وسىدان 20 جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتi ن.ا.نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى №409 جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت رەتىندە دامىتۋ تۋرالى شەشىم ماڭىزدى قادام بولدى. يادرولىق قارۋدان تاباندى تۇردە باس تارتۋ – دۇنيەجۇزىلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى جارقىن ۇلگىگە اينالۋمەن قاتار, ەلىمىزگە قايعى مەن قاسىرەت اكەلگەن سىناقتاردى ءبىرجولاتا توقتاتتى.
1949 جىلعى 29 تامىزدان باستاپ كەڭەس وداعى وتكىزگەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى قازاقستاننىڭ ءۇش: پاۆلودار, قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان جانە جالپى 18 مىڭ شارشى شاقىرىم جەردى قامتيدى. سياسپ جۇمىس iستەگەن ۋاقىتتا (1949-1989 جىلدار) ونىڭ اۋماعىندا 466 يادرولىق سىناق, ونىڭ ىشiندە: 30 جەر ءۇستى, 88 اۋە جانە 348 جەر استى يادرولىق جارىلىستارى جۇرگiزiلدi, بۇل رەتتە 13 جارىلىس راديواكتيۆتi گازدىڭ اتموسفەراعا شىعارىلۋىنا الىپ كەلدi. ساراپشىلاردىڭ ءتۇرلى باعالاۋلارى بويىنشا, شامامەن 1,5 ميلليون تۇرعىن رادياتسيالىق ساۋلەلەنۋدىڭ اسەرiنە ۇشىرادى.
«سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتiك قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى زاڭىنىڭ نورمالارىندا يادرولىق سىناقتاردىڭ اسەرiنە ۇشىراعان اۋماقتار بەلگiلەندi. ولارعا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اۋماقتارى, گلۋبوكوە, شەمونايحا, ۇلان, زايسان, زىريان, تارباعاتاي اۋداندارى, وسكەمەن, ريددەر قالالارى, سونداي-اق شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى تاۆريا, سامار, سەرەبريانسك اۋداندارىنىڭ شەكاراسى شەگiندەگi ەلدi مەكەندەر, پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل, ماي, لەبياجi اۋداندارى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانى, وسى وبلىستىڭ بۇرىنعى ەگىندiبۇلاق اۋدانىنىڭ ەلدi مەكەندەرi قوسا (بۇدان ءارى – سەمەي ءوڭiرi) جاتقىزىلدى.
كورسەتiلگەن اۋماقتاردى جىكتەگەن كەزدە بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنداعى سارجال اۋىلدىق كەڭەسiنiڭ, بەسقاراعاي اۋدانىنداعى دولون جانە بودەنەلi اۋىلدىق كەڭەستەرىنىڭ, بۇرىنعى جاڭاسەمەي اۋدانىنداعى سارىاپان جانە يسا ەلدi مەكەندەرىنىڭ شەكاراسى شەگiندەگi ەلدi مەكەندەر توتەنشە رادياتسيالىق قاۋiپتi ايماققا ەنگىزىلدى.
ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋiپتi ايماققا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اباي, بەسقاراعاي اۋداندارىنىڭ ەلدi مەكەندەرى, سونداي-اق بۇرىنعى ابىرالى جانە جاڭاسەمەي اۋداندارىنىڭ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ماي اۋدانىنداعى اقجار جانە مالدار اۋىلدىق كەڭەستەرiنiڭ شەكارالارى شەگiندەگi ەلدi مەكەندەر جاتقىزىلدى.
يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ايماق تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن ساۋىقتىرۋدىڭ, ەكولوگيالىق احۋالىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كۇردەلى جۇمىسى – قازىرگى كۇننىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرى.
ابىرالى ءوڭىرى حالقىنىڭ قالاۋى مەن تىلەگىنە سايكەس سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ەلدىڭ, اۋىل-ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن كوتەرىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەتۋگە كۇش سالۋ ماقساتىنداعى ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى نەگىزىندە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, وڭىردەن شىققان اتىمتاي جومارت ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن مەيلىنشە جاقسارتىپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرۋ مىندەتتى بولدى.
بۇگىنگى ەل قامىن ويلاعان جاناشىر جانداردىڭ ارەكەتى مەن ءسوزى كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنە ۇلگى ەكەندىگى انىق. وسى رەتتە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ «تۋعان جەرگە تاعزىم» اتتى ۇندەۋىنە ۇلەس قوسقان سەمەي ءوڭىرىنىڭ ازاماتتارى 40 جىل اتوم پوليگونىنىڭ زاردابىن شەككەن قازاق جەرىنىڭ يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ تۇبىندە ورنالاسقان ابىرالى وڭىرىندەگى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا قولعابىس ەتىپ, قولۇشىن بەرۋدى كوزدەپ, وسىدان ەكى جىل بۇرىن «ابىرالى – دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىن قۇرعان بولاتىن. اتالعان قورعا ەسىمى ەلگە كەڭىنەن بەلگىلى مەتسەنات, «اقشىڭ» كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, سەمەي قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مارات قۇرمانباي جەتەكشىلىك ەتۋدە.
قوعامدىق قوردىڭ نەگىزگى ماقساتى – سەمەي قالاسى ابىرالى ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ, ولاردى ساپالى مەديتسينالىق كومەك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعىمدى جاعدايلار جاساۋ, سونداي-اق ابىرالى ەلىنىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني-ساۋىقتىرۋ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە قولعابىس ەتۋ جانە تۇرعىنداردىڭ ءوز ءماسەلەلەرىن وزدەرى شەشۋلەرى ءۇشىن اقپاراتتىق, اعارتۋشىلىق, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك, قايىرىمدىلىق جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى قولايلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن كوتەرۋ, اقىل-كەڭەس بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ.
قور زاڭدى تۇردە تىركەلگەن ۋاقىتتان باستاپ, ءوز الدىنا جوسپار قۇرىپ, ابىرالى ءوڭىرى حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىستار اتقارۋدا. كوپتەن شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەردى وڭ شەشۋ ماقساتىندا ارنايى مەكەمەلەرگە حاتتار جولدانىپ, ءتيىستى جاۋاپتار الىنۋدا. قاينار اۋىلىنا كىرەبەرىس جول بويىنا «قاينار اۋىلىنا حوش كەلدىڭىزدەر!» دەپ جازىلعان قاقپا تيپتەس ستەللا بوي كوتەردى. C.بەگالين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە بالالارعا ارنالعان كوركەمونەر ستۋدياسى اشىلدى. 2009 جىلى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا يادرولىق سىناقتاردىڭ توقتاتىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ, سەمەي قالاسىندا وتكەن سالتاناتتى شارادا سويلەگەن كەزىندەگى « ۇلى دالامىزعا ازاپتى قاسىرەت اكەلگەن وقيعا ەشۋاقىتتا قايتالانباۋى ءتيىس», دەگەن ءسوزىن جانە 29 تامىزدىڭ بۇۇ تاراپىنان يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالانعانىن ەسكەرە وتىرىپ, اتوم پوليگونىنىڭ زاردابىن شەككەن الاڭنىڭ تۇبىندە ورنالاسقان ابىرالى ءوڭىرىندە پوليگون قۇرباندارىنا ارناپ بيىكتىگى 15 مەترلىك مونۋمەنت تۇرعىزدى.
ال وتكەن جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاستىرىپ, 7 مامىر كۇنى « ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان ابىرالىلىقتار» دەگەن اتپەن 1500-دەن اسا ارداگەردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان تاقتاتاستىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولىپ, قازا بولعان ارداگەرلەرگە ارنالىپ اس بەرىلدى.
بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا «ابىرالى – دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى مارات قۇرمانبايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قاينار اۋىلىنىڭ ورتالىعىنان «بابالار ەرلىگى – تاۋەلسىزدىك تىرەگى» دەگەن اتپەن تاعى دا ءبىر تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ بوي كوتەرگەندىگىن ايتقان ءجون. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اياسىنداعى «20 جارقىن ءىستىڭ» ءبىرى بولىپ تابىلادى.
«قيىندىق اتاۋلىنى جەڭەتىن ءبىر-اق كۇش بار, ول – بىرلىك. ەلىڭدى, جەرىڭدى قورعاۋ ءۇشىن بىرلىك قانشالىقتى قاجەت بولسا, تاۋەلسىزدىك جەمىستەرىن, بۇگىنگى قول جەتكەن تابىستارىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن دە ول سونداي قاجەت», – دەپ ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرىن وسكەلەڭ ۇرپاققا امانات ەتىپ تابىستاۋ ءۇشىن دە بىرلىك اۋاداي قاجەت.