ماعان سىرتتاي قۋانىش سۇلتانوۆ جاستايىنان جولى بولىپ قىزمەت ساتىسىمەن ورلەي بەرگەن شىتتاي تازا شەنەۋنىك سەكىلدى كورىنەتىن. جاقىندا «زامان جانە زامانداستار» اتتى جاڭا كىتابى قولىما ءتۇستى. وقۋ بارىسىندا كوزىم جەتكەنى, جوق, ولاي ەمەس ەكەن. يلانتقان تارتىمدى سىردىڭ ءتالىمدى بايانى. ءتىپتى اقجارىلا اڭگىمەلەۋىنىڭ باۋراپ العانى سونداي, وقۋ ۇستىندە مەن ءوزىم ءبىرتۇرلى جانكۇيەر بوپ وتىردىم. ويتكەنى, ونىڭ ءومىر كەشۋى سونداي قاراپايىم بولا تۇرا سونداي سيتۋاتسيالى, سەزىمگە تولى سەرىپپەلى, وتكەلى مەن وكپەگى دە جەتەرلىك ءومىر جولى ەكەن.
«بالا كۇنىمنەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ ءوستىم» دەپ اتالاتىن سۇحباتتىڭ ءبىر دەممەن وقىلۋىنىڭ سىرى دا وسىنىسىندا بولسا كەرەك. ءاپ دەگەننەن اكەدەن ەرتە ايىرىلعان قۋانىشتىڭ شىدامدىلىعى, شىمىرلىعى باۋراسا, ال اناسى ءۇشىن جانىمەن شىرىلداپ ءومىر كەشكەنى تولقىتپاي قويمايدى. جاس ءوندىردىڭ ءار سوزىنەن اناسىنا دەگەن اڭسارى كورىنەدى. بوزتورعاي كۇندەرى, بوزالا تاڭدارى ەلەستەيدى. ءبىر تۇستا ول: «مەن نەگىزى شەشەمە تارتقانمىن. شەشەم ءنازىكتەۋ ەدى. بىراق نازىك بولعانىمەن, وتە قايراتتى ادام بولاتىن». «... سودان اكەمىزدى جەرلەپ: جەتىسىن بەرىپ كەلگەننەن كەيىن, بۇرىنعىداي كوشەگە شىعىپ قاڭعىرۋدى, قىلتىڭ-سىلتىڭ ءجۇرىس پەن ويىن-ساۋىقتى بىردەن توقتاتتىم عوي, – قاتتى ويلانىپ, قالعان ومىرىمدە تەك وسى ويمەن ءومىر ءسۇردىم», – دەيدى.
شىن مانىندە دە بارلىق ءومىر جولىندا قۋانىشتىڭ اناسىنا دەگەن جان شۋاعى ءبىر استە ءالسىرەمەيدى, قايتا اناسىمەن قايراتتانىپ, اناسىمەن قاناتتانىپ وسكەنىن كوز الدىمىزعا جايىپ سالادى. «...شەشەم قاتتى جىلاپ وتىر. قار ءتۇسىپ, اياز باستالعان تۇس, قاراشا ايىنىڭ سوڭى بولسا كەرەك. تاڭەرتەڭ تۇردىم دا, مەكتەپكە بارىپ, ساباعىمدى وقىپ بولدىم دا كەشكى ساعات التىدا شەشەممەن بىرگە پەدۋچيليششەگە كەتتىم. مەن بىرگە بارماق بولعاندا شەشەم: «قوي, نەمەنەگە باراسىڭ؟ ساباعىڭا دايىندال, ەرتەڭ ساباققا باراسىڭ. مىنا بالالارعا قارا!» دەدى. «جوق, مەندە بىرگە بارامىن سەنىمەن», دەپ سوڭىنان ىلەستىم».
شىركىن, ءار بالا شەشەسىنە وسىلاي جانى اشىسا عوي دەپ قوياسىڭ وقىپ وتىرعاندا...
«ەدەندى جۋماس بۇرىن بۇكىل پەشتىڭ ك ۇلىن شىعارۋ كەرەك, كومىر اكەلىپ سالۋ كەرەك. بارلىعىن دايىنداپ, سودان كەيىن بارىپ ەدەن جۋادى ەكەن. الدىمەن سىپىرىپ, ەدەن جۋىپ بولعاننان كەيىن ابدەن تۇنگى ساعات بىرگە تاقاعان ۋاقىتتا بارلىق پەشتەردى تۇتاندىرىپ وت جاعاسىڭ. ون جەتى پەش بار بولاتىن. وتىز ەكى كابينەت. سونىڭ ءبارىن تازالاپ, وت جاعىپ شىقتىق. ءسويتىپ, ۇيگە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا, ساعات ەكىلەرگە تاياۋ باردىق... سودان شەشەمنىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىلىپ ۇيگە كەلدىك. كۇندە سول ادەت قايتالاناتىن بولدى», دەيدى.
بۇل اۆتور اۋزىنان شىققان اقيقات سىر, كوڭىلدى ءدىر ەتكىزەر قوڭىر مۇڭ. ءبىر جاعى سىپايىلىق, ءبىر جاعى شىنايىلىق.
«ءيا, شەشەم ءوزى نامىسقوي ادام بولاتىن... «شەشەم وتكىر ادام ەدى, ءتىلى دە وتكىر ەدى. شەشەمنىڭ سول ءبىر كەزى ەسىمنەن كەتپەيدى. «...شەشەم ءبىر كۇنى جىلاپ كەلدى ۇيگە. نە بولعانىن سۇراسام, جىلاپ وتىرىپ: «زاۆۋچ ماعان: «بالاڭنىڭ بىرەۋىن نە دەتدومعا, نە ينتەرناتقا تاپسىر!» دەپ ايتتى. مەن ودان نان سۇراعانداي, نەمەنەگە بۇلاي دەيدى؟ ەشقانداي بالامدى ەشقايدا دا جىبەرمەيمىن. كوزىم ءتىرى تۇرعاندا مەن ءبىر بالامدى دا جات قولعا بەرمەيمىن!» – دەيدى شەشەم». وسىنداي قايسارلىقتى كورىپ وسكەن بالانىڭ پەرزەنتتىك پارىزعا دەگەن ادالدىعىندا شەك بولۋى مۇمكىن بە؟ ارينە جوق!
انا دەگەن قاشاندا كورەگەن. ويلايتىنى دا, قولدايتىنى دا پەرزەنتى. «ەندى سەن ەل الدىندا ءجۇرگەن ازامات بولدىڭ. بىراق, ەشقاشان ءبىرەۋلەر ماقتاعاندا مەن سونداي ەكەنمىن دەپ ولارعا سەنبە. سونداي ەكەنمىن دەپ ويلاما, ماقتاي بەرسىن, بىراق ءوزىڭدى-ءوزىڭ باقىلاۋدان شىعارىپ الما. وزىڭنەن وتكەن سوت جوق. ەگەر سەن ءبارىن مەن دۇرىس ىستەپ جاتىر ەكەنمىن دەسەڭ, وندا ءتۇبى سەن ءبىردەڭەگە ۇرىناسىڭ. جۇرتتىڭ ماقتاعاندارىنا سەنىپ قالما», دەپتى انا. بىلاي قاراساڭ, جاي قامقور ءسوز, ال ويلاپ قاراساڭ, قاتاڭ ساباق, ءتاۋبەلى ءتالىم.
«قىزمەت – قولدىڭ كىرى» دەيمىز. بىرەۋگە تۇسىنىكتى, بىرەۋگە جاي ءسوز سياقتى كورىنەدى. بىراق, ءومىر سۇرگەن سوڭ قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن ءبارى بىلەدى. ەڭ باستىسى, قىزمەت ونى شىڭدايدى. مۇنداي مەكتەپتەن قۋانىش سۇلتانوۆ تا وتكەن. اۆتوردىڭ اناسى قىزمەتتىڭ دە قاۋىپ كىرىنەن ساقتاندىرادى. «شەشەمنىڭ تاعى ءبىر وقيعاسىن ايتىپ بەرەيىن. 1986 جىلى مەنى شايتان ءتۇرتتى-اۋ دەيمىن, قازان ايىندا ما, تىلىمنەن بالە تاپتىم. شەشەم كۇندە تاڭەرتەڭ مەن ۇيدەن شىعىپ بارا جاتقان كەزدە ەسىكتىڭ تۋرا تۇبىنە بارىپ, ورىندىعى بار ءوزىنىڭ, سوعان وتىرىپ: «جورىتقاندا جولىڭ بولسىن! اللا تاعالا بالە-جالادان ساقتاسىن!» دەيتىن. ول ەسىكتىڭ ىشىندە قالادى, مەن سىرتقا شىعىپ كەتەمىن. ءسويتىپ, اق تىلەكپەن شىعارىپ سالادى مەنى. ءبىر كۇنى مەن: «وي, تاتە, ىلعي دا وسى «بالە-جالادان ساقتاسىن» دەپ ايتاسىڭ. نە قىلعان بالە-جالا ول؟! مەن بىرەۋدىڭ بىردەڭەسىن الماسام, بىرەۋگە قيانات جاساماسام, ەشتەڭە ۇرلاماسام, بالە-جالا ماعان ءوزىنەن-ءوزى جولاي ما؟» – دەسەم. ول: «ءاي, ساندالما!» دەدى. «جارايدى», دەدىم دە كەتىپ قالدىم. سودان ول كۇنى ەمەس, باسقا كۇنى: «ولاي ءسويلەمە, بالە-جالا دەگەن اياق استىنان جابىسادى. اناۋ وتىز جەتىنشى جىلى نە بولدى, بىلەسىڭ بە؟» دەدى. سودان ارادا سول اڭگىمە ءبىتتى. ارادا ءبىر اي ءوتتى. ون التىنشى جەلتوقسان كۇنى قوناەۆ كەتتى, ال ون جەتىسى كۇنى كوتەرىلىس بولدى. سوسىن كولبيننىڭ بالە-جالاسى ماعان جابىستى», دەيدى اۆتور.
انا قۇدىرەتىنە وسى جەردە قالاي باس يمەيسىڭ.
نامىس دەمەكشى, اۆتوردىڭ نامىس تۋراسىنداعى پايىمى مەن ءتۇيسىگى دە اناسىنىڭ تىلىمەن ءسويلەيدى, اناسىنىڭ پايىمىمەن ايتىلادى. «اتا-بابامىز بۇدان قيىن زاماندا دا اشتان ءولىپ, كوشتەن قالماعان, كەيىن جىگىت بولعاندا قايدا جۇرسەڭ دە نامىسىڭدى ساقتا دەيتىن. 9-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە, مەكتەپ باسشىلىعى كوپ بالالى جالعىزباستى انانىڭ وتباسى دەپ ماعان كومەك رەتىندە اياق كيىم – باتىڭكە بەرەتىن بولدى. شەشەمە ايتىپ بارعانىم مۇڭ ەكەن, دەرەۋ مەكتەپكە كەلىپ, كلاسس جەتەكشىم مەن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە: «مەن سەندەردەن كومەك سۇرادىم با؟ بەس بالاسىن اسىراي الماي ءجۇر دەدىڭدەر مە؟ بەرىڭدەر, اناۋ شەشەسى جوق شىن جەتىمدەرگە», دەپ وتكىر-وتكىر ءسوز ايتتى. مەنىڭ ۇستازدارىم وسى مىسالدى ءومىر بويى ايتىپ, انامدى سىيلاپ ءوتتى», دەيدى قانشا قينالسا دا ءتاۋبەسىنەن جاڭىلماعان شەشەسى تۋرالى قۋانىش زامانداسىمىز.
وسىلاي اڭگىمە-سۇحباتتىڭ ءون بويىندا ءومىرىنىڭ وزەگى – انا مەن بالا بوپ الدىمىزدان شىعا بەرۋىنىڭ ءوزى قايران قالدىرادى.
«سودان, 1991 جىلى, شەشەم قايتىس بولعاننان كەيىن ءبىر جۇمادان سوڭ امەريكاعا ۇشاتىن بولدىم. سوندا ۇيدەن شىعىپ كەتىپ بارا جاتقاندا ءبىر ءتۇرلى رۋحاني قۇلازۋعا ۇشىرادىم. ۇيدەن شىعىپ بارا جاتقان كەزىمدە, وتباسىم – ايەلىم, ءبارى شىعارىپ سالىپ جاتىر عوي. بىراق بىرەۋى كوزىمە كورىنبەيدى. شەشەم جوق, شەشەمنىڭ ايتاتىن ءسوزى جوق, انامنىڭ ورنى قاتتى ءبىلىندى. اۋەجايعا جەتكەنگە شەيىن ماشينانىڭ ارتقى جاعىندا وتىرىپ جىلاپ بارىپپىن. رۋحاني جالعىزدىق دەگەن سول ەكەن. ول كەزدە مەن قىرىق التى جاستامىن. سوندا مەن كۇن كورە المايمىن دەپ جىلاپ وتىرعان جوقپىن. شەشەمنىڭ رۋحاني سەرىكتىگى مەن ءبىر اۋىز ءسوزىن اڭسادىم», دەيدى. انانىڭ قادىرى تۋرالى بۇدان ارتىق قانداي ءسوز كەرەك! قانداي سىر كەرەك! اق ادال پەرزەنتىنىڭ قۇداي اۋزىنا سالعان ءسوزى وسىنداي-اق بولار.
قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ بار ارقا سۇيەرى دە, قۋاتتى تىرەگى دە اناسىنىڭ اق تىلەگى ەكەن! ەندى ويلان دا, كوز الدىڭا ەلەستەتە بەر. كوز الدىمىزدا قيىندىقتان الىپ شىققان انا تۇر, قيىندىقپەن بىرگە شىققان بالا تۇر! ودان ءارى 17 پەش, 32 كابينەت, قيىنشىلىقتىڭ قارا كۇرەڭ كۇندەرى ەلەستەيدى, بوزالا تاڭدارى بۇلدىرايدى...
سول بۇلدىراي تۇسكەن كۇندەردىڭ سىرى ويدى دا, بويدى دا شىم ەتكىزەدى. ارينە, جايدان-جاي ەمەس.
جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ, قالامگەر-جۋرناليست.