بىراق ول ارقايسىسىنا دەربەس كورسەتىلەدى
27 شىلدەنىڭ ىستىق كۇنى استانادا ايتارلىقتاي بەلگىلى وقيعامەن – «سامۇرىق-قازىنا» قورى باسشىلىعىنىڭ «تۇرعىن ءۇيدى حالىققا قالدىرايىق» («وستاۆيم نارودۋ جيلە») قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اكتيۆيستەرى جانە مۇشەلەرىمەن بولعان كەزدەسۋىمەن اتالىپ ءوتتى. بۇل كەزدەسۋگە سونداي-اق اكتسيونەرلەرى مەملەكەت اتىنان «سامۇرىق-قازىنا» ااق بولىپ تابىلاتىن بتا, تەمىر بانك جانە اليانس بانك قارجى مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى.
بولىپ وتكەن كەزدەسۋدىڭ ەرەكشەلىگى سول, بۇگىندە جوعارىدا اتالعان بانكتەرگە باسشىلىق جاسايتىن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باسشىلىعى تولەنبەگەن يپوتەكالىق بورىشتاردىڭ مەيلىنشە اۋىر پروبلەماسى بويىنشا بىردەن ايقىن ۇستانىم قالىپتاستىردى.
شىنىمەن دە, داعدارىس ورىن العاننان كەيىن كوپتەگەن يپوتەكاشىلار ەلەۋلى پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى. نەسيەلەردى تولەۋ ولارعا اناعۇرلىم كۇردەلىلەنە ءتۇستى. مەملەكەت بىرقاتار ارنايى باعدارلامالار قابىلداپ جانە يپوتەكالىق نەسيەلەردى قايتا قارجىلاندىرۋ, ولار بويىنشا پايىزدىق ستاۆكالاردى ارزانداتۋ, تولەم مەرزىمدەرىن ۇزارتۋ ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ونداي ادامدارعا تۇسىنىستىكپەن قارادى. سونىڭ وزىندە دە كەيبىر پوپۋليستەر ونىڭ ءوزىن جەتكىلىكسىز دەپ سانادى. ءمانى مەيلىنشە قاراپايىم ۇندەۋلەر دە ەستىلە باستادى. شارتتى تۇردە الساق, مەن نەسيە الدىم, بىراق ول جونىندە ماعان ەشكىم ەسكەرتۋ جاساماعان داعدارىس تۋىندادى. داعدارىستان كەيىن نەسيەنى تولەۋ قيىنداي ءتۇستى. ەندەشە, مەنىڭ ساتىپ العان تۇرعىن ءۇيىم ءۇشىن بانككە بورىشىمدى مەملەكەت ەسەپتەن شىعارسىن جانە تولەي سالسىن. جالپى العاندا, يدەيانىڭ ءوزى, اسىرەسە پوستكەڭەستىك مەنتاليتەتتەگى ادامدار ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. ونىڭ ءمانى: ءبارى ءۇشىن مەملەكەت ءتولەيدى. تۋراسىن ايتقاندا, سوڭعى ۋاقىتتارعا دەيىن تحق وكىلدەرى ءدال وسىنداي يدەيانى ۇستانىپ كەلدى.
تحق بەلسەندىلەرى مالىمدەگەن تالاپتارعا قاراعاندا, ولار بۇگىندە يپوتەكالىق نەسيەلەر بويىنشا بورىشكەرلەرگە مەملەكەت ۇسىنعاننان گورى الدەقايدا كوبىرەك العىلارى كەلەدى. «ساياسي جانە مەملەكەتتىك ەرىك-جىگەر تانىتا وتىرىپ جانە تولەم قابىلەتى جوق ازاماتتاردان شىنايى ەمەس تولەمدەر اۋىرتپالىعىن الۋ ارقىلى عانا احۋالدى شەشۋگە بولادى» دەپ مالىمدەيدى تحق جەتەكشىلەرى. باسقاشا ايتقاندا, ولار زاەمشىلاردىڭ ءبىر بولىگىنە بانكتەردىڭ ءالى دە اقىلارى تولەنبەگەن تۇرعىن ءۇيدى انشەيىن سىيعا بەرە سالۋىن قالايدى. تحق-نىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي مىرزالىقتى مەملەكەت, ياعني ءوز سالىقتارىمەن ەلدىڭ بىلايعى ازاماتتارى قارجىلاندىرۋى كەرەك.
27 شىلدەدەگى كەزدەسۋدە قور باسشىلىعى تاراپىنان قوعامدىق قوزعالىس باستاماشىلارىنا جان-جاقتى جاۋاپ قايتارىلدى. «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدان كارىبجانوۆ الەۋمەتتىك تۇرعىدان العاندا مۇنداعى ماسەلەنىڭ سونشالىقتى قاراپايىم ەمەستىگىمەن كەلىستى. يپوتەكالىق نەسيەلەرىن تولەي وتىرىپ, شىنىمەن دە داعدارىس كەزىندە قيىنشىلىقتارعا ۇشىراسقان, ەندى كەلىپ كۇردەلى تۇرمىستىق جاعدايعا تاپ بولعان قازاقستاندىقتاردى ءتۇسىنۋ كەرەك, دەپ اتاپ ءوتتى ول. مەملەكەت يپوتەكالىق تولەمدەردى ارزانداتۋ, مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساي وتىرىپ, داعدارىس كەزىنىڭ ءوزىندە-اق ولارعا تۇسىنىستىكپەن قارادى. داعدارىس ءوتىپ كەتكەن بۇگىننىڭ وزىندە ۇكىمەتتىڭ, سونىمەن بىرگە اكتسيونەر رەتىندەگى ءىرى-ءىرى «يپوتەكالىق» بانكتەردىڭ ۇستانىمدارى وزگەرگەن جوق.
ءسوز جوق, كوپتەگەن يپوتەكاشىلار شىنىمەن دە كومەك پەن قولداۋعا ءزارۋ. بىراق ءىس تەك ولاردا عانا ەمەس. يپوتەكاشىلار توڭىرەگىندەگى ماسەلەنىڭ اشىقتان-اشىق ساياسيلانۋ ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن, تحق اكتيۆيستەرىنىڭ اشتىق جاريالاۋ, قارسىلىق اكتسيالارىن وتكىزۋ جانە قاتاڭ ءمالىمدەمەلەر جاساۋىنىڭ ارتىندا وزگە دە ءمۇددەلەردىڭ تۇرعانىن نازاردا ۇستاۋ قاجەت. كەزىندە ولاردى ودان ءارى ساتۋ ماقساتىمەن نەسيەگە بىرنەشە پاتەرلەر (كەيبىرەۋلەرى 50-گە دەيىن جانە ءتىپتى ودان دا كوپ) ساتىپ العان تۇرعىن ءۇي الىپساتارلارى دەپ اتالاتىنداردىڭ ءلوببيىنىڭ بار ەكەنى دە قۇپيا ەمەس. ەندىگى جەردە وزدەرىنىڭ سالىمدارىن قايتارۋعا تالپىنعان وسى بيزنەس-توپتار اشتىق جاريالاۋ جانە قارسىلىق كورسەتۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, بىلايعى قازاقستاندىقتاردىڭ سەزىمدەرىنە سەلكەۋ تۇسىرۋگە ۇمتىلادى. يپوتەكاشىلاردىڭ بۇل توبىن كەدەيلەر جانە از قامتىلعاندار دەپ اتاۋعا بولمايدى, ال ولاردىڭ حالىق اتىنان جاساعان تالپىنىستارى, سىپايىلاپ ايتقاندا, شىن ءجۇرەكتەن شىققان ارەكەت ەمەس.
كەزدەسۋ بارىسىندا «سامۇرىق-قازىنا» ااق وكىلدەرى ءبىزدىڭ رىنوكتىق ەكونوميكا كەڭىستىگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى, اقشانىڭ بەلگىسىز جاقتان انشەيىن تۇسە قالمايتىنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ەگەر, كەيبىر پوپۋليستەر ۇسىنعانداي, پروبلەمالى يپوتەكاشىلاردىڭ بورىشتارىن مەملەكەتتىڭ جابۋىنا تۋرا كەلسە, وندا بۇل قارجىلاردى وزگە باعدارلامالاردان, ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك, ەلدى يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋ باعدارلامالارىنان الۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە اڭگىمە شىعىنداردىڭ وزگە دە باپتارىن قىسقارتۋعا تۋرا كەلەتىن ميللياردتاعان تەڭگەلەر جونىندە قوزعالار ەدى. ال مەملەكەت ونسىز دا تۇرعىن ءۇي رىنوگى پروبلەماسىن شەشۋگە, بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋعا قىرۋار رەسۋرستار جۇمسادى جانە ءالى دە جۇمساپ كەلەدى. الدانعان ۇلەسكەرلەردىڭ تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ قۇرىلىستارىن اياقتاۋعا جانە يپوتەكاشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە ميللياردتاعان دوللار بولە وتىرىپ, ۇكىمەت ولاردى قازىردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك سالادان, يندۋستريالاندىرۋ, جول قۇرىلىسى, قالالار مەن اۋىلداردى دامىتۋ باعدارلامالارىنان الىپ قويدى.
وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە مۇنداي كوزقاراسقا تەڭ كەلەتىن مىسالدار جوق. قازاقستاندا جەكە فيرمالار قالدىرىپ كەتكەن نىساندارداعى قۇرىلىستاردى جالعاستىرا وتىرىپ, يپوتەكالىق نەسيەلەردى قايتا قارجىلاندىرۋعا جانە ارزانداتۋعا قارجىلار بولە وتىرىپ, بيلىك كۇردەلى احۋالعا تاپ بولعانداردىڭ بارىنە ءتۇسىنىستىك تانىتتى. استانا قابىلداعان يپوتەكاشىلارعا كومەك كورسەتۋدىڭ ايرىقشا شارالارىنا بۇگىننىڭ وزىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى ءبولىندى. جانە بۇل باعدارلامالار ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن, كوپتەگەن ۇلەسكەرلەر سالىنىپ بىتكەن وزدەرىنىڭ پاتەرلەرىنە قازىردىڭ وزىندە قونىستاندى, ال ءوز كەزەگىن كۇتىپ جۇرگەندەر ولاردىڭ پاتەرلەرىنىڭ قۇرىلىستارىنىڭ قانداي ساتىدا ەكەنىن ءجانە قاشان پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن بىلەدى.
يپوتەكالىق پروبلەمالارعا تاپ بولعان ءوز ازاماتتارىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ مۇنداي اۋقىمدى باعدارلاماسى الەمدە ەش جەردە بولعان ەمەس. ەۋروپادا, ازيا ەلدەرىندە, اقش-تا ولاردىڭ كۇيرەۋى سالدارىنان وسى مەملەكەتتىڭ بۇكىل اقشا-كرەديت جۇيەسىنىڭ قۇلاپ ءتۇسۋى مۇمكىن دەگەن جەكەلەگەن بانكتەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءجونىندە عانا ماسەلە كوتەرىلدى. تەك بانكتەردى, بىراق زاەمشىلاردى ەمەس.
«سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىندا يپوتەكاشىلارعا ەگەر بىزگە سەندەردىڭ كرەديتتەرىڭدى كەشىرۋدى ۇسىنسا, وندا ولاردى بىلايعى قازاقستاندىقتارعا ءوز قالتالارىنان تولەۋگە تۋرا كەلەدى عوي دەگەن قاراپايىم ساۋالدى ەمىن-ەركىن قويۋعا بولادى. ماسەلەن – وسى قارجىلار ارقىلى ەڭبەكاقىلارىن وسىرۋگە بولاتىن بيۋدجەتتەگىلەرگە, نەمەسە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس جاڭا كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسشىلارىنا.
قالاي دەگەندە دە, حالىقتىڭ وزگە توپتارىنىڭ مۇددەلەرىن قۇربان ەتە وتىرىپ, باسقالاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ءادىلەتتىلىك ەمەس. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باسشىلىعى كوپتەگەن زاەمشىلار دۋشار بولعان احۋالعا تۇسىنىستىكپەن قارايدى. سونىمەن بىرگە قور ەلدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن جانە زاەمشىلاردىڭ وزدەرىنە العان مىندەتتەمەلەرىن ساقتاۋىن ەسكەرە وتىرىپ, احۋالدى تەك قۇقىقتىق كەڭىستىكتە عانا شەشۋگە بولادى دەگەندى باسشىلىققا الادى. قور توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدان كارىبجانوۆ بارلىق پروبلەمالى زاەمشىلاردىڭ پروبلەمالارىنىڭ شەشىلەتىنىنە سەندىردى. بىراق ونى اكىمشىلىك جولمەن, ماسەلەن, بانكتەردى بورىشتى ەسەپتەن شىعارۋعا مىندەتتەي وتىرىپ شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, اڭگىمە ەلەۋلى سومالار جانە بۇتىندەي العاندا قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى جونىندە بولىپ وتىر.
ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى مەن بانكتەر پروبلەمانى قاتاڭ اتاۋلى تۇردە شەشپەك نيەتتە. ءسوز جوق, قيىن تۇرمىستىق جاعدايدا قالعان بورىشكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ «سامۇرىق-قازىنا» ااق ءۇشىن باسىمدىقتا بولدى جانە بولىپ قالا بەرەدى دەپ اتاپ كورسەتەدى قور باسشىلىعى. ءاربىر پروبلەمالى جاعداي دەربەس قارالاتىن بولادى. شەشىمدەرى دە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. ايتالىق, كەيبىر يپوتەكاشىلار, نەسيەنى قايتارۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولىپ, تولەمدەردى تولەۋدىڭ نەعۇرلىم ۇزاق مەرزىمدەرىنە يە بولۋى مۇمكىن, ءوزگەلەرگە بانك, تيىسىنشە بورىش اۋىرتپالىعىن قىسقارتا وتىرىپ, نەعۇرلىم ارزان پاتەرلەر, بالكىم, ارەندالىق پاتەرلەر ۇسىنۋى مۇمكىن.
ااق باسشىلىعى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ بارلىق نۇسقالارىن قوسىمشا تالداپ-زەرتتەۋگە ءازىر. قور باسشىلىعىنىڭ پروبلەمالى زاەمشىلار وكىلدەرىمەن احۋالدى شەشۋ جونىنەن مۇمكىن دەگەن قادامدار تالقىلاناتىن جاڭا كەزدەسۋى يپوتەكالىق نەسيەلەر بارىنشا كوپ بەرىلگەن ەڭ ءىرى قالا – الماتىدا 3 تامىزدا وتەدى.
ەسەنباي تاڭاتاروۆ.