مالدى ازىقتاندىرۋدىڭ قاينار كوزى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى. جەر اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭ باستى ءوندىرىس قۇرالى. باسقا ءوندىرىس قۇرالدارى ەسكىرىپ, توزىپ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا سايكەس دامىپ, جاڭارىپ, وزگەرىپ تۇرسا, جەر ءوندىرىس قۇرالى رەتىندە اۋىسپاي قالا بەرەدى. ول پايدالانۋ كەزىندە دۇرىس اگروتەحنيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, قاجەتتى تىڭايتقىش بەرىپ تۇرسا ءوزىنىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرماسا, كەمىتپەيدى. وندىرىستە پايدالانۋ كەزىندە عىلىمي نەگىزدەلگەن اگروتەحنيكالىق شارالار جاساۋ ارقىلى جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, جايىلىمنان شابىنعا, شابىننان ەگىن سالاتىن ءسۇدىگەر جەرگە, سۋلاندىرۋ ارقىلى ءتالىمى جەردى سۋلى ەگىس جەرىنە اينالدىرۋعا ابدەن بولادى. قازاقستاندا سولاي جاسالىپ تا كەلەدى.
قوي شارۋاشىلىعى جەرمەن, جايىلىممەن ءوسىرىپ-وندىرگەندە عانا باسقا مالدارمەن ءونىمدىلىگى مەن پايدالىلىعى جونىندە باسەكەلەسە الادى. ال كەڭ جايىلىمدا, اسىرەسە ءشول-شولەيت, قۇم-قۇمايت, تاۋلى-قىراتتى جەرلەردە قوي ءوسىرۋ ەكونوميكالىق جاعىنىن ارزان دا ءتيىمدى.
“قويدى قۇمعا, جىلقىنى قىرعا, سيىردى سىرتقا, تۇيەنى سورعا جاي”, دەگەن قازاقتىڭ ناقىل ءسوزى جايىلىمنىڭ ءتۇرلەرىنىڭ مول ەكەندىگىن بىلدىرەدى. جالپى, قوي مالى جاراتىلىسىنان جايىلىمعا جاقسى بەيىمدەلگەن ت ۇلىك. قوي وتە ءتوزىمدى كەلەتىندىكتەن اۋا رايى وتە سۋىق نەمەسە اسا ىستىق جەرلەردە دە جاقسى وسە بەرەدى جانە وڭاي جەرسىنەدى. ءتيىمدى تەحنولوگيا ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق ماقساتتى كوزدەيدى. سوندىقتان ول قولدا بار جەر, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قور مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن پارمەندى جانە ۇنەمدى پايدالانۋعا باعىتتالادى. ءتيىمدى تەحنولوگيا ءاربىر گەكتار جەردەن, ءار باس مالدان ەڭ كوپ, ەڭ ارزان, ەڭ ساپالى ءونىم الۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى قولدانبالى عىلىم رەتىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن, مالدى, جەم-ءشوپتى, باسقا دا وندىرىسكە قاتىستى زاتتاردى, ادام ەڭبەگىن ەڭ جوعارى دارەجەدە ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرەدى, ناتيجەسىندە ءتيىمدى تەحنولوگيانى وندىرىسكە ۇسىنادى. سونىمەن قاتار جەمشوپ بازاسىنا كوڭىل اۋدارىلمايدى. ءارينە وسىنداي سالعىرتتىقتان مال شارۋاشىلىعىنا زيان كوپ بولادى.
مۇنداي ونىمدەردىڭ شارىقتاپ قىمباتتاۋى, ازوت, فوسفور تىڭايتقىشتارىنىڭ تاپشىلىعى جايىلىم جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ىسىنە ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وسىنداي جاعدايدا جايىلىم جەرلەردى دۇرىس, ءجۇيەلى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان عالىمدارى بۇل ءجونىندە دە جاقسى ۇسىنىستار جاساپ وتىر. قازاقتىڭ قوي شارۋاشىلىعى, قاراكول شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى مەن جايىلىم ينستيتۋتتارى ءار ايماققا ارنالعان كوپتەگەن ۇسىنىستار بەرەدى. مىنە, سول ۇسىنىستاردى باسشىلىققا الىپ پايدالانساق قويدان وتە ارزان, اسا ساپالى ءونىم وندىرۋگە جول اشىلادى.
قوي شارۋاشىلىعى – قازاقستان مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشى سالاسى بولىپ كەلگەن, قازىردە سولاي, الداعى ۋاقىتتا دا بولا بەرەدى. ونىڭ سولاي بولۋىنىڭ سەبەبى قوي نەگىزىنەن جايىلىم مالى. قازاقستاننىڭ 180 ملن. گەكتارعا جۋىق تابيعي جايىلىمىن تەك قوي مالى عانا ءتيىمدى پايدالانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەڭ ارزان ەت, ءجۇن, تەرى, باسقا دا ونىمدەر وندىرۋگە بولادى. سوندىقتان قازاقستان دالاسىن قوي مالىنسىز ەلەستەتۋ قيىن.
ول ادامعا اسا قاجەتتى كوپتەگەن ازىق-ت ۇلىكتەر, اتاپ ايتقاندا ەت, ماي, ءسۇت, ءجۇن, بىلعارىلىق, توندىق تەرىلەر مەن ەلتىرى سياقتى ونەركاسىپتىك زاتتاردى بەرەدى. قوي سويعاندا قالدىق رەتىندە جينالاتىن ىشەك, ءمۇيىز, سۇيەك سياقتى زاتتار دا وڭدەگەن سوڭ ءوز ورنىن تاباتىن بايلىقتار. ولاردان جەلىم, تۇيمە, مالعا بەرىلەتىن قان-سۇيەك ۇنى, مينەرالدى ازىقتار جانە ءدارى قۇرامىنا كىرەتىن زاتتار جاسالادى.
قوي شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتەندىرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى, قاراجاتتى جانە جەم-ءشوپ بازاسىن نىعايتۋعا جۇمساعان ءجون. جايىلىمنىڭ ونىمدىلىگىن, قويدىڭ سىيىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءشوپ ەگىپ, ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋدىڭ جولى بارشىلىق. قازىرگى زامانعى اگروتەحنيكانى جاقسى بىلگەن فەرمەر ونى جاساي الادى. سونىمەن بىرگە قولدان ازىرلەپ بەرىلەتىن جەمشوپتىڭ ءتۇرى دە, ءمۇمكىندىگى دە جوعارى. سوندىقتان, شارۋاشىلىق يەسى ۇدايى قولدا بار جەرىن جاقسارتىپ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, ءار گەكتاردان وندىرىلەتىن جەمشوپتى كوبەيتە بەرۋگە مۇمكىندىگى زور.
قازاقستاندا قوي شارۋاشىلىعى نەگىزىنەن ءتورت باعىتتا ءوركەندەپ كەلەدى. ولار بيازى, بيازىلاۋ, كروسسبرەد جانە كروسسبرەد تيپتەس, ۇياڭ جانە ەتتى-مايلى قۇيرىقتى, قىلشىق ءجۇندى قوي شارۋاشىلىقتارى.
بيازى ءجۇن قوي تۇقىمدارىنىڭ باسقا قوي تۇقىمدارىنان نەگىزگى ايىرماشىلىعى تەك بىركەلكى تۇبىتتەن عانا تۇراتىن, ءتۇبىتتىڭ ءاربىر تالشىعىنىڭ جىڭىشكەلىگى 25 مكم.-دەن اسپايتىن, يرەكتىگى ايقىن, شايىرلى, تىعىز اق ءجۇندىلىگى. بيازى ءجۇن تۇقىمدارىنىڭ قازاقستاندا وسىرىلەتىن تۇرلەرىن اتاپ وتسەك, قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى, وڭتۇستىك قازاق مەرينوس, قازاقتىڭ ارقار مەرينوس, سولتۇستىك قازاق مەرينوسى قوي تۇقىمدارى جاتادى. بۇل قوي تۇقىمدارى ۇنەمى جايىپ باعۋ جاعدايىندا عانا ءوسىرىلەدى, جازدا جايلاۋدا, تاۋدا, كوكتەمدە, كۇزدە باعىلادى. قارا كۇز قىستا سارىتاۋ قۇمدا, ءسويتىپ جىل ون ەكى اي بويى دالانىڭ تابيعي جايىلىمىندا وسەدى. سوندىقتان وسى قوي تۇقىمدارى وتە ءتوزىمدى, جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلگەن, قىسقا قايراتتى, تابيعي جايىلىم ءشوبىن جاقسى پايدالاناتىن تۇقىم بولىپ قالىپتاستى.
بيازىلاۋ ءجۇندى, كروسسبرەد جانە كروسسبرەد تيپتەس قوي تۇقىمدارى دەگەنىمىز بىركەلكى ءجۇن تالشىقتارىنان تۇراتىن, تالشىقتارى ءتۇبىت تالشىقتان جۋانداۋ, 25,1-44,0 مكم. نەمەسە ساپاسى 58-36 ارالىعىندا, ۇزىندىعى 6-دان 20 سم دەيىن, كەيدە ودان دا ۇزىن بىركەلكى ءجۇن بەرەتىن قويلار جاتادى. قازاقستاندا وسىرىلەتىن مىنانداي تۇقىمدارى بار: دەگەرەس, تسيگاي, گەمپشير, قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇندى بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمى. بۇل تۇقىمدار جوعارى ەت جانە ءجۇن ءونىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
مال وسىرۋدە تيىمدىلىگى جوعارى, قويىلىپ وتىرعان ەكونوميكالىق تالاپقا ساي, الدىڭعى ءوندىرىس مىندەتتەرىنە لايىقتى مالدى تاڭداپ الۋدىڭ ءوزى دە كوپتەگەن بىلىمدىلىكتى, شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى.
قورىتىپ ايتقاندا, قوي شارۋاشىلىعى – نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا باسەكەگە شىداپ, پايدالى جانە تابىستى سالا بولا الادى. ول ءۇشىن زووتەحنيا مەن مالدارىگەرلىك عىلىم جەتىستىكتەرىن ىزدەپ تاۋىپ, وندىرىسكە پايدالانا بەرۋ قاجەت.
بەيبىت قۇلاتاەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.