ۇلت اسپاپتارى مەن كۇي, ءان – قازاقتىڭ جانى. ولار ىقىلىم زاماننان بەرى ۇلى دالانى ءوزىنىڭ تىلسىم سيقىرىمەن تەربەتكەن. داستاندار مەن اڭىز-ەرتەگىلەردە دە وزگەشە ءورىلىپ, ورنەگىن تاپقان. ۇلتىمىزدىڭ شىنايى بولمىسى مەن ىشكى الەمىمەن بىتە قايناسقان. سوندىقتان دا ءداستۇرلى ساز ونەرىنىڭ سيقىرى, ەڭ الدىمەن, كونە تۇركىلەر زامانىنا جەتەلەگەندەي اسەر بەرەدى.
ال بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا سول ۇلتتىق اۋەزىمىز بەن اۋەنىمىزدى, تۇپتامىرلىق ساز جادىگەرلەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كونەدەن تامىر تارتاتىن ءداستۇرلى اسپاپتارىمىزدىڭ قۇلاعىندا وينايتىن جاندى كورگەندە, وعان ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىنىمىز زاڭدىلىق. مۋلتياسپاپكەر, فولكلورشى, ەتنوسازگەرلىك سيمبيوز ۇلگىسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ارقىلى وزگەگە رۋحاني ازىق سىيلاپ جۇرگەن ەدىل قۇسايىنوۆ, مىنە, ءدال سونداي جان.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تاريح قويناۋىنان جەتكەن ەجەلگى ساز ونەرىن قازىرگى زامانعا ساي ۇيلەستىرىپ, وتكەن كۇننىڭ سىرلى بوياۋىن ءوشىرمەي, ونى بۇگىنگى كۇننىڭ تابيعاتىنا ساي شەبەر شەندەستىرىپ جۇرگەن, ىقىلىم زاماننىڭ ءساۋلەلى سارىنىن ساناعا ۇيالاتا بىلگەن ونەرپاز. ءبىر سوزبەن ايتساق, ول باعزىداعى كوشپەلى تۇركىلەردىڭ ونەرىن دە, ءومىر سالتىن دا يدەال تۇتاتىن ازامات.
«تەگىنە تارتقان», دەيدى قازاق. ەدىل قۇسايىنوۆقا ءدال وسى ءسوزدى ايتساق, جاراساتىنداي. ول ونەر كيەسى قونعان وتباسىنان شىققان. اكەسى اتىراۋداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ نەگىزىن قالاعان جانە سوندا 20 جىلداي ديرەكتور بولعان, دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, سونداي-اق, وتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى جىلدارى بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا «حيتكە» اينالعان, قازىردىڭ وزىندە ءجيى ورىندالاتىن «مەرەكە» كۇيىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى كۇيشى – سەيىلحان قۇسايىنوۆ. ال, اناسى تانىمال قوبىزشى, ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىندەگى قوبىز مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان – راۋشان نۇرپەيىسوۆا. ولاردىڭ ەكەۋى دە الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەن. احمەت جۇبانوۆ, فۋات مانسۇروۆ سىندى تۇلعالاردىڭ شاكىرتتەرى بولعان. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ونىڭ اتا-اناسى وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق جولدارىن قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستردە باستاپتى.
ءبىر قىزىعى, قازاقتىڭ ساز ونەرىن بار ساناسى مەن بۇكىل جان-دۇنيەسىمەن سەزىنەتىن, دالا تىنىسى مەن تىلسىمىنا تابيعاتى سونشالىقتى جاقىن ەدىل سەيىلحان ۇلىنىڭ اۋىلدا وسپەگەندىگى. ول – كوكوراي شالعىندا اسىر سالىپ, كوكشە بەلدە بەلۋاردان شىق كەشكەن قىر بالاسى ەمەس. دەسەك تە, ول قانشا قالادا ءوسكەنىمەن دە بالا كەزىنەن بويىنا قۇت بولىپ دارىعان قابىلەتى, اتا-انانىڭ ءتالىم-تاربيەسى ارقىلى دارحان دالانىڭ كەڭدىگىن, ساز ونەرىنىڭ تىلسىمىن تەرەڭنەن تۇيسىنگەن.
«قالادا وسكەندىكتەن بە, الدە سول كەزەڭدەردىڭ اسەرى مە, مەن ايگىلى «ءبيتلزدى» تىڭداپ, سول توپتىڭ ايتقان اۋەندەرىنە ايرىقشا قۇمارتاتىنمىن. الايدا, ۇلتتىق ساز يىرىمىنە تولى اۋەندەردى استە ەسىمنەن شىعارمادىم. ۋاقىت وتە كەلە فولكلورلىق تۋىندىلارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ارتا ءتۇستى. فولكلورشى, مۋزىكانت, اكەمنىڭ دوسى بولات سارىباەۆ مەنىڭ سازسىرناي, شاڭقوبىز, جەتىگەن سىندى كەيبىر كونە اسپاپتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى. بولات اعا: «قازاقتىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان مۋزىكالىق اسپاپتارى تەك دومبىرا مەن قوبىز عانا ەمەس», – دەپ باسقا دا اسپاپتاردىڭ ەرەكشەلىگىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان يىرىمدەرىن ءتۇسىندىردى», – دەيدى ەدىل. وسىلايشا, ۇلتتىق مۋزىكاعا اۋەستىگى ارتقان ول ەجەلگى تۇركىلەر سارىنىن جاڭعىرتۋعا شىنداپ بەل بايلايدى. بالكىم, الماتىداعى كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ەدىل سەيىلحان ۇلى ءوزىنىڭ تاعدىرى مەن شىعارماشىلىق جولىن ەجەلگى اسپاپتارمەن بايلانىستىرامىن دەپ استە ويلاماعان بولار. بۇگىندە ول دومبىرا, قوبىزدان باسقا قازاق اسپاپتارىنىڭ 30-دان استام ءتۇرىن مەڭگەرگەن. الايدا, سازسىرناي, سىبىزعى, جەتىگەن, شاڭقوبىز – ول ءۇشىن باستى مۋزىكالىق اسپاپتار.
باتىستا مۋلتينسترۋمەنتاليزم باعىتى كەڭىنەن تانىمال. بۇل اعىمدى ۇستانعانداردىڭ اراسىنان برايان دجونس, دجون پول دجونس, مايك ولدفيلد, دان سۆانە سەكىلدى مۋزىكانتتاردى اتاۋعا بولادى. ەدىل قۇسايىنوۆ تا وسى مۋلتينسترۋمەنتاليزمنىڭ وزىمىزگە ءتان ءداستۇرلى جولىن تاڭداۋ ارقىلى كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ ۇلگەرگەن جان. وعان «مۋزىكا سالاسىنداعى ەرەكشە قۇبىلىس», «وركەستر ادام», «ءبىر ءوزى ءبىر وركەستر», «بەلگىلى مۋلتياسپاپشى» دەگەن باعالاۋلاردىڭ بەرىلۋىن دە وسىمەن بايلانىستىرعانىمىز دۇرىس بولار. «كوپ اسپاپتى مەڭگەرۋ وڭاي ەمەس. ول ۇلكەن ەڭبەك پەن قىرۋار ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, مەن شاڭقوبىزدى ۇيرەنۋ ءۇشىن ياكۋتياعا باردىم. سىبىزعىنى باشقۇرت ەلىنەن ۇيرەندىم. ال جەتىگەندى مەڭگەرۋ ءۇشىن حاكاستاردان كوپ ءدارىس الدىم», – دەيدى مۋلتياسپاپشى.
ەدىل قۇسايىنوۆتى بىلەتىن, ونەرىن سۇيسىنە تاماشالايتىن كەز كەلگەن جان ونىڭ بويىنداعى ەرەكشە ءبىر قاسيەتتى جاڭىلماي تابار ەدى. ول – كومەيمەن ءان ايتۋدىڭ كانىگى شەبەرى. ارينە, بىزگە كونە ءبىر زاماندار تىلسىمىنان جەتكەندەي اسەر بەرەتىن مۇنداي اۋەننىڭ العاشىندا كوپكە تاڭسىق بولعانى جاسىرىن ەمەس. الايدا, كەز كەلگەن ونەرگە جوعارى ەستەتيكالىق تالعام بيىگىنەن قاراي بىلەتىن جاندارعا كومەيمەن ءان ايتۋدىڭ ءتۇپتامىرى باعزىداعى باقسىلىق ونەرمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى بولار. «كومەي ونەرىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول اتادان بالاعا مۇرا رەتىندە جالعاسىپ كەلەدى. بۇرىنعى وتكەن زاماندا قازاق باقسىلارى كومەيمەن ارباۋ اۋەندەرىن ايتقان عوي. سىرداريادا جىرشىلار, جىراۋلار قازىردىڭ وزىندە كومەيمەن جىر ايتادى. ول قازاقتىڭ ەجەلگى كونە ونەرى. بىراق, باقسىلاردىڭ كومەيمەن ءان ايتۋ ءتاجىريبەسىندە مۋزىكا بولعانىمەن, ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىرعان جاندى ەمدەۋ بولاتىن. ال مەن ادامدى ەمدەمەيمىن. تەك مۋزىكالىق اسپەكتىسىن عانا الامىن. ياعني, ەمدەۋ جاعىنا, باقسىلىق جاعىنا بارمايمىن. دەسەك تە, مۋزىكانىڭ ءوزى ادامدى ەمدەيدى ەمەس پە؟! ول دا ءبىر وزگەشە تەراپيا. ياعني, ءداستۇرلى مۋزىكا سارىنىن ەستىگەن كەز كەلگەن جان وزىنە رۋحاني ءلاززات الادى», – دەيدى ول.
ەدىل قۇسايىنوۆ كومەيمەن ءان ايتۋ ونەرىن التايلىقتاردان, موڭعولداردان, تۋۆالىقتاردان ۇيرەنىپتى. سونداي-اق, ونىڭ تۇركى تىلدەس ەلدەردە كوپ دوستارى بار ەكەن. ولار كەيىپكەرىمىزدى كومەيمەن ءان ايتۋدىڭ تەرەڭ يىرىمىنە بويلاتقان. كاسىبي ورىنداۋشى بولۋىنا دا سولاردىڭ كومەگى وراسان بولعان. «ءبىر حالىقارالىق فەستيۆالدە التاي جۇلدىزى بولوت بايرىشەۆپەن جاقىنىراق تانىستىم. كەيىننەن ەكەۋمىز جاقسى ارالاسىپ كەتتىك. ول ماعان كومەيمەن ءان ايتۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. باسقا دا وسى باعىتتاعى ورىنداۋشىلاردان ءدارىس الدىم. كومەيمەن ءان ايتۋ كەزىندە نەگىزىنەن قازاقتىڭ ەسكى سوزدەرىن, حالىق ناقىلىن الىپ, ورىندايمىن. كوبىنەسە ءسوز ەمەس, دىبىس جاعىن قوسامىن. بۇگىندە ياكۋت حالىقتارى, تۋۆالىقتار, حاكاستار دا كومەيمەن ءان ايتادى», – دەيدى ەدىل.
«سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» كەيىپكەرىمىزدىڭ شىنايى بولمىسىن تانىتاتىن ەندى ءبىر قىرى – ونىڭ كومپوزيتورلىعى. ەدىل سەيىلحان ۇلىنىڭ وزگە كومپوزيتورلاردان ەرەكشەلىگى – ءوزىنىڭ ءتول تۋىندىلارىن ءوزى ورىندايدى. ەلىمىزدەگى كەيبىر كينوتۋىندىلاردى مۋزىكا اۋەنىمەن ارلەۋى دە وسى ءبىر قاسيەتىن ايقىن كورسەتىپ بەرەتىندەي. رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «كەلىن» ءفيلمىنىڭ ءون بويىنان ورىلەتىن مۋزىكانى جازعان دا وسى ەدىل. ونىڭ پىكىرىنشە, كينوداعى كونە اسپاپتار مەن سيمفونيالىق وركەستردىڭ قوسپاسىمەن شىققان مۋزىكالىق اۋەن وتە جاقسى ءارى ءساتتى كورىنىس. ول سونداي-اق, «قۇراق كورپە», «اڭشى بالا» فيلمدەرىنە دە ارنايى مۋزىكا جازىپتى. ماسەلەن, العاشقى فيلمدەگى مۋزىكا فولكلورلىق جانر مەن ەسترادالىق جانردىڭ ۇيلەسىمىنەن تۋسا, ەكىنشىسىنەن دە كونە اسپاپتار مەن ەسترادا جانرىنىڭ قوسپاسىن انىق بايقاۋعا بولاتىن كورىنەدى. مۋزىكا تىلسىمىنا وزگەشە تۇردە ەلىتەتىن ەدىل قۇسايىنوۆ كەزىندە «كوشپەندىلەر» فيلمىندە دە ەكى-ءۇش سەكوندتىك سيۋجەتتە شاڭقوبىز اسپابىندا شەبەر وينايتىن قازاقتىڭ بەينەسىن سومداپتى. ونى مۇنداي كورىنىسكە ءتۇسۋگە رەجيسسەر سەرگەي بودروۆتىڭ ءوزى ارنايى شاقىرتقان ەكەن. ال جاقىندا ۆەنگريادا تۇسىرىلگەن رەجيسسەر ي. ۆوۆنيانكونىڭ «ۋرانو قاراقۇيىنى» كينوسىنا ءتۇسىپتى. بۇل دا قازاقتىڭ كونە اسپاپتارىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتۋ تۇرعىسىنداعى ىزگى ويدان تۋسا كەرەك.
بۇگىندە ۇلتىمىزدىڭ بىرنەشە ەجەلگى اسپاپتارىن جەتىك مەڭگەرگەن, كومەيمەن ءان ايتۋ شەبەرى, كومپوزيتور ەدىل قۇسايىنوۆتىڭ ءتۇرلى مۋزىكالىق اعىمداردى بىرىكتىرىپ, سينتەزدەپ, الىس جانە جاقىن شەتەلگە تانىستىرىپ, ەجەلگى تۇركىلەر سارىنى مەن شىعىس مۋزىكاسىن جاڭعىرتىپ ءجۇرگەنىنە ءبىراز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن. سول ارقىلى ول ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان كونە اسپاپتاردى, ۇلتتىق ونەرىمىزدى شەتەلدىكتەرگە دارىپتەپ كەلەدى. ماسەلەن, ونىڭ ەكى جەكە شىعارماشىلىق كەشىنىڭ ءبىرى اقش-تىڭ ۆيردجينيا شتاتىندا, ەكىنشىسى جاپونيانىڭ توكيو قالاسىندا ءوتكەن. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, اتاپ ايتقاندا, نيۋ-يوركتەگى «كارنەگي حولل», توكيوداعى «سانتوري حولل», لوندونداعى «رويال فەستيۆال حولل» سەكىلدى الەمدىك ساحنالاردا ونەر كورسەتكەن ەدىل قۇسايىنوۆ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن وزگە جۇرتتىڭ تىڭدارماندارىن تاڭداي قاققىزىپ, تالاي رەت تامساندىرعان. مۇنداي قۇرمەت پەن قوشەمەت ەڭ الدىمەن ۇلتىمىزدىڭ فولكلورىنا, ونى الەمدىك مۋزىكا اعىمدارىمەن شەبەر ۇيلەستىرىپ, ۇشتاستىرىپ ءجۇرگەن قاراپايىم قازاق بالاسىنا دەگەن شىنايى ىقىلاستان تۋعان دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. «ءبىزدىڭ مۋزىكامىز, ەشقانداي ەلدىڭ مۋزىكاسىنان كەم سوقپايدى. سوندىقتان, ونى الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ كەرەك. ءاسىرەسە فولكلور جاعىنان دەڭگەيىمىز جوعارى, بىراق تۇسىنەتىن ادام از. سوندىقتان, شەتەلدىڭ كورەرمەندەرىنە تىڭداتۋ ءۇشىن فولكلوردى دجاز-روك تىلىندە جەتكىزىپ, كونە اسپاپتاردى سيمفونيالىق وركەسترلەرمەن بىرگە قولدانىپ كەلەمىن. سول ارقىلى «قازاقتا وسىنداي اسپاپتار بار» دەگەندى تانىتقىم كەلەدى», – دەيدى مۋلتياسپاپشى.
ول ءوزىن تابىستى مۋزىكانت سانايدى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. 2008 جىلى ونىڭ العاشقى «ءىلبىس ەلى» اتتى جەكە البومى جارىق كورىپ, وعان 18 فولكلورلىق جانە 9 ارت-روك باعىتىنداعى شىعارمالارى ەنگىزىلگەن بولاتىن. ال بۇدان كەيىنگى جىلدارى ول وسى ءبىر ىزدەنىسىنەن جاڭىلماي, ۇلتتىق اسپاپتار مەن سيمفونيالىق وركەسترلەرگە, انسامبلدەرگە ارناپ شىعارمالار جازعان. بۇگىندە «كۇلتەگىن» بالەتىنە ارنايى مۋزىكا جازۋ ۇستىندە ءجۇر.
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وركەنيەت زامانىنا ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ, كونەنىڭ سارىنىن جەتكىزىپ جۇرگەن ەدىل قۇسايىنوۆقا شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز.
ءلايلا ەدىلقىزى.
سۋرەتتە: ەدىل قۇسايىنوۆ.