وبلىستا ەگىنشىلىكپەن قاتار مال شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بىلتىر ەت ءوندىرۋ – 100,7 مىڭ, ءسۇت – 586,9 مىڭ توننانى قۇرادى. الداعى اسۋلار بۇدان دا اۋقىمدى. بيىل مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوسىمىن 10 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە ءسۇتتى – 7, ەتتى – 12, ءجۇندى – 4,2 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. 26 مال فەرمالارى ىسكە قوسىلىپ, اسىلتۇقىمدى مالداردىڭ سانى 9,2 پايىزعا كوبەيتىلمەك. وسىلايشا ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارى سولتۇستىكقازاقستاندىقتارعا دا جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەپ, ىرگەلى ىستەرگە ۇمتىلدىرىپ وتىر.
ءبىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانار مۇساقۇلوۆامەن مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ەتتىك باعىتتاعى مال ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك الەۋەتى جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
- جانار پوسەلكەقىزى, وڭىردە مال شارۋاشىلىعى قالاي وركەندەپ كەلەدى؟
- سوڭعى جىلدارى مەملەكەت مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ, زور قارجىلىق كورسەتىپ وتىر. ىرگەلى بەتبۇرىستىڭ ناقتى مىسالدارىن قىزىلجار وڭىرىنەن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. «وبلىستىڭ 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسى» اياسىندا كوپ ءىس تىندىرىلدى. سالاعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا ونىمدەردىڭ ساپاسى دا, باسەكەگە قابىلەتتىگى دە ەداۋىر جاقساردى. «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى, «تايىنشا – استىق» جشس كانادادان 800-1000 باس سيىر اكەلىپ, جوعارى ءونىمدى مال فەرمالارىن قۇردى. تايىنشا اۋدانىندا جىلىنا 10 مىڭ توننا ەت وڭدەيتىن كومبينات مەن قۇراماجەم زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. «ياكور سق» سەرىكتەستىگى 320 باسقا ارنالعان مال فەرماسىن تۇبەگەيلى جاڭارتىپ, ايگىلى «دە-لاۆال» فيرماسىنىڭ قوندىرعىلارىن ورناتتى. «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعىندا 320 باسقا شاقتالعان ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى. بىلتىر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 7,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ 4 ينۆەستيتسيالىق جوباسى بوي كوتەردى. ءسويتىپ 330 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال, 2014 جىلدارعا دەيىن ارنالعان باعدارلاماعا 5 جوبا ەنسە, 3-ءۋى بيىل پايدالانۋعا بەرىلدى. اقجار اۋدانىندا 2500 باس مالعا ارنالعان ەت كەشەنىنىڭ, اققايىڭ اۋدانىندا مال فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
– وبلىس باسشىلىعى ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە بەلسەنە كىرىسكەن سىڭايلى. 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان جەرگىلىكتى باعدارلامانىڭ قابىلدانۋى وسىنى ايعاقتايدى.
– جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كەنجەلەپ قالعانى راس. ونىڭ سەبەپتەرىن گازەت وقىرماندارى جاقسى بىلەتىندىكتەن توقتالماي-اق قويايىن. بۇگىندە پرەزيدەنتىمىز اگروونەركاسىپ كەشەنى الدىنا بيىك تالاپتار قويدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تىڭ ارنالارىن ىزدەستىرۋ, ءسوز جوق, ساپاعا, باسەكەگە جول اشادى. قولداعى رەزەرۆتەر مەن ىشكى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, 2014 جىلدارعا تامان ونىمدىلىك ەكى ەسە ارتىپ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ىشكى رىنوگىنىڭ 80 پايىزدان استامىن وتاندىق تاعام ونىمدەرى قۇرارى انىق. ءبىز قازىردەن باستاپ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە ماۋسىمدىق كەزەڭدەرگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, جىل بويى ءۇزىلىسسىز ءوندىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ونىڭ ءبىر جولى – مال شارۋاشىلىعىن ونەركاسىپتىك نەگىزگە كوشىرۋ, ەلدى مەكەندەردە وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋ قۇرىلىمدارىن كوبەيتۋ. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ دەرلىگى جەكە ادامداردىڭ يەلىگىندە شوعىرلانعان. سوندىقتان ەتتى, ءسۇتتى باعىتتاعى سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىن مولايتۋ دا باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى.
ال, ءسىز اتاپ وتكەن باعدارلاماعا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. 5 جىلدىڭ ىشىندە 10000 باستى بورداقىلايتىن الاڭدار, 6400 باسقا ارنالعان رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار, 15600 باسقا لايىقتالعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ مەجەسى تۇر. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە 1500-دەي جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, تۇراقتى كىرىس كوزىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ءىرى قارا مالىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەلگەن تۇقىمدارىن ءوسىرۋ, تابىندى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋ, قۇنارلى ازىق-ت ۇلىك قورىن جاساۋ شارۋالارىن ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ايتپەسە, بەلگىلى ناتيجەگە جەتۋ قيىن. جوبادا رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار, وتباسىلىق فەرمالار قۇرۋ, مال سەمىرتۋ الاڭدارىن اشۋ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان. مال وسىرۋمەن شۇعىلدانۋشى جەكە, زاڭدى تۇلعالارعا قارجىلىق, باسقاداي دا ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. جان-جاقتى سارالانعان باعدارلامانىڭ قابىلدانۋىنا ەلباسىنىڭ جولداۋى قوزعاۋ سالعانى انىق. ءسويتىپ اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوباسى قولعا الىندى. بۇل ماقسات ءۇشىن مەملەكەت وراسان قارجىلىق رەسۋرستار ءبولىپ, مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل ت ۇلىكتەرى مەن تۇقىمدارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە بارىنشا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعانى قۋانتادى.
وبلىستا 30 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق سۋبەكتىسى بولسا, ولاردا 9,3 مىڭ ءسۇتتى, 8,6 مىڭ ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مالدارى شوعىرلانعان. بۇل قولداعى ءتۇلىكتىڭ 10,3 پايىزى عانا اسىل تۇقىمعا جاتادى دەگەن ءسوز. بيىل تابىنداردىڭ تۇقىمدىق جانە ءونىمدىلىك ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلا باستادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ وبلىستارىنان 4000-عا جۋىق ءىرى قارا مالى ساتىپ الىنىپ, تابىندار نىعايتىلدى. جەرگىلىكتى اۋا رايىنا ءتوزىمدى, ونشا كۇي تالعامايتىن قازاقتىڭ اقباس سيىرى, گەرەفورد تۇقىمدارى كوپتەپ اكەلىندى. «الابوتا» سەرىكتەستىگى اسىل تۇقىمدى مالداردى ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايتپاق. «زاگرادوۆكا», استراحانكا», «ستولىپين» اگروقۇرىلىمدارى ءىرى اۋقىمدى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى باستاپ كەتتى. «ۆيشنەۆكا» جشس دە ەتتى باعىتتاعى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.
باعدارلاما اياسىندا اسىل تۇقىمدى قوي وتارلارى مەن جىلقى ۇيىرلەرى دە ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلارىن وسىرۋمەن اينالىساتىن «بەسقۇدىق» جشس اسىل تۇقىمدى زاۋىت مارتەبەسىنە يە بولدى.
سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستار بويىنشا دا بىرقىدىرۋ ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپتى. بۇل ورايدا, قولدان ۇرىقتاندىرۋدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن بولە-جارا ايتقىمىز كەلەدى.
– ۇكىمەت تاراپىنان بولىنگەن قاراجاتتى يگەرۋ جايى قالاي؟
– «قازاگرو» اق-تىڭ ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» جوباسى نەگىزىندە 2011-2015 جىلداردى قامتيتىن جەرگىلىكتى باعدارلاما بىرنەشە قارجىلىق كوزدەر ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. سولاردىڭ ءبىرى – «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» وبلىستىق فيليالىنىڭ قاراۋىنا 421,9 ميلليون تەڭگەنىڭ 24 جوباسى ۇسىنىلىپ, 11-ءى قولداۋ تاپتى. ناتيجەسىندە 1185 باس مال ساتىپ الىندى. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 185 ميلليون تەڭگەنىڭ 32 جوباسى قابىلدانىپ, ءبىر مىڭعا جۋىق مال اكەلىندى. بەرىلگەن قارجىنى ۇقساتىپ, شارۋاشىلىقتارىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ اكەتكەن قوجالىقتار ونداپ سانالادى. مىسالى, «جانباي» شارۋا قوجالىعى شىعىس قازاقستان وبلىسىنان 104 باس قازاقتىڭ اقباس سيىرىن جەتكىزدى. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق قولداۋ قورى» اق-تىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسى 2005 جىلدان بەرى شاعىن نەسيە بولۋمەن اينالىسادى. قازىر 8 باعدارلاما شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتەدى. بۇدان تىسقارى جەرگىلىكتى جەرلەردە 51 شاعىن نەسيە ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. جىل باسىنان بەرى 400 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەسىن ۇلەستىردى. دەمەۋقارجىنى يگەرۋدە كىدىرىس جوق.
– تاعى قانداي ماسەلەلەردى شەشۋدى قولعا الىپ جاتىرسىزدار؟
– ەلباسىمىز ەكونوميكاسى بارىنشا دامىعان مەملەكەتتەرگە تەڭەلۋگە ۇنەمى جەتەلەپ كەلەدى. شەتەلدىك ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋ الەۋەتىن دە جوعارى باعالايدى. بىرىڭعاي كەدەن وداعىنا كىرگەلى ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىمىز كەڭەيە ءتۇستى. ءبىز – ىشكى قاجەتىمىزدى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان وبلىستاردىڭ ءبىرىمىز. وزىمىزدەن ارتىلعانىن باسقا وڭىرلەرگە جونەلتەمىز. كورشىلەس رەسەيمەن دە قارىم-قاتىناسىمىز نىعايىپ كەلەدى. بۇرىندارى رىنوك كوزى شەكتەۋلى بولسا, ەندى ەسىك اشىق. وبلىس ەكسپورتقا استىق, ۇن جانە مايلى داقىلدار شىعارادى. دەسەك تە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ويلاساتىن جايلار جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, مال ونىمدەرىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا تەڭەستىرۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالا بەرەرى انىق. سوندا ساپا دا جاقسارادى ءارى ءوتىمدى كەلەدى, باعاسى دا لايىقتى بولادى. «ۆەتەريناريا» تۋرالى زاڭ قابىلدانعالى مال سويۋ جۇمىستارى ءبىر رەتكە كەلتىرىلدى. بۇگىندە مال سويۋ پۋنكتتەرى مەن الاڭشالارى 130-عا جەتىپ, قاجەتتىلىكتى تولىق وتەيتىن دارەجەدە. مالدارىگەرلىك-سانيتارلىق تالاپتى كۇشەيتۋدىڭ وزگە جولدارى دا قاراستىرىلۋدا. بىزدە مال ماماندارى ءالى دە جەتىسپەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن ەسىل اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىندە مال دارىگەرى ماماندىعى اشىلىپ, ستۋدەنتتەر قابىلداندى. 2012 جىلدان باستاپ اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن مال ماماندارىنا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق كومەكتەر كورسەتىلەتىن بولادى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020» ءجانە يندۋستريالىق-ينوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا ەكسپورتقا باعدارلانعان ءوندىرىستى قولداۋ باعىتىندا دا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. سولتۇستىكقازاقستاندىق ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنىڭ ونىمدەرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ولار جىلىنا 20-30 مىڭ توننا ءسۇت, 2-3 مىڭ توننا شۇجىق شىعارادى. بۇعان استە قاناعاتتانۋعا بولمايدى. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, سىرتقا ساتىلاتىن ءونىم تۇرلەرىن مولايۋىنا ىقپال جاسايتىن بولامىز.
– ايتپاقشى, شەتەلدەن اكەلىنىپ جاتقان مالدارعا قاتىستى كوزقاراس ارقيلى. كەيبىرەۋلەر بۇل باستامانى قولداسا, مول قارجىنى وتاندىق مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە نەگە جۇمساماسقا دەۋشىلەر دە تابىلادى. بۇعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– جوعارىدا ءسوز ەتكەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى – «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى جەرگىلىكتى سيىرلاردان جىلىنا ءارى كەتسە 3500-4000 ليتر ءسۇت ساۋاتىن. فەرمالار شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى مالدارمەن تولىققالى ونىمدىلىك ەكى ەسەگە ارتتى. «تايىنشا-استىق» اگروقۇرىلىمىندا دا ونىمدىلىك جوعارى. «پەتەرفەلد اگرو» جانە سبي اگرو تاشكەنتكا» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ ارقايسىسى گەرمانيادان 400 باس سيممەنتال تۇقىمىن اكەلىپ, رەپرەدۋكتور شارۋاشىلىق قۇرماق ويلارى بار. سوندىقتان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋعا بولمايدى. الايدا,وتاندىق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. «الابوتا» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى كوپ جىلعى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ اقباس مۇقىل سيىرىن ءوسىرىپ شىعاردى. ال قازاقستاننىڭ ءار قيىرىنان وڭىرىمىزگە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدارى كوپتەپ جەتكىزىلىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق.
ەتتى باعىتتاعى مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ارقىلى ەكسپورت الەۋەتىن قامتاماسىز ەتە الاتىنىمىز ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ول كۇننىڭ اۋىلى دا الىس ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي, پەتروپاۆل.