. مۇنداي جاعدايلاردا سوت ورىنداۋشىلارى اتقارۋ قۇجاتىن وندىرۋشىگە ورىنداۋسىز قايتارۋعا ءماجبۇر. بورىشكەردىڭ م ۇلىكتەرى, مەكەن-جايى نەمەسە قايدا جۇمىس ىستەيتىندىگى انىقتالعان جاعدايدا ءوندىرىپ الۋشى اتقارۋ قۇجاتىن ورىنداۋعا قايتا تاپسىرۋعا قۇقىلى.
– دەمەك, قازىرگى قوعامىمىزدا زاڭعا مويىنسۇنباي, سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋدان قاساقانا جالتارۋشىلاردىڭ سانى از ەمەس ەكەن. ەندەشە, سول جاۋاپسىز بورىشكەرلەرگە قانداي شارالار قولداناسىزدار؟
– «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ ەنگىزىلۋىمەن, ءوزىڭىز ايتقانداي, جاۋاپسىز بورىشكەرلەرگە قاتىستى سوت ورىنداۋشىلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان شىعۋىن ۋاقىتشا شەكتەۋ سىندى ماجبۇرلەپ ورىنداۋ شاراسىن قولدانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
اتالعان شارا ءوز تيىمدىلىگىن العاشقى كۇندەردەن-اق كورسەتتى. جانە قازىرگى ۋاقىتتا ءوز بەرەشەگىن تولەۋدەن ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن جالتارىپ, سوزبالاڭعا سالىپ كەلگەن بورىشكەرلەردىڭ وزىنە قاتىستى اتالعان شارانى قولدانعاننان كەيىن, ءبىر كۇن ىشىندە ءوز بەرەشەگىن تولىقتاي وتەپ تاستاعان جاعدايلار كەزدەسەدى. ال شەكارادان ءوتۋىن شەكتەۋ شارالارى قارىزىن تولەۋدەن قاساقانا جالتارىپ جۇرگەن بورىشكەرلەرگە قولدانىلادى.
سونىمەن قاتار, قاساقانا جالتارۋشى بورىشكەرلەرگە شىنايى ىقپال ەتەتىن شارالاردىڭ ءبىرى − ولاردى اكىمشىلىك ءجانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ. جىل باسىنان بەرى سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋدان قاساقانا جالتارعان 2163 بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, 843 بورىشكەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– جاقىندا العاشقى جەكە سوت ورىنداۋشىلارى جۇمىسقا كىرىسكەلى وتىر ەكەن. ولاردى جاساقتاۋ بارىسى قالاي؟
– 2011 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىنان باستاپ كوميتەت جەكە سوت ورىنداۋشىسى قىزمەتىمەن اينالىسۋعا نيەتتى, ونداي قىزمەتپەن اينالىسۋعا قۇقىق بەرەتىن ليتسەنزيانى الۋ ءۇشىن ءۇمىتكەرلەردەن ءتيىستى قۇجاتتارىن قابىلداۋدى باستاعان بولاتىن. اتالعان ۋاقىتتان بەرى جەكە سوت ورىنداۋشىسى بولۋعا 372 ۇمىتكەرگە ليتسەنزيا بەرىلدى, ال 103 ءوتىنىش بەرۋشىگە ليتسەنزيا بەرۋدەن باس تارتىلدى. كونكۋرسقا بارلىعى 137 ۇمىتكەر قۇجات تاپسىردى, ونىڭ 96-سى كونكۋرستان وتسە, قالعانى وتپەدى. العاشقى جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ءوز جۇمىسىن الداعى ايدا باستايدى.
– بۇلار جۇمىسقا كىرىسكەندە سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ كورسەتكىشىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ مۇمكىن بە؟ جەكە سوت ورىنداۋشىسى مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىسىنان گورى جاقسى جۇمىس ىستەيدى ءارى ءتيىمدى دەگەندىكتەن دە بۇل ينستيتۋت قۇرىلدى عوي؟
– جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇمىسىن باستاۋى سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا وڭ ناتيجە اكەلەرىنە سەنىمدىمىن. العاشقى وڭ ءناتيجەلەر جاڭا ينستيتۋتتىڭ ەنگىزىلۋىنەن 1,5-2 جىلدان كەيىن بولماق. دەي تۇرعانمەن, ارينە, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىن ەنگىزۋ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋدىڭ بارلىق كەلەلى ماسەلەلەرىن تۇبەگەيلى شەشۋگە قاۋقارلى جول دەپ كەسىپ تە ايتا المايمىن. ەگەر دە بورىشكەردىڭ جۇمىسى مەن ونىڭ اتىندا دۇنيە-مۇلكى بولماسا مەملەكەتتىك, مەيلى جەكە سوت ورىنداۋشىلارى بولسا دا بەرەشەك قارىزدى وتەۋگە قاۋقارسىز. جەكە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىسىنان ارتىقشىلىعى − ءوندىرىلگەن سومانىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى وزىنە تيەسىلى بولاتىندىقتان, اتقارۋ قۇجاتىن ساپالى ءارى جىلدام ورىنداۋعا مۇددەلى. ءارى جاڭا ينستيتۋتتىڭ ەنگىزىلۋىمەن ءار سوت ورىنداۋشىسىنا كەلەر جۇكتەمە ازايا تۇسپەك, سوندىقتان بۇل ءوز كەزەگىندە جۇمىستىڭ ساپاسى مەن جەدەلدەۋىنە وڭ ىقپال ەتپەك. جەكە سوت ورىنداۋشىسى بىرنەشە كومەكشى الۋعا قۇقىلى. ول دەگەنىڭىز, جۇزدەگەن ادام جۇمىس ورنىنا يە بولماق.
– كادر ماسەلەسى, مامان تاڭداۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– البەتتە, كادر تاڭداۋ ماسەلەسىنە ءجىتى كوڭىل بولىنەدى. قاي مەكەمەنىڭ بولماسىن ماماندارى بىلىكتى ءارى ءبىلىمدى بولسا, تيىسىنشە الگى مەكەمەنىڭ جۇمىسى دا وڭعا باسپاق. سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قۇرامىن بىلىكتى دە ءبىلىمدى مامانداردان جاساقتاۋ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ جۇمىستارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جاس زاڭگەرلەردى ءوز قىزمەتىمىزگە باۋلىپ, بولاشاقتا ءبىزدىڭ سالاعا تارتۋ, ارينە, ستۋدەنتتىك كەزەڭنەن باستالۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
بولاشاقتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ماماندىققا قاتىستى بىرنەشە تاڭداۋ كۋرستارىن ەنگىزۋ جوسپارىمىزدا بار.
– ال ەندى سوت ورىنداۋشىلارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ءوزىڭىز بىلەتىندەي, ەڭ ءبىر ءجىتى نازار اۋدارىلۋى جانە باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس باعىتتاردىڭ ءبىرى – اتقارۋشىلىق ءىس ءجۇرگىزۋدىڭ قازىرگى كورسەتكىشى مەن سوت ورىنداۋشىسىنىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ. سوت ورىنداۋشىسىنىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ, جۇمىس بارىسىندا باسشىلىق الۋ ءۇشىن ورىنداۋدىڭ ءتۇرلى ساناتتارى بويىنشا ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار ازىرلەندى.
ماسەلەن, سوڭعى كەزدە جيىلەپ كەتكەن, بورىشكەرلەردى ءۇي-جايدان شىعارۋ, ءوندىرىپ الۋشىنى قونىستاندىرۋ سىندى سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ بارىسىندا اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تاراپتارىنىڭ سوت اكتىسىنىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ سىندى فاكتىلەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ارنايى نۇسقاۋلىق ازىرلەندى.
ءبىز سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ بويىنشا تۇبەگەيلى جاقسى ناتيجەگە سوتتارمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن, مەملەكەتتىك جانە تىركەۋ ورگاندارىمەن تىعىز, قويان-قولتىق جۇمىس جاساۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزەمىز. سوندىقتان دا جۇمىسىمىزدى وزگە مەملەكەتتىك جانە وزگە دە مەكەمەلەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جاساۋعا كۇش سالۋدامىز. باستى مىندەتىمىز – سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.