مەملەكەتتىك ساياسات شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسىم بولىگىن ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ يەلەنۋىنە دە وڭتايلى جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا وسى سالاعا ايرىقشا نازار اۋداردى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ قالالاردا عانا ەمەس, اۋدان ورتالىقتارىندا دا ىسكە اسۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارنالعان باستاما ەكەنى ايدان انىق. وسى ورايدا وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باسى وڭىرلەردە, اياعى استانادا ءتۇرلى بايقاۋلار وتەدى. مۇنداي يگى شارالار ەل ەكونوميكاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىمدەردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونداي بايقاۋدىڭ ءبىرى قىزىلوردا قالاسىندا ءوتتى.
بيىلعى كونكۋرس ءۇش نوميناتسيا بويىنشا وتكەن. وعان بارلىعى 70-كە جۋىق ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن ەدى. دەگەنمەن, قاتاڭ تاڭداۋدىڭ ارقاسىندا ونىڭ 48-ءى عانا بايقاۋعا قاتىسۋعا جولداما الدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اتالمىش كورمەگە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. سونداي-اق, كورمەگە قاتىسۋعا نيەتتى ادامداردىڭ دا قاراسى تىم كوپ. بۇل ەلدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسۋىنا ىڭعايلى بولعانىن, كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانىن بىلدىرسە كەرەك.
كورمەگە قويىلعان زاتتار كەرمەدەگى تۇلپارلار سەكىلدى. ءبىرى-بىرىنەن وتەدى. وندىرىلگەن ءونىمدەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. وبلىس باسشىسى ءاربىر كاسىپورىننىڭ شىعاراتىن نەمەسە وندىرەتىن ءونىمدەرىمەن ءجىتى تانىستى. ماسەلەن, «جەر انا گرۋپپ» سەرىكتەستىگى كۇرىش ۇنتاعىنان كەسپە ونىمدەرىن شىعارادى ەكەن. بۇگىندە تاۋارلارىن ەلىمىزدىڭ الماتى, پاۆلودار, تاعى باسقا وڭىرلەرىنە وتكىزىپ, بولاشاقتا شەتەلگە دە ەكسپورتتاۋدى كوزدەپ وتىر. ال «تەمىرحان» جشس ەت جانە جارتىلاي فابريكات ونىمدەرىن اكەلسە, «جان» شارۋا قوجالىعى كونسەرۆى, تومات سەكىلدى تاۋارلارىن كوپشىلىككە ۇسىندى. سونىمەن بىرگە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار قاتارىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەنى جەكە كاسىپكەر قارلىعاش ءىلياسوۆانىڭ تىگىن بۇيىمدارى بولدى. ول بەس جىل بۇرىن قىرعىزستاننان كوشىپ كەلگەن ەكەن. قولونەردى اجەسىنەن ۇيرەنگەن كورىنەدى. قۇراق كورپە, كورپەشە, جاستىق, ورامال, جۇكجاپقىشتاردىڭ نەشە اتاسىن جاسايدى. ونى تاپسىرىس بويىنشا تىگىپ, وتكىزەدى. باعاسى دا شەبەردىڭ ەڭبەگىنە قاراي ءارتۇرلى. وسىنداي قولونەر شەبەرلىگىمەن اينالىساتىن ارالدىق قۇدايبەرگەن كۇلمامبەتوۆ زەرگەرلىك بۇيىمدارىن كورمەگە اكەلدى. ونىڭ زەرگەرلىك بۇيىم جاساۋدى ۇيرەنۋى دە قىزىق. اكەسى كاسىپ ەتكەن ەكەن كەزىندە. ول اكەسىنەن ۇرلانا ءجۇرىپ اتامۇرا ونەردى ۇيرەنگەن. كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اتا-بابا مۇراسىن حالىققا ۇسىنىپ, ساتا باستايدى. ول تەك زەرگەرلىك بۇيىمداردى عانا ەمەس, اعاش, تەرى, سۇيەك, تەمىر زاتتارىنان دا ءتۇرلى تۇتىناتىن تاۋارلار جاسايدى. جاقىندا عانا رەسپۋبليكالىق «شەبەر-2011» قولونەرشىلەر كونكۋرسى وتكەن بولاتىن. سول كونكۋرستا توپ جارعان جەتى ازاماتتىڭ ءبىرى وسى قۇدايبەرگەن كۇلمامبەتوۆ. ال بيىلعى جەلتوقساندا مالايزياعا بارماق. وندا شەتەلدىك زەرگەرلەرمەن تاجىريبە الماسىپ قايتپاقشى.
بۇگىندە ەسىمى كوپكە تانىس بولىپ قالعان جەكە كاسىپكەر ىبىرايحان مۇساباەۆ ءوزىنىڭ تۇرمىستىق قالدىقتاردان وڭدەلگەن ونىمدەرىن كورمە قوناقتارىنا تانىستىرىپ ءوتتى. پوليەتيلەننەن شىعارىلعان تۇرمىستىق زاتتار ءدال قازىرگى قاجەتتىلىكتەرگە جاراپ تۇرعانى انىق.
كورمەگە قويىلعان تاۋارلارمەن تانىسقان وبلىس باسشىسى بولاتبەك قۋاندىقوۆ ايماقتاعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا توقتالدى.
– بيىلعى كورمەدە تاۋارلاردىڭ, ازىق-ت ۇلىك جانە ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ, قىزمەت تۇرلەرىنىڭ, بارلىعىنىڭ دا ساپاسى, كولەمى, ءتۇرى ايتارلىقتاي كوپ. مۇنداي باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ءونىمدەر قاتارىنىڭ كوبەيە باستاعانى وبلىسىمىزدا كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ كورىنىسى. ەلباسىنىڭ قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ مازمۇنىن ۇلعايتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدى ماقسات تۇتقان وسىنداي كورمە-كونكۋرستاردىڭ ءجيى وتكىزىلۋى ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىن جىلدان-جىلعا ارتتىرا بەرەتىنى ءسوزسىز. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ءسايكەس وبلىسىمىزدا قۇنى 260 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 125 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىنەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا قۇنى 87 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 22 جوبا ەنگىزىلدى, – دەدى وبلىس اكىمى. سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى جۇزەگە اسىرىلعان 11 جوبانى اتاپ كورسەتتى.
ولاردىڭ ىشىندە 660 باس ءىرى قاراعا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, قۋاتتىلىعى ارقايسىسى 25 مۆت-نى قۇرايتىن 2 گازتۋربينالى ەلەكتر ستانساسى, گازدى وڭدەيتىن قوندىرعىنىڭ ەكىنشى كەزەگى, نان زاۋىتى, بيتۋم زاۋىتى بار. ۇستىمىزدەگى جىلى قۇنى 1 ميلليارد اقش دوللارىنان اساتىن 50-دەن استام جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسى 16 جوبانى ماقۇلداسا, ونىڭ التاۋى بويىنشا ءۇش جاقتى كەلىسىم جاسالىپ, 7 جوبا ءتيىستى مينيسترلىك قاراۋىندا. يندۋستريالاندىرۋ جانە بيزنەستىڭ دامۋى وبلىستىڭ ماكرو-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن ەداۋىر جوعارىلاتتى. اتاپ ايتساق, بيىلعى جارتىجىلدىقتا تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 31,7 پايىزعا ارتىپ وتىر. بۇل رەسپۋبليكاداعى بەسىنشى كورسەتكىش. وسى سالا بويىنشا 124,4 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بيۋدجەتكە تۇسكەن كىرىس كولەمى 13,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
سونىمەن قاتار, ايماق باسشىسى وتكىزىلىپ وتىرعان كورمە-كونكۋرسقا قاتىسۋشىلاردىڭ كۇندەلىكتى جاساعان ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن حالىققا كورسەتۋگە مول مۇمكىندىك جاسايتىنىن ايتتى. ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەل رىنوگىن باسەكەگە قابىلەتتى ونىممەن تولتىرۋعا ىقپالى زور ەكەندىگىن دە العا تارتتى. وبلىستىڭ كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ەڭبەكتەرىنە العىس بىلدىرە كەلە, كورمە جەڭىمپازدارىن ديپلومدارمەن جانە ەسكەرتكىش سىيلىقتارمەن ماراپاتتادى.
اتالمىش كورمە-كونكۋرس اياسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك فيليالدارى, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق فيليالى جانە باسقا دا قارجى ورتالىقتارى قاتىسىپ, اقپاراتتىق ماتەريالدار تاراتتى. وسى ورايدا «دامۋ» قورىنىڭ جۇمىسىن باسا ايتىپ كەتكەن ابزال. بۇل قور وڭىردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋدا اۋقىمدى شارالاردى اتقارىپ كەلەدى. مىسالى, 2010 جىلى «جاڭا بيزنەس باستامالاردى قولداۋ», «كاسىپكەرلىك سەكتوردى ساۋىقتىرۋ», «ەكسپورتقا باعىتتالعان ءوندىرىستى قولداۋ» باعىتتارىندا ءبىرشاما ىرگەلى جۇمىستار اتقارىلعان. ال بيىلدان باستاپ جوعارىداعى جوبالارعا «كاسىپكەرلىك الەۋەتتى كۇشەيتۋ» باعىتى ەنگىزىلگەن. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دە كوپتەگەن ءىستىڭ باسى قايىرىلعانى بايقالادى. ماسەلەن, قور ارقىلى 15 جوبا ماقۇلدانعان. ونىڭ ىشىندە 4 جوبا بويىنشا ۇشجاقتى كەلىسىم جاسالعان. سونداي-اق, ءدال قازىر 6 جوباعا جالپى قۇنى 1,01 ميلليارد تەنگە بولاتىن سۋبسيديالاۋ كەلىسىم-شارتى جاسالىپ جاتىر.
كورمە سوڭىنا قاراي وبلىس باسشىسى ۇزدىك تاۋارلاردى ماراپاتتادى. «ۇزدىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى» اتالىمى بويىنشا «رزا» اق ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. ال ودان كەيىنگى ۇزدىكتەردىڭ شەرۋىن «جەر انا گرۋپپ» جشس مەن «اكۆالاين» جشس جالعاستىردى. «حالىق تۇتىناتىن ۇزدىك تاۋارلار» اتالىمىندا ارنايى كيىم تىگەتىن «وزىق» جشس العا وزدى. پەردە جانە توسەنىش بۇيىمدارىن وندىرەتىن «سۇلتان-سۇيرىك» جشس ەكىنشى ورىندى, كۇيدىرىلگەن كىرپىش شىعاراتىن «اسار-قۇرىلىس» جشس ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. «ءوندىرىستىك ماقساتتاعى ۇزدىك تاۋارلار» اتالىمى بويىنشا «مير-2001» جشس توپ باستادى. ول تابانجول پليتالارىن شىعارۋمەن اينالىسادى. تەمىر-بەتون وندىرىسىمەن اينالىساتىن «مو-1»جشس ەكىنشى ورىن الدى. ال قامىس جاڭقاسىنان تاقتا شىعاراتىن «التىن بالا-08» جشس ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى.
ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا.