ەلدى مەكەن, جەر-سۋ, كوشە اتتارىن زامان تالابىنا ساي وزگەرتۋ جونىندەگى جۇرتشىلىقتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ۋاقىت تالابى ەكەنىن ەسكەرەتىن مەزگىل جەتتى.
ونوماستيكالىق اتاۋلار جۇيەسىن قوعام قالىپتاستىراتىنى بەلگىلى. وبلىستىق مۇراعاتتار مەن قۇجاتتار باسقارماسى شىعارعان پەتروپاۆل قالاسىنداعى كوشەلەر تاريحى جونىندەگى انىقتامالىقتا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراساق, تالاي عاسىرلىق باي تاريحى بار ۇلتتىق ونوماستيكامىز پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ وكتەمدىگىن كوپ كورگەنىن بايقاۋعا بولادى. وندا قامال سالىنعان كەزدەن باستاپ پايدا بولعان اتاۋلار جونىندە ماعلۇماتتار مولىنان كەلتىرىلگەن. كەڭەستىك جۇيە ونوماستيكانى تاريحي-مادەني ساناعا اسەر ەتەتىن ساياسي قۇرال رەتىندە پايدالانىپ, اتاۋلاردى رەتسىز تىقپالاي بەرگەن. ماسەلەن, 1924 جىلى 26 شىلدەدە قالالىق كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن بىردەن 56 كوشە جاڭالانعان. 30-شى جىلدارى بۇل ۇدەرىس ودان ءارى جالعاسىپ, رەۆوليۋتسيا مەن ازامات سوعىسىنىڭ كوسەمدەرى مەن باتىرلارىنىڭ ەسىمدەرى قاپتاپ كەتكەن. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە ءتول اتاۋلارىمىز كۇشپەن وزگەرىسكە ۇشىراعانى بايقالادى. قىسقاشا قايىرىپ ايتقاندا, قوعامدىق-ساياسي, مادەني-تالىمدىك ماڭىزى ولشەۋسىز ۇلتتىق اتاۋلار ءجون-جوسىقسىز وزگەرتىلىپ, تابيعاتىمىز مەن بولمىسىمىزعا ءۇش قايناسى سورپاسى قوسىلمايتىن اتاۋلار قاپتاپ كەتكەن. ماسەلەن, اقجار-پوكروۆكاعا, ارقالىق-اندرەەۆكاعا, قوساعاش-نوۆوميحايلوۆكاعا, كەگەرىن-نوۆونيكولسكيگە, جەكەكول-بلاگوۆەششەنكاعا, قۇتىرلىعان-ەكاتەرينوۆكاعا, تۇلكىويناق-سۆياتودۋحوۆكاعا, كىندىكتى-وسەدلوەگە, باقىرىلگەن-پەتروۆكاعا, قورجىنكول-سپاسوۆكاعا اينالدىرىلعان. وتكەن تاريحىمىزدى ەسكە سالاتىن اتاۋلاردى قايتارۋ – بۇگىنگى ۋاقىت ەنشىسىندە. مۇحتار اۋەزوۆ «ءبىزدىڭ قازاق – جەر اتاۋى, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا, جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى» دەۋىنەن اتاۋلاردىڭ جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق, تۇرمىستىق ومىرمەن, سالت-داستۇرمەن بىتە قايناسىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا تاۋەلسىزدىك الۋىنا بايلانىستى وبلىستا اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبىرلىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتكە كەلتىرۋ, ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ, تاريحي-جاعراپيالىق اتاۋلاردى بىرىزگە ءتۇسىرۋ باعىتىندا قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. 1992 جىلدىڭ 12 مامىرى ەل ەسىندە ۇمىتىلماستاي قالدى. كوممۋنيست جانە 2-ءشى كوممۋنيست كوشەلەرىنە التى الاشتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ, كەيىن قازاقستان كونستيتۋتسياسى, جامبىل, بايان باتىر, گ.پوتانين, م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, ع.ءمۇسىرەپوۆ, پ.ۆاسيلەۆ, ە.بوكەتوۆ, ە. برۋسيلوۆسكي كوشەلەرى پايدا بولدى. الايدا, الدا ۇلان-عايىر مىندەتتەر تۇرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ءوز كەزەگى جەتسە دە, كەشەۋىلدەپ جاتقان ءتول اتاۋلار از ەمەس. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەجەلگى تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋ, ءمان-ماعىناسى جوق كۇلدىبادامدارىن جاڭالاۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن ەسكەرەتىن كەز جەتتى.
ونوماستيكا ماسەلەسى – تەرىسكەي ءۇشىن ءالى دە وزەكتى. وبلىس ورتالىعىنداعى 300-گە تارتا كوشەلەردىڭ 40 شاقتىسى عانا ءتول اتاۋلارعا يە. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ وڭىرىمىزگە ەش قاتىسى جوق. ال, 50-گە تارتا كوشە ءالى كۇنگە دەيىن كوممۋنيستىك ءداۋىر مەن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ يدەولوگياسىن ايعاقتاپ تۇر. ەڭ وكىنىشتىسى, كەشەگى پاتشالىق وتارشىلدىق پەن توتاليتارلىق كەزەڭنىڭ سارقىنشاقتارى ەڭسەمىزدى ەزىپ, نامىسىمىزدى جانشىپ تۇراتىنى. «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەپ تەككە ايتىلماسا كەرەك. دەمەك, ەلىمىزدىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىن سەزدىرەتىن, ايبىنىمىزدى اسقاقتاتاتىن ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتتارى ۇلتتىق نىشاندارىمىزدى, حالىقتىق قالپىمىزدى تانىتارى ءسوزسىز. بىراق, جۇرتشىلىقتىڭ ويعا قونىمدى ۋاجدەرىنىن ەسكەرىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. ماسەلەن, ريگا كوشەسىن – كەنجەباي شالاباەۆ, ولەگ كوشەۆويدى – سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ۆولوداردى ىسقاق ىبىراەۆ اتتارىنا اۋىستىرۋ تۋرالى كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قولداۋ تاپپاي قالدى. وسى ورايدا, كەي دەپۋتاتتاردىڭ ۇستانىمدارى تاڭداندىرماي قويمايدى. ۇلتتىق مۇددە تارازىعا تۇسكەندە كىرپىشە جيىرىلا قالاتىن ءبازبىرەۋلەردىڭ پاراسات-پايىمىنىڭ تومەندىگىنە ەرىكسىز كۇيىنەسىڭ. حالىق قالاۋلىلارى ءبىر كەزدەرى كوشەلەردىڭ اتىن وزگەرتپەۋ جونىندە زاڭسىز موراتوري قابىلداپ, ەل-جۇرتتى ءابدەن ىعىر ەتكەن ەدى. ەندى قارجى جوق دەگەن وڭاي سىلتاۋ ويلاپ تاپتى. پەتروپاۆل قالاسىنداعى № 20 مەكتەپتى قازاق ءۇشىن شىبىن جانى شىرقىراعان جۇمابەك تاشەنوۆكە بەرۋ تۋرالى ۇجىمنىڭ شەشىمى جوعارى ورىندارعا جىبەرىلگەنىنە ءبىر جىلدان اسسا دا, جاۋاپ جوق. «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلعان نىعمەت سىرعابەكوۆ سەكىلدى الاشتىڭ ارىستارى جوقتاۋشىسى جوقتىعىنان كولەڭكەدە قالعان جايى بار. كەشە عانا سۇيەگىنىڭ ك ۇلى ءماسكەۋدەن اكەلىنىپ, تۋعان جەر قوينىنا تاپسىرىلعان جەرلەسىمىز سماعۇل سادۋاقاسوۆتى تانىستىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. وڭىردە ءار جىلدارى قىزمەت اتقارعان كەزدە ۇلت جوقتاۋشىسى رەتىندە تانىلىپ, حالىق جۇرەگىنەن ورىن العان ءىلياس وماروۆ, انۋاربەك شمانوۆ سەكىلدى مادەنيەت قايراتكەرلەرى دە ۇمىتىلىپ بارادى. تىزە بەرسە, ەلەنبەي جۇرگەن ەسىمدەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – جەرلەسىمىز جۇماعالي تىلەۋلين. رەسپۋبليكامىزدا العاشقى فەلدشەرلەردىڭ ءبىرى بولا ءجۇرىپ, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن «الاش» پارتياسىنىڭ بەلسەندى قولداۋشىسىنىڭ قۇجاتتارىن ونوماستيكا كوميسسياسى ەكى رەت كەرى قايتاردى. سەبەبى تۇسىنىكسىز. سوۆەت كوشەسى بىرازعا دەيىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوسقان, كورنەكتى اقىن عالىم مالدىباەۆتىڭ اتىمەن اتالىپ ءجۇردى. بيىل ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىسى سەسسياعا جولدانىپ, كوپشىلىك جىلى حابار كۇتكەن ەدى. الايدا, ەسكىنى اڭساعان كەي دەپۋتاتتار «سوۆەت – وتكەن تاريحىمىز. ەش ءوزگەرتۋگە بولمايدى» دەپ, قاسارىسا قارسى شىقتى. اقىرى دەگەندەرىن ورىنداتىپ تىندى. قىزىلجاردىڭ قۇيقالى توپىراعىندا تۋعان قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي سەكىلدى قازاقتىڭ بارشاسىنا ورتاق تۇلعالار ەسىمدەرى دە ەسكەرىلمەي كەلەدى. اتاقتى بالۋان قاجىمۇقاننىڭ بالالىق شاعى قىزىلجاردا وتكەنى بەلگىلى. وزگەنى ايتپايىق, ابىلايحان اتىندا كوشە جوق دەگەنگە كىم سەنەدى؟ كەرىسىنشە, كەشەگى پارتيا, كەڭەس باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىن ورىنسىز كوتەرمەلەۋ, شۇلەن تاراتقانداي كوشە اتتتارىن ۇسىنۋ, ەسكەرتكىش تاقتالار ورناتۋ, ادامدى سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ەمەس, شەن-شەكپەنىنە قاراپ باعالاۋ ءورىس الىپ بارا جاتقان سىڭايلى. قاتارلاستارىنان ەش ەرەكشەلەنە قويماعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.دەميدەنكوعا كەزىندە ۇزىندىعى ات شاپتىرىم پارتيزان كوشەسى بۇيىرا جازداعان بولاتىن. «توقپاعى مىقتى بولسا, كيىز قازىق جەرگە كىرەدى» دەمەكشى, اقىرى ر.ليۋكسەمبۋرگ كوشەسىن الىپ بەردى. وسى ورايدا ەلباسىمىز, ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ اقوردادا ءبىر توپ قازاق ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا /2008 جىل, 31 مامىر/ «بۇل ىستە ونوماستيكالىق كوميسسيالارعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك ەرەكشە. «اتامنىڭ اتىن اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتىن كوشەگە» دەگەندەي, قولدان كەلىپ تۇرعاندا قونىشتان باسىپ, ەل ومىرىندە ەرەكشە ءىز قالدىرا قويماعان كىسىلەردىڭ ورىنسىز قولپاشتالۋىنا توسقاۋىل قويۋ كەرەك», دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى.
جاسىراتىنى جوق, ونوماستيكا ماسەلەسىندە دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىن تىعىرىققا تىرەپ, كوپشىلىكتىڭ شەشىمى اياقاستى بولىپ جاتاتىن جايتتاردىڭ دا كەزىگىپ تۇراتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. بىردە وبلىستىق تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا كەيبىر ەلدى مەكەندەر مەن اۋىلدىق وكرۋگتەر اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەرتۋ جانە قايتا اتاۋ ماسەلەسى قارالدى. بۇعان دەيىن ءبىر عانا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ قارسىلىعىمەن چاپاي سەلوسىن اقباس دەپ وزگەرتۋ جونىندەگى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ, 200-گە جۋىق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شەشىمى اياقاستى ەتىلگەن بولاتىن. بۇل جولى دا وڭىردە ابىروي-بەدەلى جوعارى الگى ازامات «ماسەلەنى قاراۋدى كەيىنگە قالدىرايىق» دەپ, قارجىنىڭ تاپشىلىعىن كولدەنەڭ تارتقان. الايدا, ونىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاپپادى. قاجەتتى قاراجات تا تابىلا كەتتى. وسىلايشا مەملەكەتتىك تىلدەگى اتاۋلاردى كەرى سىرعىتۋدىڭ امال-ايلاسى تاۋسىلار ەمەس.
ءبىز ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردى جاپپاي قازاقىلاندىرۋ دەگەن ويدان اۋلاقپىز. الايدا, ونوماستيكا كوميسسياسى مەن سەسسيا قاراۋىنا ۇسىنىلعان ساۋساقپەن سانارلىق ءتول اتاۋلاردىڭ قارسىلىققا ۇشىراپ, ءماسەلە شەشىمىنىڭ اششى ىشەكشە شۇباتىلا بەرۋىنىڭ سىرى نەدە دەگەن ساۋال ويلاندىرادى. ونىڭ ءبىر ۇشىعى ونوماستيكا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ وتكەن قازاقتىڭ تاريحىن, ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءومىرىن, شىعارماشىلىعىن, سىڭىرگەن ەڭبەگىن تەرەڭ بىلمەۋىندە جاتىر. ونىڭ اقىرى شولاق ويلاپ, كەلتە كەسە سالۋعا ۇرىندىرىپ جاتادى. ايتپەسە, جوعارىدا مىسال ەتكەن تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن بىلىمىمەن دە, ەرلىگىمەن دە, ونەرىمەن دە, دانالىعىمەن دە وشپەس ءىز قالدىرعان ايتۋلى تۇلعالار ەكەنى ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ەكىنشى سەبەبى, ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلماۋى, بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردىڭ كوپتىگى. پارحومەنكونى – باتىر بايان, ك.ليبكنەحتتى ا.شاجىمباەۆ ەتىپ وزگەرتۋ ءۇشىن باقانداي بەس جىل سارپ ەتىلدى. كەي كوشە اتتارى اۋىستىرىلعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن جاڭاشا-ەسكىشە قوسارلانعان اتاۋلارعا يە. سوعان قاراعاندا, «دورسيگنال» مەكەمەسى» ءوز مىندەتىن ءاتۇستى اتقارعان سىڭايلى. جۋىردا جەرگىلىكتى تەلەارنادان «ەرماك كوشەسى» دەگەن ءسوزدى قۇلاعىمىز شالىپ قالدى. قازاقشا ات تاپپاعانداي ونىڭ «مالايا» دەپ وزگەرتىلگەنىن ءبىلۋشى ەدىك. سودان بەرى ارادا 6 جىل وتسە دە, كوشە اتى جاڭارتىلماعانعا ۇقسايدى. وتارشىلدىق ساياساتتىڭ كوزىندەي ساقتالىپ قالعان اتاۋلار ءبىرلى-جارىم بولسا, ءبىر ءسارى!
ەسكى اتاۋلاردى جاڭعىرتۋ, جۇرتشىلىقتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرتۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكە سالۋ ارتىقتىق ەتپەيدى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.