2002 جىلعى 3 ماۋسىمداعى «گەودەزيا جانە كارتاگرافيا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 4-بابى 2-تارماعىنىڭ 13-تارماقشاسىنا سايكەس گەوگرافيالىق اتاۋلاردى ستاندارتتاۋ, ەسەپكە الۋ جانە قولدانۋدى ءتارتىپكە كەلتىرۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن جاساۋ جانە جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق قىزمەتكە جاتادى.
گەوگرافيالىق اتاۋلار قازاقتىڭ ءبىرىنشى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قىزمەتىندە ەرەكشە ورىن الدى. ول ورتالىق قازاقستان, جەتىسۋ, ىستىقكول, شىعىس تۇركىستان جانە ورتا ازيانىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق جازباسى مەن گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تاريحىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. حالىق اڭىزدارى, اۋىزدان-اۋىزعا تاراعان اڭگىمەلەر مەن سوزدەرگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ كوپتەگەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ماعىناسىن عىلىمي تۇرعىدان ءتۇسىندىردى جانە ەتيمولوگياسىن اشتى.
كورنەكتى قازاق عالىمى, اكادەميك ق.ساتباەۆ پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋدە توپونيمدەردى سەنىمدى بەلگىلەردىڭ ءبىرى ەسەبىندە كەزدەيسوق ەنگىزگەن جوق. توپونيمدەردە اۋماقتاردى قونىستانۋدىڭ تاريحي كەزەڭدەرى, ادامداردىڭ شارۋاشىلىق ءىس-قيمىلدارى, بايىرعى كوشى-قوندار مەن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستار, ەتنوستاردىڭ ارەالدارى, ەلدە عاسىرلار بويى بولعان تاريحي, ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر كورسەتىلگەن. گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ مەكەن-جايلىق جانە عىلىمي-اقپاراتتىق قىزمەتىمەن قاتار, مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ۇلتتىق باسىمدىعى مەن مەملەكەت سيمۆولىن بەكىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتەدى.
گەوگرافيالىق اتاۋلارى جوق كەز كەلگەن كارتوگرافيا كوزى «ءتىلسىز» بولىپ ەسەپتەلەدى. گەوگرا-فيالىق اتاۋلار – كارتا ءتىلى, ال توپونيمدەر حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعى مەن دانالىعىنىڭ وراسان قويماسى بولا وتىرىپ, ءمادەنيەت پەن حالىق اۋىز شىعارماشىلىعىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە ءارى قاراي جيناۋدى, ساقتاۋدى جانە ۇقىپسىز پايدالانۋدان قورعاۋدى قاجەت ەتەدى.
گەوگرافيالىق اتاۋلار ماسەلەسى كوپتەگەن جاعدايلاردا مەملەكەت-ىشىلىك, ۇلتتىق مۇددەلەر شەڭبەرىنەن شىعىپ, حالىقارالىق ماڭىزعا يە بولىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا گەوگرافيالىق اتاۋلار سالاسىنداعى جۇمىستار 1993 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» جانە 2002 جىلعى 3 شىلدەدەگى «گەودەزيا جانە كارتوگرافيا تۋرالى» زاڭدارىنا, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ 1996 جىلعى 5 ناۋرىزداعى №281 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۇيىمداردى, تەمىر جول ستانتسيالارىن, اۋەجايلاردى, سونداي-اق, فيزيكالىق-گەوگرافيالىق وبەكتىلەردى اتاۋ مەن قايتا اتاۋدىڭ جانە ولاردىڭ اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەرتۋدىڭ ءتارتىبىنە» سايكەس جۇرگىزىلەدى.
وسى ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ جانە پرەزيدەنتتىڭ «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن (قر گامك) جاساۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. ول جۇمىستىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستانداعى گەوگرافيالىق اتاۋلار تۋرالى اقپاراتتاردى جيناۋ, ساقتاۋ, جاڭارتۋ, ەنگىزۋ, وڭدەۋ ءجانە ءتۇرلى تۇتىنۋشىلاردى ءمالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. كاتالوگ جاساۋ قاجەتتىلىگى, سونىمەن قاتار ءتۇرلى كوزدەردەن الىنعان گەوگرافيالىق ءبىر نىساننىڭ اتاۋلارىنىڭ ءتۇرلى نۇسقادا جازىلۋىنان, سونداي-اق ولارعا گەوگرافييالىق تەرميندەردى جازعانداعى ايىرماشىلىقتاردان تۋىندادى.
مەملەكەتتىك كاتالوگ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بازا رەتىندە 1:100 000 ماسشتابتى مەملەكەتتىك توپوگرافيالىق كارتا الىندى. وسى بويىنشا جۇمىستاردى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ قاتىسۋىمەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قورى» رمقك جۇرگىزدى.
الەمدىك تاجىريبە بازا رەتىندە 1: 100 000 ماسشتابتى توپوگرافيالىق كارتانى الىپ جاساعان تاڭداۋىمىزدىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ وتىر. توپوگرافيالىق كارتانىڭ ءوزى دە گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ قويماسى, ياعني, ءوز الدىنا كاتالوگ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, كاتالوگتىڭ مۇنداي ءتۇرىمەن جۇمىس ىستەۋ كەيدە قيىنعا سوعىپ جاتادى, سوندىقتان اتاۋلاردى توپوگرافيالىق كارتالاردان ءتۇسىرىپ الىپ, وزگە كوزدەردەن الىنعان اقپاراتتارمەن تولىقتىرىپ (تاريحي, مۇراعاتتىق جانە ت.ب.) جانە ارنايى تىزىمگە نەمەسە كارتوچكاعا ەنگىزىپ وتىرادى, جيىنتىعىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەن سوڭ گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ كاتالوگىن قالىپتاستىرادى.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا كىتاپ جانە ەلەكتروندى نۇسقاسىنداعى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلىندە قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارى مالىمەتتەرىنىڭ بازاسى جاسالدى. كىتاپ نۇسقاسىنىڭ ءاربىر تومىندا مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە وبلىس تۋرالى قىسقاشا اقپارات, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كارتاسى, ءتيىستى وبلىستىڭ كارتاسى, العىسوز, كاتالوگتىڭ قر گامك-دا جاسالۋى تۋرالى ءجانە وسى وبلىس ءۇشىن كاتالوگ قۇراستىرۋ تۋرالى تولىق اقپارات, قازاقشا گەوگرافيالىق اتاۋلاردى ورىس تىلىندە جەتكىزۋدىڭ قاعيداسى, كاتالوگتىڭ قۇرىلىمى بويىنشا جازبالار, كاتالوگ تەرمينولوگياسى, قىسقارتىلعان سوزدەردىڭ ءتىزىمى, ورىس جانە قازاق ءالفاۆيتى بار.
كىتاپ نۇسقاسىنداعى كاتالوگتاعى گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ جازباسىندا گەوگرافيالىق نىساننىڭ جەكە اتاۋى (قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە), نىساننىڭ بۇرمالانعان اتاۋى, اتى وزگەرگەن نىسانداردىڭ بۇرىنعى اتاۋى, نىسان ءتۇرى, نىسان بويىنشا قوسىمشا مالىمەتتەر, وسى وبلىس شەڭبەرىندەگى گەوگرافيالىق بايلامدار, اۋداندار بويىنشا اكىمشىلىك بايلامدار, گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ەتيمولوگياسى مەن ناقتى مازمۇنى, بۇرمالانعان اتاۋلارعا سىلتەمەلەر بار.
قر گامك تولىق ەلەكتروندى نۇسقاسى 25 بەلگىسى بويىنشا گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ جازباسى بەرىلگەن قازاقستان اۋماعانداعى گەوگرافيالىق نىساندار اتاۋىنىڭ جۇيەلەندىرگەن قورىن ۇسىنادى.
وسىنداي كولەمدەگى جانە قالىپتاعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ كاتالوگىن جاساۋ جۇمىستارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر. سوندىقتان قۇرىلعان مالىمەتتەر قورى ۋاقىت وتە كەلە وزىنە سانى جاعىنان دا, ساپاسى جاعىنان دا گەوگرافيالىق نىساندار سيپاتىنداعى ۇلكەن اقپاراتتاردى سىڭىرە وتىرىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ توپونيمدەرىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ زەرتتەۋگە نەگىز بولادى دەپ بولجايمىز.
كوپتەگەن ەلدەردىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلار سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنۋى, بۇۇ ءتۇرلى ورگاندارىنىڭ ەلدەر اتاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مەن بۇۇ رەسمي تىلدەرىندەگى قولدانىلۋى بىردەي بولۋىنا مۇددەلى بولۋى بۇۇ جانىنان گەوگرافيالىق اتاۋلار بويىنشا ساراپشىلار توبىنىڭ قۇرىلۋىنا الىپ كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا وعان ازەربايجان, ارمەنيا, بەلارۋس, بولگاريا, گرۋزيا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, ءتاجىكستان, وزبەكستان جانە ۋكراينا ساراپشىلارى توپتاستىرىلعان, باقىلاۋشىلار رەتىندە قازاقستان, ليتۆا, پولشا, اقش, ءتۇركىمەنستان, ەستونيا ساراپشىلارى قاتىسادى.
ءبولىم وكىلدەرى ءوز مەملەكەتتەرىندەگى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ۇلتتىق ستاندارتتاۋ بويىنشا جاسالعان جۇمىستار تۋرالى اقپاراتتارمەن بولىسەدى, گەوگرافيالىق اتاۋلار بويىنشا زاڭناما, نورماتيۆتىك جانە ادىستەمەلىك قۇجاتتار ازىرلەۋ جونىندەگى, ۇلتتىق ەلەكتروندى كاتالوگتاردى ازىرلەۋ بارىسى, رومانيزاتسيالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قولدانۋ تۋرالى ماسەلەلەردى تالقىلايدى, گەوگرافيالىق اتاۋلار بويىنشا كارتوگرافيالىق شىعارمالار مەن انىقتامالىق باسىلىمدار ۇلگىلەرىنىڭ تۇساۋكەسەرلەرىن جاسايدى.
ءبولىم قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق پايدالانۋ ءۇشىن كارتالار شىعارۋ كەزىندە قولدانىلاتىن (رومانيزاتسيالاۋ) لاتىن گرافيكاسىنىڭ نەگىزىندە ترانسليتەرلەۋ جۇيەسىن كەلىسۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا لاتىن الفاۆيتىنە كوشپەگەن ەلدەر (ارميان, گرۋزين, قازاق, قىرعىز, تاجىك, ۋكراين) باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن نازارعا الىپ, گەوگرافيالىق اتاۋلاردى رومانيزاتسيالاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ بۇۇ گەوگرافيالىق اتاۋلار بويىنشا ساراپشىلار توبىنىڭ بالتىق جاعالاۋى ءبولىمىنە تاپسىرىلدى.
ەستونيا وكىلدەرىنىڭ (ۇيلەستىرۋشى) مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇۇ قارارى لاتىنداندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى قاراستىردى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇۇ گەوگرافيالىق اتاۋلار ءجونىندەگى ساراپشىلار توبىنىڭ بالتىق ءبولىمى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە قازاق ءالفاۆيتىن ترانسليتەرلەۋ جۇيەسىمەن اينالىسۋدا جانە ولار رومانيزاتسيالاۋدىڭ 1979 BGN/PCGN, ISO:1995 جۇيەسى نۇسقاسىن ۇسىنادى.
رومانيزاتسيالاۋدىڭ ۇسىنىلعان نۇسقاسى قازىرگى ادەبي قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىنا ساي كەلمەيتىندىكتەن قازاقستان عالىمدارى لاتىن الفاۆيتىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن ءازىرلەدى, ول قازاقتىڭ گرامماتيكالىق وقىلۋىنا ءدال كەلەدى, سونىمەن قاتار, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ كەزىندە قولدانۋعا جەڭىل.
گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارىن ۇلتتىق ستاندارتتاۋدى دامىتۋ جانە ونىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق ستاندارتتاۋ جۇرگىزۋ, گەوگرافيالىق نىساندارعا اتاۋ بەرۋ جانە گەوگرافيالىق نىسانداردى قايتا اتاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ورناتۋ, سونىمەن قاتار, گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارىن قالىپقا كەلتىرۋ, قولدانۋ, تىركەۋ, ەسەپكە الۋ جانە ساقتاۋ «قازاقستان, رەسپۋبليكاسىنداعى گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى قاجەت ەتەدى.
باقىتبەك ناقىپبەكوۆ, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى,
مارال ساعىندىق, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ «قازگەودەزيا»
رمقك ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.