ءسپيرتتى ىشىمدىكتىڭ زالالى
بۇگىندە كەز كەلگەن جيىن-تويدى ىشىمدىكسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جاسى بار, جاسامىسى بار كەز كەلگەن وتىرىستىڭ ءسانى ۇزىن مويىن شولمەكتەر دەپ تۇيسىنەتىندەر قاتارى ءالى قالىڭ. ءتىپتى مەكتەپ جاسىنداعى جەتكىنشەكتەر دە ءوز قۋانىشتارىن سىرالاتىپ قىزىقتى ەتىپ وتكىزۋگە تىرىسادى. ال مۇنداي سىرالاتۋدىڭ سوڭى كوبىنە قايعىلى وقيعالارعا ۇلاسىپ جاتادى. ىشىمدىككە ماس بولعان جاس جەتكىنشەكتەر ءتۇرلى بۇزاقىلىقتارعا بارادى. ماسەلەن, كوشەدە كورىنگەن كىسىگە ءتيىسىپ, سوڭى توبەلەسكە اينالىپ, كوزدەرى ەشتەڭە كورمەي, اقىل-ەستەرىن تۇمان تورلاپ – زورلاۋ, ۇرلىق-قارلىق سەكىلدى قاراقشىلىقتىڭ تۇزاعىندا كەتەدى. وسىدان بارىپ ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن تەمىر توردىڭ ار جاعىنان سىعالاۋشىلار سانى دا كوبەيەدى. ارينە بۇل ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبارى دە ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردەن كەلەتىن زالالدىڭ ءبىر جاعى عانا. ويتكەنى, ءسپيرتتى ىشىمدىكتى كوپ تۇتىنعان ادام وعان تاۋەلدى بولا باستايدى. تاۋەلدىلىكتىڭ سوڭى ماسكۇنەمدىككە الىپ كەلىپ سوعادى. ماسكۇنەم ادام بۇكىل باقىتىن ءبىر ساپتىاياق اراقپەن عانا ولشەيدى. ماسكۇنەم اتا-انا, جار, دوس-جاران, بالا-شاعانىڭ ءبارىن دە ومىرلەرىنەن سىزىپ تاستايدى. وسىدان كەلە-كەلە ول قوعامنان دا الىستايدى. ال ىشىمدىكتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ ماسكۇنەمگە اينالعان ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءتۇرلى اۋرۋلاردى وتە جىلدام قابىلدايدى. تەك تولىعىمەن ماسكۇنەمگە اينالعاندار عانا ەمەس ءسپيرتتى ىشىمدىكتى ءجيى پايدالاناتىن كەز كەلگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا تەز السىرەۋ, ۇمىتشاقتىق سەكىلدى سانالۋان اۋرۋ تۇرلەرى كەزدەسە باستايدى. سول سەكىلدى ءسپيرتتى ىشىمدىك ادام دەنساۋلىعىنا جانە ونىڭ پسيحيكاسىنا كوپتەگەن زيانىن تيگىزەدى.ونىڭ ەڭ الدىمەن جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانا (پسيحوز) باستايدى. ال جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانعان ادامداردىڭ قۇلاعىنا ءتۇرلى داۋىستار ەستىلىپ, كوزدەرىنە قورقىنىشتى ەلەستەر كورىنە باستايدى. كوپشىلىگى اقىل-ەستەن ايرىلىپ ۇمىتشاقتىققا بوي الدىرادى. ءوز ەركىنە باعىنا الماي, اراققا تاۋەلدى بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اقىل-ەسىنەن ايرىلادى. سونداي-اق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋشىلاردىڭ جەتپىس پايىزى ءسپيرتتى ىشىمدىكتى شامادان تىس كوپ ءسىمىرۋدىڭ اراسىندا كەزدەسەتىنىن ايتىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى جاستار اراسىندا بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىك كەڭ ەتەك الىپ بارادى. بۇل دا ىشىمدىكتى شامادان تىس كوپ قولدانۋدىڭ كەسىرىنەن كەلەتىن كەسەلدەر. ءتىپتى ءسپيرتتى ىشىمدىكتىڭ سالدارىنان اۋرۋ ءسابيلەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى دە جيىلەۋدە. ونىڭ سوڭى تاستاندى بالالار مەن شاڭىراعى شايقالعان وتباسىلاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. كۇندەلىكتى ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى اتا-انانى كورىپ, بولاشاعى كومەسكىلەنگەن بالانىڭ دا سول جولدى تاڭداۋى ءسوزسىز. سوندىقتان ءاربىر كەلەر كۇننەن جاقسىلىق پەن جارقىندىقتىڭ نىشانىن كۇتكەن جان ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن, ياعني باۋىر ەتى بالاسىنىڭ بولاشاققا بارار جولىن دۇرىس تاڭداۋعا كومەكتەسكەنى ءجون. بالانى جاستايىنان سپورتقا نەمەسە ونىڭ دەنساۋلىعىنا پايدالى ىستەرمەن شۇعىلدانعانىن قاداعالاعان ءجون-اق. سونىمەن قاتار تۇتىنعان تاعام تۇرلەرىنىڭ دە اعزاعا تيگىزەر پايداسىنا باسا كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. بالاسىن حالقىمىزدىڭ باعزى زاماننان كەلە جاتقان بويىندا كوپتەگەن دارۋمەندەر بار قىمىز, شۇبات, قاتىق سىندى سۋسىنداردى پايدالانۋعا داعدىلاندىرسا نۇر ۇستىنە نۇر. سونداي-اق ەرەكشە ءبىر نارسە ىزدەمەي-اق بالاڭىزعا ارناپ ەسىك الدىنا كەرمە (تۋرنيك) جاساپ, ارتىق اقشاڭىز بولىپ جاتسا ۆەلوسيپەد اپەرسەڭىز جەتىپ جاتىر. قولىڭىز قالت ەتكەندە ۇل-قىزىڭىزبەن تازا اۋادا سەرۋەندەپ, ءبىراز دوپ قۋدى ادەتكە اينالدىرىڭىز. ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردىڭ زيانى جايلى اكەسى ۇلىنا, اناسى قىزىنا اپتا سايىن بولماسا دا, اندا-ساندا اڭگىمەلەپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرعانى دۇرىس. بالاڭىزدىڭ بويىنا جاقسى قاسيەتتەردى ءسىڭدىرۋ ءۇشىن تەك سىرتتاي قاداعالاپ قانا قويماي, ءاربىر اتا-انا ءوزى دە ۇلگى بولا بىلسە, شاپاعاتىن شاشادى. ويتكەنى, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان ءاربىر ازاماتتىڭ ەرتەڭى جارقىن, جولى جارىق بولارىنا كۇمان جوق!
تەمەكىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيانى
بۇرىنىراقتا كوشە بويىندا ساۋساقتارىنا شىلىم قىستىرعان قىز بالانى كورمەيتىنبىز. ال سوڭعى كەزدەرى وسى ءبىر سوراقى قىلىققا تاڭ قالۋدان قالىپ بارامىز. قاي جەردە بولسىن مەكتەپ جاسىنداعى ۇل-قىزدار ءبىر-بىرىنەن قالىسپاي ۋلى تۇتىنگە ەلىتىپ تۇرعاندارى. بۇگىندە تەمەكىنىڭ زيانى جايلى بىرەۋگە ەجىكتەپ ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوزى كۇلكىلى جايت. تەمەكىنىڭ ادام بويىنا كەلتىرەر زالالىن ءبىلىپ تۇرعانىمەن, وعان تاۋەلدىلەردىڭ سانى ارتپاسا ازايماي وتىر. تەمەكى تارتاتىن ايەلدەردەن دەنى ساۋ ءسابيدىڭ تۋى دا مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى شىلىمنىڭ ۋلى ءتۇتىنى ادامنىڭ سىرتقى كەيپىنە عانا ەمەس ىشكى قۇرىلىسىنا دا زيانىن تيگىزەدى. سونىڭ سالدارىنان اۋرۋ-سىرقاۋلى, جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانعان سابيلەردىڭ تۋى كوبەيەدى. سونىمەن قاتار شىلىم شەگەتىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كەلبەتىنەن دە توزىڭقىلىق پەن اۋرۋدىڭ كەيپىن تانۋ قيىن ەمەس. ونداي ايەلدەردىڭ كوزدەرىنىڭ استى كولبىگەن ىسىك سەكىلدى سالبىراپ, بەتتەرىندە ءتۇرلى قارا تاڭبالار كورىنىس تابادى. جانە دە تەمەكى شەگەتىن ايەلدەردىڭ بەتىندە اجىمدەر سانى ونىڭ جاسىمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە كوپ بولادى. قىز بالالار تەمەكى شەگە باستاعان كۇننەن-اق بەت تەرىسى السىزدەنىپ, توپىراق تۇستەس بولىپ سۇرلانا باستايدى. سونداي-اق ءاربىر تەمەكى شەگۋشى ايەلدەردىڭ عانا ەمەس بۇلشىق ەتتەرى ءالسىز بولىپ كەلەدى. سىمباتتى تەرى كۇننەن كۇنگە يىلگىشتىگىنەن ايىرىلىپ تەز قارتايۋعا جەتەلەيدى. ادامنىڭ قارنى سالبىراپ, بويىنا ماي جينايتىن قاسيەتكە يە بولادى. شىلىمعا تاۋەلدى ادامنىڭ ۇيقىسى بۇزىلىپ, اعزاعا جۇيەلى تۇردە اۋا جەتىسپەۋشىلىككە ۇشىرايدى. ۇيقىسىزدىق پەن ۋلى ءتۇتىننىڭ سالدارىنان ادام بويىندا السىزدىك, ساۋساقتاردىڭ قارايۋى, تىستەردىڭ سارعايىپ كەتۋى ءتارىزدى, سونداي-اق ءتۇرلى بۋىن اۋرۋلارى پايدا بولادى. مەديتسينا ماماندارى تەمەكى شەگەتىن ادامداردى تەمەكى شەكپەيتىن ادامدارمەن سالىستىرعاندا تەرىنىڭ رەاكتسيالىق قاسيەتى ازايىپ, ادام دەنەسىندە, ياعني تەرىسىندە تىرتىقتار قالىپ قويۋ ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتادى. سول سەكىلدى پلاستيكالىق وتا جاساۋشى ماماندار تەمەكى شەگەتىن ادامداردىڭ تەرىسىنە وتا جاساۋعا كوپ كەلىسە بەرمەيدى. ويتكەنى شىلىم شەگەتىن ادامداردىڭ دەنەسىندەگى جارالاردىڭ جازىلۋى كوبىنە قيىندىق تۋدىرىپ, بويلارىنا جۇقپالى ىندەتتەردى جۇقتىرۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەتىن كورىنەدى.سونىمەن قاتار تەمەكى شەگەتىن ادامداردىڭ ءتىسى تەمەكى قولدانبايتىندارمەن سالىستىرعاندا التى ەسەگە ارتىق تۇسەدى نەمەسە قۇرت (كاريەستىڭ) پايدا بولۋى ارتادى. ال ءتىس – ادامنىڭ كوركى عانا ەمەس, ادام دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى دەسەك, مۇندا دا شىلىمنىڭ زيانى ايقىن كورىنەدى. سونداي-اق تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ اراسىندا وتە كوپ كەزدەسەتىن اۋرۋ ءتۇرى – پسورياز. بۇل اۋرۋ ادامنىڭ ءيممۋندى جۇيەسىنىڭ السىرەۋى ناتيجەسىندە پايدا بولادى. ال ءيممۋندى جۇيەنى كوتەرىپ, ادام بويىنداعى ومىرگە دەگەن تالپىنىستى ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – سپورت. ەجەلگى گرەكتەر «سۇلۋ بولعىڭ كەلسە – جۇگىر, دەنىڭ ساۋ بولسىن دەسەڭ – جۇگىر» دەگەن ەكەن. سول سەكىلدى ءاربىر ادام ءوز بويىنداعى جامان ادەتكە دەگەن تاۋەلدىلىگىن جەڭىپ, ءوز دەنساۋلىعىنا پايدالى ءبىر سپورت ءتۇرىن تاڭداسا نەمەسە جاي عانا ءار دەمالىستارىندا وتباسىمەن ساياباقتارعا, باسسەيندەرگە, سپورت الاڭقايلارىنا شىعىپ تازا اۋمەن تىنىستاسا, مۇنىڭ ءوزى وزىنە جاساعان جاقسىلىعى. تەك وزىنە عانا ەمەس ۇل-قىزدارىنا دا ۇلگى كورسەتكەنى. ارينە تەمەكىنىڭ كوك تۇتىنە تۇنشىققان اتا-انانى كورىپ وسكەن بالاعا دا وعان دەگەن اۋەستىك تۋارى ءسوزسىز. سول اۋەستىكتەن داعدىلىق, ال داعدىلىقتىڭ سوڭى تاۋەلدىلىككە الىپ كەلەدى. ويتكەنى جاس بالانىڭ دەنساۋلىعى بار ءنارسەنى جىلدام قابىلدايدى. سوندىقتان بالاڭىزعا جاستايىنان ەرىنبەي تەمەكى ءتۇتىنى نيكوتينىنىڭ اعزاعا تيگىزەتىن زيانىن ءتۇسىندىرىپ, ءوزىڭىز باس بولىپ ونىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن سپورت ءتۇرلەرىمەن اينالىسقانىڭىز دۇرىس-اق. ويتكەنى ءاربىر بالا ءۇشىن اتا-انادان قۇدىرەتتى ەشكىم جوق. ال ءومىردىڭ ءمانىن دۇرىس ۇعىنعان ادامعا بالاسىنىڭ بولاشاعى, ياعني ونىڭ سىمباتتى دا ساۋ بولىپ وسۋىنەن اسقان باقىت جوق! ال بالاڭىزدىڭ ساۋ دا سىمباتتى بولۋى ءۇشىن وعان ۇلگى بولارلىق ءبىر سپورت تۇرىمەن اينالىسىڭىز.
عاسىر دەرتى – ەسىرتكىمەن كۇرەسەيىك!
ادامزات تاريحىنداعى, سونىڭ ىشىندە جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ تاجالىنا اينالعان ەڭ اۋىر ىندەت – ەسىرتكى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەسىرتكى سوڭعى كەزدە الەمدى ويلاندىرىپ وتىرعان اۋىر قاسىرەت بولىپ وتىر.ويتكەنى ەسىرتكىنى پايدالانۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى جاس جەتكىنشەكتەر مەن وتىز جاسقا تولماعاندار بولىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز – بولاشاعىمىزدىڭ كوپشىلىگى تۇماندى, ولىمگە بارار جولدى تاڭداۋى. ءاربىر جاس ادامنىڭ دەنساۋلىعى كەز-كەلگەن نارسەگە بەيىمدەلگىش كەلەدى. ءالى تولىققاندى دامىپ-جەتىلمەگەن اعزانىڭ دا ەسىرتكىنى ءبىر مارتە پايدالانعاننان-اق وعان تاۋەلدى بولىپ قالۋى قالىپتى جاعداي. ويتكەنى ەسىرتكىگە تاۋەلدى بولۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىتتىڭ قاجەتى جوق. وعان ءبىر اپتا مەن ءبىر اي كولەمىندەگى ۋاقىتتىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر.
قازىرگى زامانداعى ناشاقورلىقتى زەرتتەۋشى عالىمدار ەسىرتكى پايدالانعان ادامدار وتە اۋىر پسيحيكالىق وزگەرىستەرگە ۇرىناتىنىن ايتۋدا. ەسىرتكىنى پايدالانعان ادامداردىڭ بويىندا مىنانداي بەلگىلەردى قينالماي كورۋگە بولادى:
– اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى (ديارەيا, ءىش اۋرۋى, سونداي-اق لوقسۋ);
– جۇرەك-تامىر جۇيەلەرىنىڭ سىر بەرە باستاۋى (ارتەريا قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋى نەمەسە تومەندەۋى);
– بۇيرەك جانە باۋىر اۋرۋلارى;
– برونحيت (وكپە اۋرۋلارى);
– كاريەس, اۋىز كۋىسىنىڭ يىستەنۋى,
– بۋىندار مەن بۇلشىق ەتتەردىڭ السىرەۋى.
سونىمەن قاتار ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسى السىرەپ, پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىق, كەڭىستىكتە باعىتىنان ايىرىلۋ, ويلاۋ مەن ەستە ساقتاۋ قاسيەتى جوعالادى. ەسىرتكى پايدالانعان ادامنىڭ ءتۇر-ءتۇسى قورقىنىشتى كەيىپكە كىرىپ, دەنەسى ازا باستايدى. ونىڭ ساناسىندا كەلەسى پايدالانار ەسىرتكىنى ياعني دوزانى قالاي قولعا تۇسىرەمىن دەگەن وي عانا ورىن الادى. ول سول ويدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ كەز كەلگەن قىلمىستى ارەكەتتەرگە بارۋدان تايىنبايدى. ونىڭ ىشىندە ۇرلىق جاساۋ, كىسى توناۋ, زورلىق-زومبىلىق جاساۋ ءتىپتى ادام ءولتىرۋگە دە الىپ كەلەدى. سونداي-اق ەسىرتكى پايدالاناتىن قىز-كەلىنشەكتەر دە وسى تاجالدىڭ كەسىرىنەن ءتۇرلى ايۋاندىق ارەكەتكە بارىپ جاتادى. پايدالاناتىن ەسىرتكىنى وڭاي تابۋ ءۇشىن جەزوكشەلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەندەر قانشاما. سونىمەن قاتار جاس قىزداردى ەسىرتكىگە تاۋەلدى ەتىپ جەزوكشەگە اينالدىرىپ جىبەرگەندەر دە از ەمەس. وسىنداي جاعىمسىز ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان ادامدار اراسىندا ءتۇرلى جۇقپالى ىندەتتەر دە ازايماي كەلەدى.
ءاربىر ازامات, اتا-انا, مۇعالىم, ءتىپتى تاربيەشىنىڭ ءوزى جاس بۋىنعا بالاباقشادان باستاپ ەسىرتكىنىڭ زيانىن تۇسىنىكتى تىلمەن ءتۇسىندىرىپ وتىرعانى ءجون. جانە دە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدىڭ جولدارىن ۇيرەتكەن ءجون. ويتكەنى, ەسىرتكىنى ءبىر-اق رەت پايدالانعان ادامنىڭ ءوزىن قايتا قاتارعا قوسۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بەيبىت ەلدىڭ تىنىشتىعىنا قيانات كەلتىرەتىن ناشاقورلىق سەكىلدى دەرتپەن كوپ بولىپ كۇرەسكەن ابزال. ويتكەنى, ارقايسىمىزدىڭ بالامىز, قىزىمىز وسى تاجالدىڭ تىرناعىندا كەتۋى عاجاپ ەمەس. ناشاقورلىق – عاسىر دەرتى! سوندىقتان ابايلايىق, اعايىن! ەسىرتكىدەن امان بول جاس ورەن!
قانات تۇرماتوۆ, «K Sports Marketing Agency» جشس مەنەدجەرى.
(ماقالا تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا جازىلدى).