ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءوتكىزىلگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا – قازاقستاندى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم ورتالىعىنا اينالدىرۋ قاجەتتىلىگىنە باسا نازار اۋدارعان ەدى. الەمدىك وزىق ءتاجىريبەلەردى تالداپ, تارازىلاي وتىرىپ جاسالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتىن جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك ۇلگىسىنە سايكەستەندىرىپ, اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قالىپتاستىرۋ – جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن.
جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ەۋروپالىق كەڭىستىگىن قۇراۋشى دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ باستى ۇستانىمى – بولون دەكلاراتسياسىنىڭ قاعيدالارىن باسشىلىققا الۋ بولىپ تابىلادى. بۇل قاعيدالارعا ازاماتتاردىڭ ءومىر بويى ءبىلىم الۋىنا وڭتايلى جاعداي جاساۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەۋمەتتىك باعىتتىلىعىن جۇزەگە اسىرۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋدە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ, باكالاۆريات-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا ساتىلارىنان تۇراتىن ءوزارا ساباقتاس اكادەميالىق ءبىلىم بەرۋ ءجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, وقىتۋ ۇدەرىسىن كرەديتتىك تەحنولوگيانىڭ نەگىزىندە ۇيىمداستىرۋ, وقۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن جەتىلدىرە وتىرىپ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزۋ, ت.ب. جاتادى. بۇل قاعيدالاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن – ەۋروپالىق جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ نەگىزگى تالاپتارى بولىپ تابىلاتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ال اكادەميالىق ۇتقىرلىق دەگەن نە؟ بۇل – ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان ءبىلىم الۋشىنىڭ وقۋ ورنىن, وقۋ باعدارلاماسىن, پروفەسسور-وقىتۋشىنى ەركىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ, وقۋ كەزەڭىنىڭ ارالىعىندا ءبىلىم الۋشىنىڭ بەلگىلى ءبىر وقۋ باعدارلاماسىن ەلىمىزدەگى نەمەسە شەت ەلدەگى جوعارى وقۋ ورنىندا يگەرۋگە جاعداي جاساۋ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە دەن قويىپ وتىر. مۇنى بىرنەشە مىسالدارمەن ءدايەكتەۋىمىزگە بولادى. بىرىنشىدەن, جوعارىدا اتاپ وتىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلامادا جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە 2000 جىلدارى ەنگىزىلگەن امەريكالىق ۇلگىدەگى كرەديتتىك تەحنولوگيادان كرەديتتەردى ترانسفەرتتەۋدىڭ ەۋروپالىق ۇلگىسىنە (ECTS) 2020 جىلعا دەيىن جوو بارلىعىنىڭ تولىعىمەن 100 پايىز اۋىسۋى كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى مينيسترلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا 2012-2013 وقۋ جىلىنان باستاپ ECTS-كە كوشۋگە تالاپ قويىپ وتىر.
بۇل بىزگە نە بەرەدى؟ بولون دەكلاراتسياسىنا قول قويعان مەملەكەتتەر اراسىنداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى, كرەديتتەردى ەسەپتەۋدىڭ ءبىر جۇيەدە بولۋى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىنا جول اشادى. دەمەك, تمد-داعى العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە بولون دەكلاراتسياسىنا قوسىلعان قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ اۋقىمى بۇدان ءارى كەڭەيە تۇسەدى. وسى تۇستا ايتا كەتۋىمىز كەرەك, كوپدەڭگەيلى اكادەميالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا كوشكەن العاشقى جىلدارى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرۋشىلەرگە ءبىز ءارى كاسىبي ءبىلىم بەردىك, ءارى اكادەميالىق دارەجە بەردىك. ارينە, ءتورت جىلدىڭ ىشىندە كاسىبي بىلىممەن قاتار, اكادەميالىق ءبىلىم بەرۋ وڭتايلى بولعانىمەن, بۇل جوعارى ءبىلىمدى ساپالى ماماندار دايارلاپ شىعارۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرمەدى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە جوعارى ءبىلىمنىڭ باكالاۆريات باعدارلاماسى بويىنشا بىتىرۋشىلەرگە «باكالاۆر» اكادەميالىق دارەجەسىن بەرىپ كەلەمىز. بىتىرۋشىلەرگە قوسىمشا كاسىبي بىلىكتىلىك بەرۋ الداعى شەشىلۋى ءتيىس ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا بىزگە جوعارى اكادەميالىق ءبىلىم بەرۋ مەن جوعارى كاسىبي ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ الۋىمىز قاجەت سياقتى.
ەكىنشىدەن, مينيسترلىك تاراپىنان ءبىلىم الۋشىلارعا قاراپايىم تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى شەتەل ءتىلىن مەڭگەرتۋدەن كاسىبي دەڭگەيدەگى شەتەل ءتىلىن مەڭگەرتۋگە باسا نازار اۋدارىلۋدا. باكالاۆريات ماماندىقتارىنىڭ 2011 جىلعى مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىندا بازالىق پاندەر توپتاماسىنا 3 كرەديت كولەمىندە «كاسىبي-باعىتتالعان شەتەل ءتىلى» ءپانى قوسىلىپ وتىر. بۇل ءبىلىم الۋشىنىڭ ءوز ماماندىعى بويىنشا نەگىزگى پاندەردى شەتەل تىلىندە مەڭگەرۋىنە نەگىزدەلگەن. مۇنى دا ءبىلىم الۋشىنىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان قادام دەپ سانايمىز. ءويتكەنى, ءوز ماماندىعى بويىنشا كاسىبي اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن ءبىلىم الۋشىعا بەلگىلى ءبىر اكادەميالىق كەزەڭدە شەتەلدە ءبىلىمىن جالعاستىرۋ بارىسىندا قيىندىق تۋىندامايتىن بولادى.
ۇشىنشىدەن, وقۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن انىقتاۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق ەركىندىگى كەڭەيتىلدى. ياعني, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم الۋشىعا ۇسىناتىن تاڭداۋ ءپاندەرىنىڭ كولەمى جالپى وقۋ باعدارلاماسى كولەمىنىڭ باكالاۆرياتتا 70 پايىزىن, ماگيستراتۋرادا 80 پايىزىن, دوكتورانتۋرادا 95 پايىزىن قۇرايتىن بولادى. دەمەك, جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم الۋشىلارىنىڭ اكادەميالىق ءبىلىم الماسۋى كەزىندە وقۋ باعدارلامالارىن تاڭداۋىنا مول مۇمكىندىك بەرىلەدى.
اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر دە بارشىلىق. مىسالى, ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا نەمەسە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىن ءالى دە ناقتىلاۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى. تاعى ءبىر ماسەلە, ءبىلىم الۋشىعا ۇسىنىلاتىن ءموبيلدى باعدارلامالار بازاسىنىڭ جوقتىعى, سونداي-اق ءار ەلدەردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىنىڭ اركەلكى بولۋى. دەسەك تە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2011 جىلعى 19 قاڭتارداعى كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە تالقىلانىپ, ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعى «تۇجىرىمداماسى ءبىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىلۋ باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى.
بۇگىندە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى دە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن شاقىرتۋ ارقىلى اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى جۇزەگە اسىرۋ شارالارىن ءتۇرلەندىرۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستاردى اتقارىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى وزىق تاجىريبەلەرمەن الماسۋ, ستۋدەنتتەر الماسۋ, حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس وقۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋ جانە كوپتەگەن ءبىلىم سالاسىنداعى باسقا دا ماقساتتار بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتە 60-قا جۋىق كەلىسىم-شارتتار مەن مەموراندۋمدار جاسالىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. وسى باعىتتا سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە ۆ.پ.گورياچكين اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك اگروينجەنەرلىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ماسكەۋ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىمەن, ۋحتا مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ومسك مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ءتۇركيانىڭ اتاتۇرىك, سەلدجۋك, ەرزيندجان ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كانگۆون ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەكىجاقتى كەلىسىم-شارتتار جاسالدى.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن 2011 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ءى سەزى وتكەنى بەلگىلى. ورتا مەكتەپ نەمەسە جوعارى وقۋ ورنى بولسىن, باسقا دا پاندەرمەن قاتار ىرگەلى عىلىمي پاندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋعا باسا نازار اۋدارۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى بولىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتتە دايارلاپ شىعاراتىن بولاشاق ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ كاسىبي ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ماتەماتيكا ماماندىعى بويىنشا باكالاۆرياتتى ۇزدىك ءبىتىرۋشى 5 تۇلەك ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىنا وقۋعا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار, ەكىجاقتى كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە مۇناي-گاز سالاسى بويىنشا باكالاۆرياتتى ءبىتىرۋشى 4 تۇلەك ۋحتا مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن ءبىلىم الىپ جاتسا, الداعى وقۋ جىلى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا باكالاۆرياتتى ۇزدىك ءبىتىرۋشى 15 تۇلەكتىڭ اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيستراتۋراسىنا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن ءبىلىم الۋلارىنا قول جەتكىزىلىپ, ولارعا جولداما بەرىلدى. سول سياقتى 2 ءبىتىرۋشىمىز ومسك مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىنا اۋىلشارۋاشىلىق ماماندىقتارى بويىنشا وقۋعا جولداما الدى.
ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق جوبالار مەن باعدارلامالارعا دا جەمىستى قاتىسىپ كەلەدى. ماسەلەن, «وقۋ باعدارلامالارىن يننوۆاتسيالىق جولمەن دامىتۋ جانە بيزنەس-پاندەردi وقىتۋدى قايتا قۇرۋ» اتتى تەمپۋس بiرلەسكەن ەۋروپالىق جوباسىنا 2006-2009 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكاداعى 4 جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاتىستىق. سونىڭ ناتيجەسىندە 20 وقىتۋشى عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن دامىتۋ ماقساتىندا ارنايى كۋرس ءبىتىرىپ, 4 وقىتۋشى حالىقارالىق بيزنەس ماماندىعى بويىنشا ءدارىس الدى جانە 2 وقىتۋشى Ph.D دوكتورلىق باعدارلاماسى بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ روبەرت گوردون ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدى.
2010 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ «گەوينفورماتيكا: ەنەرگيانى, رەسۋرستاردى, قورشاعان ورتانى باسقارۋ» اتتى حالىقارالىق جوباسىن كونكۋرس ارقىلى ۇتىپ, جۇمىس جاساۋدا. بۇل حالىقارالىق جوباعا اۆستريا, نيدەرلاندى, ۆەنگريا جانە ورتالىق ازيانىڭ قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان رەسپۋبليكالارىنىڭ 10 ۋنيۆەرسيتەتى قاتىسادى. ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تاباتىن بولادى.
از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ جوعارى مەكتەبى الەمنىڭ جەتەكشى ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن جيناقتاپ, ونى ءوز قىزمەتتەرىندە ءىس جۇزىندە پايدالانۋدى جولعا قويدى. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەرمەن يىق تىرەستىرە, باسەكەلەس رەتىندە ىلگەرى جىلجۋعا قاۋقارلى ەكەنىن كورسەتەدى.
باقىتجان سايلىباەۆ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قىزىلوردا.