ون جىل بۇرىن ەل مەن ەلدى جالعاعان «تەڭىز – نوۆوروسسيسك» قۇبىرىن كەڭەيتۋ جوباسى باستالدى
ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ ەكونوميكانى وركەندەتۋگە تىكەلەي جەمىسى كوپ. سونىڭ ءبىرى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ىلە-شالا, ياعني 1992 جىلى نەگىزى قالانعان جوبالاردىڭ بىرى–قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي تارتىلعان جاڭا مۇناي قۇبىرى. جىلىوي اۋدانىنداعى “تەڭىز” كەنىشىنەن نوۆوروسسيسك ايلاعىنا دەيىن سوزىلعان 1500 شاقىرىمنان اساتىن قۇبىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قۇرىلدى. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى جانە ومان سۇلتاندىعى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. مۇنى مۇنايشىلار ەلباسىنىڭ ءتول جوباسى دەپ اتايدى. بۇل — شىندىق. ويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن, تاباندىلىعىمەن ىسكە اسىرىلعان ناق وسى جوبا ارقىلى “تەڭىز” كەنىشىنىڭ “قارا التىنىن” الەمدىك رىنوكقا توتەلەي شىعارۋعا ءدالىز اشىلدى. دەگەنمەن, بەل-بەلەستى قۋالاپ, ەل مەن ەلدى ءبىر-بىرىنە جالعاعان توتە قۇبىردىڭ دەنى رەسەي جەرىمەن وتەتىندىكتەن, كورشى ەل باسشىلارىن كەلىسسوزگە كوندىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ وبلىسىنا ساپارىنىڭ بىرىندە بۇل جوبا تۋرالى بىلاي دەپ ەدى:
– اتىراۋ — قارقىندى وركەندەپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. ءالى دە قارقىندى دامۋ ۇدەرىسى جالعاسا بەرەدى. وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋ ءۇشىن “شەۆرون” كومپانياسىن ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋعا اكەلدىك. سەبەبى, جەرىمىزدەگى مول مۇنايدى يگەرۋگە ءوزىمىزدىڭ تەحنولوگيامىز بولمادى. وسى ينۆەستوردى اكەلمەسەك, جەردىڭ استىنداعى مول بايلىق جاتا بەرۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان شەتەل ينۆەستيتسياسىن كوپتەپ تارتتىق. مۇنايدى وندىرگەننەن كەيىن ونى شەتەل رىنوگىنا ساتۋ جولدارىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. سول سەبەپتەن, قارا تەڭىزگە تىكەلەي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ جوباسىن قولعا الدىق. ارينە, بۇل وڭاي جوبا بولمادى. التى جىل بويى رەسەي باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك.
راسىندا دا سولاي. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن التى جىل بويى ايانباي كەلىسسوز جۇرگىزگەن ەلباسىنىڭ تاباندىلىعى ءوز جەمىسىن بەردى. باستاپقىدا ءتورت كەزەڭگە ءبولىنىپ جۇرگىزىلەتىنى باعدارلانعان جوبانىڭ 4 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان جالپى قۇنىنان رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى مەن قالماق رەسپۋبليكاسى, ستاۆروپول, كراسنودار ايماقتارى بيۋدجەتتەرىنە تۇسەتىن سالىق مولشەرى كوڭىلگە قونىمدى بولاتىنىن اۋەلگىدە باعدارلاي الماعان كورشى ەل باسشىلارى, ەندى, بۇل جوبانىڭ وزدەرىنە ءتيىمدى بولعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. قۇبىردىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە 45 ميلليون دوللاردىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاسالدى. بىرنەشە جەردە قۇبىر بويىمەن سىرعىعان مۇنايدىڭ قىسىمىن انىقتايتىن قوندىرعىلار ورناتىلدى. قازىر “تەڭىز” كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, رەسەيدىڭ جوعارىدا ايتىلعان بىرنەشە وڭىرلەرى اۋماعىمەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا ماڭداي تىرەگەن قۇبىر بويىمەن مۇناي تاسىمالدانعالى 10 جىلدان استى. ءتيىمدى تۇستارى جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, قازاق مۇنايىنىڭ شەتەل رىنوگىنا جەتۋ جولىنىڭ ۇزاقتىعى ەداۋىر قىسقاردى. مۇنى شەتەل رىنوگىنا باعىت العان «قارا التىن» جولىنا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلاتىن, ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەدەرگىلەردىڭ ازايۋى تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرمىز.
جوبا بويىنشا بۇل قۇبىرمەن 40 جىل بويىنا ۇزدىكسىز ءونىم تاسىمالداۋعا مول مۇمكىندىك بولاتىنىنا بولجام جاسالعان. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋ جىلدارى ءوندىرىلەتىن مۇناي كولەمى كۇرت كوبەيمەك. ءاسىرەسە, “تەڭىزشەۆرويلدىڭ” ەكىنشى بۋىنى اتالاتىن جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن “تەڭىزدىڭ” بەرەر ءونىمى ەسەلەنىپ شىعا كەلدى. بۇعان قوسا وسى قۇبىرمەن قاراشىعاناق گاز كوندەنساتى كەنىشىنىڭ شيكى مۇنايى دا ۇزدىكسىز تاسىمالدانا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ استراحانمەن شەكاراداعى “قۇرمانعازى”, “حۆالىنسكوە” “يماشەۆ” كەنىشتەرىنەن ءونىم الىنعاندا ونى تاسىمالداۋداعى باستى باعىت رەتىندە وسى قۇبىر الدىمەن تاڭدالاتىنى داۋ تۋدىرمايدى. سەبەبى, وسى كەنىشتەرگە ەڭ جاقىن ارالىقپەن وتەتىن بىردەن-ءبىر قۇبىر بۇل. دەمەك, اتالعان كەنىشتەردى يگەرەتىن كاسىپورىندارعا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جاعىنان وڭتايلىسى قارا تەڭىز باعىتىنداعى قۇبىر بولماق. سونىمەن قاتار, كەلەشەكتە كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان الىناتىن «قارا التىندى» دا وسى باعىتپەن تاسىمالداۋ نۇسقاسى تاڭدالىپ وتىر.
كاسپي قۇبىرلى وتكىزگىشىمەن «قازمۇنايگاز», «تەڭىزشەۆرويل» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن بىرگە, وزگە كاسىپورىندار مۇناي تاسىمالداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزدى. كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي پلاتونوۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى قۇبىرمەن 2001 جىلدان بەرگى 10 جىلدىق كەزەڭدە 260 ميلليون توننا مۇناي تاسىمالدانىپتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى جىل سايىن قوماقتىلانا تۇسكەنى داۋسىز. ماسەلەن, بىلتىر قازاقستاننان 34 ميلليون 923 مىڭ توننا «قارا التىن» اتالعان قۇبىرمەن شەتەل رىنوگىنا جول تارتتى. كونسورتسيۋم باسشىلارى قۇبىردىڭ مەحانيكالىق قۋاتى 2012 جىلدان باستاپ تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىگى بارىن ايتادى. وسى ماقساتتا كونسورتسيۋمعا تيەسىلى قۇبىردىڭ ءونىم وتكىزگىشتىك قۋاتىن ۇلعايتۋ جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. بۇل تۋرالى كونسورتسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى بىلتىرعى 15 جەلتوقساندا ورتاق كەلىسىم جاسادى. اكتسيونەرلەردىڭ وسى كەلىسىمى اياسىندا كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن 3 كەزەڭمەن جۇرگىزۋ جونىندە ۇيعارىم بولعان.
قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭى وتكەن اپتادا اتىراۋ مۇناي ايداۋ ستانساسىندا باستاۋ الدى. سوعان ورايلاستىرىلا وتكىزىلگەن شارادا مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ اتالعان قۇبىردىڭ قازاقستاندا وندىرىلگەن مۇنايدى شەتەل رىنوگىنا توتەلەي شىعاراتىن بىردەن-ءبىر باعىت بولعانىنا نازار اۋداردى. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ىسكە اسىرىلعان العاشقى حالىقارالىق ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋىنا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. وسىلايشا, قازاقستان-رەسەي ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق بايلانىسى تەرەڭدەي تۇسۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزدى. وسى جوبانىڭ قازاقستانداعى بولىگىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىنا 1 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندەگى قاراجات ينۆەستيتسيا رەتىندە قۇيىلادى. قۇبىر قۇرىلىسىنا 2000-نان اسا ادام جۇمىسقا تارتىلسا, جوبا اياقتالعاننان كەيىن 100-دەن استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى سەرگەي شماتكو دا بۇل جوبا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ, سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ جەمىسى بولدى دەپ ەسەپتەيدى.
كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي پلاتونوۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي, 5,4 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 5 مۇناي ايداۋ ستانساسى جاڭعىرتىلىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى 88 كيلومەتر قۇبىر ۇلكەن ديامەترلىك تۇرىمەن اۋىستىرىلادى. قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى ايلاقتا مۇناي ساقتايتىن 100 مىڭ تەكشەمەترلىك ءۇش قازان ورناتىلماق ەكەن. بۇل قۇبىرمەن تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ مەحانيكالىق قۋاتىن جىلىنا 35 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتادى باس ديرەكتور. ال ەكىنشى كەزەڭ بارىسىندا جاڭادان 5 مۇناي ايداۋ ستانساسىن تۇرعىزۋ ارقىلى 2013 جىلى قۇبىرمەن 48 ميلليون تونناعا دەيىن «قارا التىندى» تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى بولاتىنىنا شەك كەلتىرمەيدى. ءۇشىنشى كەزەڭگە جوسپارلانعان تاعى دا 5 مۇناي ايداۋ ستانساسى, وعان قوسا ءونىمدى ساقتاۋعا ارنالعان 100 مىڭ تەكشەمەترلىك ءۇش قازاندى ىسكە قوسۋ جوباسى 2015 جىلى تولىق اياقتالماق. سول كەزدە كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جىلىنا 67 ميلليون توننا «قارا التىندى» قارا تەڭىز جاعالاۋىنا سەنىمدى تاسىمالداي الادى. ايتقانداي, قۇبىر بويىندا ىسكە قوسىلاتىن 10 مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ ەكەۋى قازاقستان اۋماعىندا, ياعني اتىراۋ وبلىسىندا سالىنباق.
اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولات داۋكەنوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, مۇنايلى ءوڭىردىڭ كەڭ قانات جايا وركەندەۋىنە سەرپىن بەرگەن جوبالاردىڭ قاتارىنداعى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىندا دا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا باسا كوڭىل بولىنۋدە. بۇل –جەرگىلىكتى مامانداردىڭ قوسىمشا ماماندىقتى مەڭگەرۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى. جەرگىلىكتى قازىناعا تۇسەر سالىق مولايىپ, ەكونوميكانىڭ وركەندەي بەرۋىنە ىقپالى تيەدى. «تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن بۇل جوبانىڭ ماڭىزى ايرىقشا» دەگەن بولات داۋكەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, سونىمەن بىرگە وڭىردە ەلباسىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى باسىم كاسپي قايراڭىن يگەرۋ, تشو-نىڭ ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى, گاز-حيميا كەشەنى سەكىلدى ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ال «قازمۇنايگاز» ۇك باسقارۋشى ديرەكتورى نۇرتاس شمانوۆ كونسورتسيۋم قۇبىرىن كەڭەيتۋ جوباسى تۋرالى بىلاي دەدى:
– قارا تەڭىز باعىتىنداعى توتە قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ ودان ءارى تابىستى دامۋى ءۇشىن, سونداي-اق, بۇكىل الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۇرعىسىندا باسىم باعىتقا يە. سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ وتاندىق «قازمۇنايگاز» كومپانياسى قۇبىر جەلىسىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەرگە بەلسەنە اتسالىستى.
جالپى, بۇل قۇبىردىڭ ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ بۋىنىن بەكىتە تۇسۋگە, ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرا بەرۋگە ىقپالى وتە زور. ونى كونتسسورتسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى دە جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن, «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يەن ماكدونالدتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان جوبا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەكونوميكالىق قۋاتتى ەلدەر قاتارىنداعى بەدەلىن كوتەرە تۇسەدى. ويتكەنى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قولعا الىنعان بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋشى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ءوز قىزمەتىندە ونەركاسىپتىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە باسا نازار اۋدارادى. سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە قارا تەڭىز ايلاعىندا سۋ بەتىنە ءبىر دە ءبىر مۇناي توگىلۋ وقيعاسىنا جول بەرىلمەگەن. قۇبىر بويىندا ءبىر دە ءبىر اپات بولماعان. سول سەبەپتەن كونسورتسيۋم جۇمىسى حالىقارالىق ICO:14001 جانە OHSAS:18001 ستاندارتتارى بويىنشا سەرتيفيكاتتالعانى جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن ايشىقتاي تۇسەدى. «كەڭەيتۋ جوباسى بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى ءجۇرگىزىلگەندە وندىرىستىك جاراقاتتانۋدى ازايتۋدىڭ «Incidents and injuries Free» الەمدىك جەتەكشى تاجىريبەسى قولدانىلادى. مۇنداي ءتاسىل كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا ءىرى قۇرىلىس جۇرگىزۋ بارىسىندا جاراقاتتانۋ كورسەتكىشىن نولگە جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى», دەيدى باس ديرەكتور نيكولاي پلاتونوۆ.
باس ديرەكتوردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كەڭەيتۋ جوباسى اياقتالعاندا كونسورتسيۋمنىڭ قۇبىرىمەن تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمى بوسفور جانە داردانەلل بۇعازدارىنىڭ ەسەپتى وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە ساي بولماق. سوندىقتان بۇل جوبا بۋرگو-الەكساندرۋپوليس جوباسىنا نەمەسە كومىرسۋتەكتەرىن قارا تەڭىز باسسەينىنەن جەتكىزۋدىڭ وزگەشە بالامالى يدەيالارىنا سايكەستەندىرىلمەيدى. تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ تولىقتاي جۇكتەلۋىنىڭ باستى كەپىلى –قازاقستانداعى كەن ورىندارىنان ءوندىرىلەتىن مۇناي كولەمىنىڭ ارتۋى. كونسورتسيۋم باسشىلىعى وسىعان ءۇمىت ارتاتىنىن جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋداعى جىلداردا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى بىرنەشە ەسەلەنە تۇسپەك. ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» –كونسورتسيۋمنىڭ ەڭ ءىرى مۇناي جونەلتۋشىسىنىڭ ءبىرى. بۇل شەتەلدىك ينۆەستورمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن بىلتىر 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا مۇناي ءوندىرۋدى 15 پايىزعا كوبەيتىپ, تاۋلىگىنە 550 مىڭ باررەلگە دەيىن جەتكىزگەن. كاسىپورىننىڭ كەلەشەكتە بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى ۇلعايتۋ جوسپارى دا بار. سونىمەن بىرگە, كونسورتسيۋم كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق قايراڭىنان مۇناي ءوندىرۋ باستالىسىمەن قوسىمشا تاسىمالداناتىن ءونىم ۇلعايا-تىنىنا نازار اۋدارىپ وتىر.
كەڭەيتۋ جوباسىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارىن قازاقستان اۋماعىندا وتاندىق كومپانيالار ىسكە اسىرماق. رەسەيدە دە سولاي. وسىعان وراي باس مەنەدجەر مەيرام احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك كاسىپورىندارعا, تاۋار وندىرۋشىلەرگە بىردەي باسىمدىق بەرىلەدى. ارينە, شەتەلدىك كومپانيا ۇسىنعان جابدىقتاما ساپاسى جوعارى بولعاندا نەمەسە قاجەت جابدىقتار قازاقستاندا, نە رەسەيدە وندىرىلمەيتىن بولسا, مىسالى, تەڭىزگە شىعارىلاتىن ايلاق قوندىرعىسىنا قاتىستى تاپسىرىس شارتى شەتەلدىك كومپانيامەن جاسالدى. وسى ساياسات قۇرىلىس جۇمىستارىنا دا قاتىستى قولدانىلادى. كونسورتسيۋم قۇبىردىڭ باستاپقى قۇرىلىسى كەزىندە قازاقستان مەن رەسەيدە تاجىريبەلى كومپانيالار بولماۋىنا بايلانىستى شەتەلدىك ورىنداۋشىلاردى تارتۋعا ءماجبۇر بولعان. قازىر وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ الەۋەتى ارتتى. قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە مۇنداي ماڭىزدى نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن ساپالى جۇرگىزەتىن كومپانيالار جەتكىلىكتى.
مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تابىسىمىزدىڭ بىرىنەن سانالاتىن “تەڭىز-نوۆوروسسيسك” مۇناي قۇبىرىنىڭ ماڭىزى وسىلايشا ارتا تۇسۋدە.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.