الاي-دۇلەيى كوپ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا مۇستافا شوقاي: «ءبىز – قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز – ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز!» دەپ جار سالعان ەكەن. ازاتتىعىمىزدى الدىق. مامىر ايىندا وتكەن ءدۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز عاسىرلار بويى زامانا داۋىلىمەن جوڭكىلە كوشىپ, عاسىرلار توعىسىندا تۋعان ەلدىڭ ءتورىنە ءبىرجولا تابان تىرەدىك. مەن ءبىر ايتقان سوزىمدە: «كۇيىنسىن جاۋىڭ, ءسۇيىنسىن دوسىڭ, جيىلسىن قاۋىم, قۇيىلسىن كوشىڭ» دەپ ەدىم» دەدى تەبىرەنىپ تۇرىپ. شىنىندا, دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنەتىن بيىككە كوتەرىلدىك. ەكونوميكامىز ەڭسە تىكتەدى. اللا جار بولىپ, الەم الدىنداعى ابىرويىمىز اسقاقتادى. ءيا, ىرگەلەس ەلدەرمەن قاتار تۇرىپ, يىق تىرەستىرەتىن كۇنگە جەتتىك. ءتاۋبا, قازىر وزگە مەملەكەتتەر ءوز الدىنا, ءبىز ءوز الدىمىزعا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بەلدى بەكەم بۋىپ, بەرەكە, بىرلىككە ۇيۋدىڭ ارقاسىندا بالاڭ جاستان وتتىك. جىگەرى جالىن, كەۋدەسىن وت كەرنەگەن جىگىتتىك جاسقا قول ارتتىق. «قازاق – جوقشى, جوعىن ىزدەگەن قۋعىنشى, قۋعىنشى قانداي بولسا, مال قايتپاقشى» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, جوعىمىزدى تۇگەندەپ, بارىمىزدى بەكەمدەپ جاتىرمىز. قازاقتىڭ قازىرگى اقيىق اقىندارىنىڭ ءبىرى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى مەڭزەگەندەي, قازاقتىق قالىپتى, ۇلتتىق سالتتى, مەيىرىم-شاپاعاتتى تۋ ەتىپ, «جىلاعاندى – جۇبات. جىعىلعاندى – دەمە. اداسقاندى – ىزدە. ايرىلىسقاندى – تابىستىر. سازدى قۇراپ – جەر ەت. ازدى قۇراپ – ەل ەت» دەگەن قاعيدانى العا ۇستاپ كەلەمىز. مۇنىڭ نەگىزگى ارقاۋىندا: قازاققا ءتان ارى ءۇشىن بارىن سالاتىن, باق پەن تاعى كەتسە دە نامىسىن قورلاتپايتىن, ۇلت ۇرانى, ۇرپاق تۇراعى, ءار نارسەنىڭ بار سۇراعى دەپ وبال مەن ساۋاپتى العا وزدىرىپ, اقىلدىڭ كەنىنە, ءسوزدىڭ ءجونىنە دەن قوياتىن ۇلتتىق رۋح جاتقانى راس.
ءيا, قازاقتىڭ باسىنان ويران-توپىر ءومىر از وتكەن جوق. قازىر دە مايدا جەل كۇندە ەسىپ تۇر دەي الماساق كەرەك. الەمدى الاقانىندا ۇستاعىسى كەلەتىن اككى ساياسات, اۋمالى-توكپەلى ەكونوميكا قۇيىنداي اۋىق-اۋىق ۇيىرە بەرەدى. بۇعان توتەپ بەرەتىن اقىل مەن ايلا عانا. قارادۇرسىندىك قاپى قالدىرادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى باعىت-باعدارى اداستىرمايدى دەگەن بەرىك بايلامدامىز.
جوعارىدا ايتقان قازاق قۇرىلتايىندا قازاق ەلىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قۇرىلتاي – تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, ويلاسۋ ءۇشىن شاقىرىلعان جيىن ەكەنىن بارشالارىڭىز بىلەسىزدەر» دەدى. بۇل شىندىق ەدى.
سول القالى جيىندا اتقارعان ءىسىمىز بەن الدا تۇرعان مىندەتتەرىمىز ازدى-كوپتى سارالاندى. مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايعا كەلگەن جاستاردىڭ كوپ ەكەنىنە سۇيسىنە وتىرىپ, «ەكىنشىدەن, شەتەلدەن كەلگەن قۇرىلتاي قوناقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – 60 پايىزى جاستار ەكەن. جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ءبىز الەمدەگى بارشا قازاق جاستارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا ءتيىستى جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. قازاقستاندا ءبىز ونى جۇزەگە اسىرامىز. وسىعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قانداستارىمىزعا بولىنەتىن گرانتتىق كۆوتانى ناقتىلاپ, جاستارمەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى تاپسىرامىن. قازىر بىلەكتىڭ ەمەس, بىلىكتىڭ وزاتىن زامانى» دەپ, وزگە دە مىندەتتەردى العا تارتسا, الىستاعى اعايىندار دا اتاجۇرتىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ ماسەلەسىن قوزعاعان بولاتىن.
قۇرىلتايعا كەلگەن قانداستارىمىزدى ەلورداداعى بەلدى دە بەدەلدى مينيسترلىكتەر قابىلداپ, ءوتىنىش-تىلەكتەرىن تىڭدادى. سونداي ءماندى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن وتىرىس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە بولعان ەدى. سول جەردە قازاق ەلى وتانىم دەپ كەلگەن ازاماتتار ويلارىن بۇكپەسىز ورتاعا سالدى. ولاردىڭ باستى كوتەرگەن ماسەلەلەرى: شەتەلدە تۇراتىن قانداستاردىڭ تىلدەن ايىرىلا باستاعانىن, اسىرەسە, وتباسىنا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان ۇلكەندەر ازايعان سايىن جاستاردىڭ تۇرعان جەرىنە «تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ» بارا جاتقانى جانعا باتاتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ جاتتى. سول سەكىلدى شەتەلدەرگە وزدەرىنىڭ قارجىسىمەن بارىپ وقىپ جاتقانداردىڭ پروبلەماسى دا الدان شىعاتىنىنا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, شەت مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باۋىرلاستاردىڭ بالاسىنا وقۋلىق, اقپارات قۇرالداردارىنىڭ جەتپەيتىنىن ايتتى. سونداي-اق, ول اتامەكەنىنە كەلگەن جاستار ءۇشىن ارنايى كاسىپتىك مەكتەپتەر اشۋ جايىن, ونى شەكارالاس وبلىستاردا جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتىپ, ءوزىنىڭ شەتەلگە بارعان ساپارلارىندا جۇزدەگەن جاستارمەن ديدارلاساتىنىن, ولاردىڭ جوعارى ءبىلىم العاننان كەيىن وتانىنا ورالعان كەزدە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تابا بەرمەيتىنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. سانكت-پەتەربۋرگتە ءۇش مىڭ جاستىڭ جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقانىن, ولارمەن وي بولىسكەندە ءوزدەرىنە قازاق ەلىنەن سۇرانىستىڭ بولا بەرمەيتىنىن, كەرىسىنشە وقىتىپ جاتقان مەملەكەت بىزدە قالىپ, ازاماتتىق الىپ قىزمەت ىستەسەڭدەر, بارلىق جاعدايدى جاسايمىز دەپ بەلسەنىپ وتىرعاندارىن العا تارتتى. مۇنداي كۇردەلى ماسەلەلەر پراگادا وقىپ جاتقان 300 ستۋدەنتپەن تىلدەسكەندە دە الدىمنان شىقتى. سول سەكىلدى اتاجۇرتىنا كەلىپ ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردىڭ قۇجاتىن رەسىمدەۋ بارىسىندا دا قيىن تۇيىندەر از ەمەس. وقۋ ورىندارى ءبىر انىقتاما ءۇشىن تالاپكەرلەرگە استاناعا, باسقا جەرلەرگە بار دەپ جاتادى. ال ولار كەلگەن كەزدە ورالماندارمەن ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى تاپپاي, اركىمنىڭ ەسىگىن ءبىر قاعىپ جۇرەدى, دەگەن تالعات ماماشەۆ, شەتتەن كەلەتىن قانداستارىمىزعا قاتىسى بار مەكەمەلەردە بەلگىلى ءبىر ادام وسى جۇمىسپەن تياناقتى اينالىسسا دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. ال تۇركيادا تۇراتىن عالىم ءابدۋاقاپ قارا شەتەلدە تۇراتىن عالىمدار مەن قازاق ەلىندە تۇراتىن وقىمىستىلاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. بۇل قۇرىلتايدىڭ ەلباسى ايتقانداي, تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, ويلاۋ ءۇشىن وتكىزىلىپ وتىرعانىن, قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرى سىرتتا جۇرگەنىن, تۇركيادا تۇركى دۇنيەسىنىڭ قۇرىلتايى ءجيى وتكىزىلەتىنىن, وعان مىڭنان اسا ادام قاتىسىپ, بىرنەشە سەكتسيا بويىنشا جۇمىس ىستەپ, وقۋ-اعارتۋ, مادەنيەت, ەكونوميكا, تاعى باسقا سالالار بويىنشا پىكىر الماسىپ, كەيىن القالى جيىن ماتەريالدارى توم-توم كىتاپ بولىپ جارىق كورەتىنىن ايتتى. سونداي-اق, ول بۇل كىتاپتارمەن ءتيىستى مەكەمەلەر تانىساتىنىن, سول بويىنشا ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىراتىنىن, زەرتتەۋ ورتالىقتارى الدا ىستەلەتىن جۇمىستىڭ جول-جورالعىسىن زەردەگە سالىپ دايىندايتىنىن, الداعى ۋاقىتتا كوشى-قونمەن اينالىساتىن مينيسترلىك نەمەسە اگەنتتىك قۇرۋ قاجەتتىگىن, سىرتتاعى قازاقتاردىڭ «قازاقستاندا قىزمەت ەتۋ ساياساتىن» جاساۋ كەرەكتىگىن دە اتاپ ءوتتى. بۇل قانداستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تابىسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. ءتىپتى, كوشى-قون باعدارلاماسىمەن كەلگەندەردىڭ ءوزى قۇجات جيناۋ, ءۇي ىزدەۋ, تىركەلۋ, تاعى باسقا ۇساق-تۇيەك جۇمىستارمەن كوپ ۋاقىتىن جوعالتادى. وسىنى بولدىرماس ءۇشىن جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ كاسىبىنە, ماماندىعىنا قاراي قاي ايماققا ورنالاسۋعا بولادى دەگەن ماسەلەلەر الدىن الا زەردەلەنسە, ۇتىلماس ەدىك. كەلگەن باۋىرلار نە زاڭدى, نە ءتىلدى بىلمەي سابىلىپ ءجۇرگەنىنە ءبىز عانا ەمەس, وسىنداعى جۇرت تا كۋا. ارينە, شەتەلدەگى قازاقتىڭ ءبارىن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە كوشىرىپ الۋ استە مۇمكىن ەمەس. جىلىنا بولىنەتىن كۆوتا – 20 مىڭ. قالاي دەسەك تە كۆوتا سانىن كوبەيتپەسەك, قانداستارىمىز جىلدار وتە كەلە تۇرعان ەلىنە ءسىڭىپ كەتپەي مە دەگەن كۇدىگىن بۇكپەسىز جايىپ سالدى.
ال قۇرىلتايدا ءبىلىم ماسەلەسىن, ءتىل ءماسەلەسىن باتىل قوزعاعان رەسەيلىك نۇرعايشا بارينوۆامەن پىكىرلەسكەنىمىزدە: ارتىمدا سەنىم ارتىپ جىبەرگەن جۇزدەگەن قانداستارىم بار. ولار ماعان ارقا سۇيەر وتانىمىزعا بارعاندا ءبىزدىڭ جالتاقتاعان جايىمىزدى, اسىرەسە, ۇرپاق ماسەلەسىن ايت دەگەن ەدى. مەن سونى جەتكىزدىم. رەسەيدە ەكى مەكتەپ بار دەيمىز. ايتالىق, بىزبەن كورشى اۋىلدا بايعانوۆ اتىنداعى مەكتەپتە 19 وقۋشى عانا وقيدى. اۋىلدا 30-شاقتى وتباسى تۇرادى. ەندەشە, وسى ءبىلىم ۇياسىنىڭ بولاشاعى مىقتى دەي الامىز با؟ تاعى ءبىر ماسەلە, قازاق تىلىندە مەكتەپ بىتىرگەن وقۋشى ورىس تىلىندە ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك. قازاقستانعا كەلسە, تەستكە كىرۋى ءتيىس. كەلەشەكتە ەكى مەملەكەت اراسىندا وسى ءبىلىم ءىسى بويىنشا ءبىر كەلىسىم بولسا دەيمىز. قازاق ەلىندەگى ۇلگىدەن وزگەلەر ساباق الىپ, كورشى قاقىسىن ۇمىتپاسا ءجون بولار ەدى, دەپ وي ءتۇيدى.
سول سەكىلدى قىتاي مەملەكەتىنەن كەلگەن اقساقال سۇلتان جانبولاتوۆ, قىتاي ەڭبەكشى حالىق, ءۇش مىڭ جىل دامىماعان ەكونوميكاسىن 30 جىلدا بيىككە كوتەردى. سونداي وركەندى ەلدە تۇرساق تا, جۇرەك قازاق دەپ سوعادى. ءبىز جاستاردى قازاق توپىراعىنا جىبەرگەندە, ءبىرىنشى – ءبىلىم السىن, ەكىنشى – ورنىقسىن, ءسويتىپ, ارتىندا قالعان ەلدىڭ كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزسىن دەيمىز. شىنى كەرەك, كوش ماسەلەسى باياعىداي ەمەس, ونىڭ بويىنا قان جۇگىرتۋ كەرەك. اسىرەسە, وقىعانداردى, عالىمداردى اتاجۇرتىنا ءبىرىنشى كەزەكتە شاقىرۋدى قولعا الساق ەكەن. ول جاقتا وقىعانداردى قازىر اقش وزىنە تارتىپ جاتىر. اسىرەسە, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى ماماندارىنا قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى. سونداي مىقتى دارىگەرلەردىڭ قازاق ەلىنە كەرەك ەكەنى ءسوزسىز, دەگەن ول – وتكەن عاسىردا وقۋ-اعارتۋ, ءبىلىم بەرۋ جاقسى دامىدى. ءبىز دە سول تۇستا جەتىلدىك. بۇل عاسىر باستالعاننان كەيىن جاڭا ساياسات اياسىندا تەك قانا قىتاي تىلىندە وقىتۋ ورىستەۋدە, دەپ ايماقتارداعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. كسرو زامانىنداعىداي وندا قوس تىلدە وقىتۋ بەل الىپ بارا جاتقانىن, انا ءتىلى مەن ادەبيەت قانا قازاقشا جۇرەتىنىن, مۇنىڭ ارعى جاعى قايدا اپارادى. ءتىل وزگەرسە, ءدىن وزگەرەدى. بىرتە-بىرتە بۇكىل بولمىسىڭ وزگەرەدى. باۋىرلار, اعايىننان ايىرىلىپ قالماڭىزدار. بۇعان ايرىقشا ءمان بەرىڭىزدەر. قوس ءتىل دەگەن قوس قانات ەمەس پە دەيدى ءبىرەۋلەر. قوس قاناتسىز قۇس قالاي ۇشادى دەيدى جانە. بۇل دا ءجون. بىراق, قازاق تاعدىرىن قايدا قويامىز دەپ كوكىرەگى قارس ايىرىلدى.
سويلەۋشىلەردىڭ اراسىندا شەتەلگە جىبەرىلگەن وقۋلىقتار قولعا تيە سالىسىمەن وقىلمايتىنىن, مەملەكەتتىڭ ىشكى يىرىمدەرىنە ساي ساراپتاۋدان وتكىزىلگەن سوڭ عانا رۇقسات ەتىلەتىنىن باسا ايتىپ جاتتى. مىسالى, رەسەيگە اپارىلعان وقۋلىقتاردىڭ ءبىرازى ەكى جىلدان بەرى سونداي تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسىن كۇتىپ جاتقان كورىنەدى. وزبەكستاننان كەلگەن پروفەسسور باكىر سەرىكباەۆ ءبىر زاماندارى ول ەلدە 750 مەكتەپتىڭ جۇمىس ىستەگەنىن, قازىر 551-ءى عانا قالعانىن, كۇن كورۋ ءۇشىن باۋىرلارىمىزدىڭ وزبەكشە وقۋعا بەت بۇرعانىن, قىزدارىمىزدىڭ قازاقتان گورى جەرگىلىكتى ۇلتقا تۇرمىسقا شىعۋعا بەيىم تۇراتىنىن, سول ەلدىڭ باعدارلاماسىمەن وقۋ بىتىرگەن تۇلەكتەر قازاقستانعا كەلىپ سىناق تاپسىرعاندا قينالاتىنىن, وزبەكستان تاريحى قازاق تىلىندە وقىتىلاتىنىن ايتىپ, رەسەي مەملەكەتىنىڭ شەتتەگى قانداستارىنا ەرەكشە نازار اۋداراتىن ءتاسىلىن بىزدە دە جۇزەگە اسىرساق دەگەن بايلامىن ايتتى. وسى ارادا تۇركىستان قالاسىندا بولعان ەكىنشى قۇرىلتايدا (2002 جىلى) ءسوز العان م.ءباكىروۆ باۋىرىمىزدىڭ وزبەكستاندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن 586 (بۇرىن 750) مەكتەپتىڭ بارىن ايتىپ, «كەيبىر قازاق اتا-انالارى قازىردىڭ وزىندە بالالارىن لاتىن جازۋىنداعى وزبەك مەكتەپتەرىنە بەرە باستاعانىنا كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. وزبەك, قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى شەت ءتىلى رەتىندە وقىتىلاتىندىقتان وزبەكستانداعى كيريلليتسا جازۋى ۇزاق ساقتالادى دەۋ قيىن. بۇل ماسەلەنى ەكى ەل بىرلەسە شەشپەسە, ءبىز قولدا بار مەكتەپتەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز ءسوزسىز» دەگەن جانايقايى ويعا ورالىپ وتىر. قانشا ايقايلاسا دا باۋىرلارىمىز 9 جىلدا 35, 20 جىلدا 200-گە تاياۋ ءبىلىم ورداسىنان كوز جازىپ قالىپتى.
وسى دوڭگەلەك ۇستەلدى قورىتقان تۇستا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, الىس ەلدە جۇرسە دە ءوز ءتىلىن ۇمىتپاي, تاريحىنا تەرەڭ ءمان بەرىپ, سالتىن قادىرلەگەن قانداستارىنا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, بۇل ءبىز ءۇشىن ساباق بولار ۇلگى دەپ, شەتەلدەگى باۋىرلاردىڭ بالاسىن وقىتۋ ماسەلەسىن, قازىر قايتا قارالىپ جاتقان «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدا دايەكتەۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوقتىعىن جەتكىزىپ, وسى سالاعا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرگە ءتيىمدى جولدى قاراستىرۋدى تاپسىردى. ول سونىمەن قاتار, شەتەلدەن كەلەتىن تالاپكەرلەردىڭ ءبارىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقىتۋ كەرەك پە دەگەن ويدى تالقىعا تاستاپ, ءار ۇمىتكەردىڭ قارىم-قابىلەتىنە قاراي شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن, كاسىپتىك بىلىمگە بەيىمدەۋدى قولعا الۋدى قوزعادى. پىكىر ءبىلدىرۋشىلەردىڭ شەكارالى وبلىستاردان كاسىپتىك مەكتەپ اشۋ تۋرالى ويلارى قۇپتاۋعا تۇراتىنىن, وعان مۇمكىندىكتىڭ جەتەتىنىن, پارمەن بەرۋگە بولاتىنىن ايتىپ, وقۋعا كەلگەن جاستاردى ءبىر قۇجات ءۇشىن ءارى-بەرى ساندالتۋعا تىيىم سالىناتىنىن, ونى جەرگىلىكتى جەردە شەشۋگە تاپسىرما تۇسىرەتىنىن العا تارتتى.
جوعارىدا پرەزيدەنتتىڭ وسى قۇرىلتايعا جاستاردىڭ كوپ كەلگەنى جونىندەگى پىكىرىن مىسالعا كەلتىردىك. مەملەكەت باسشىسى 1996 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىق شىعارعانى بەلگىلى. سول جارلىقتىڭ نەگىزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «دارىن» ورتالىعى 8 جىلدان بەرى «قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» دەگەن تاقىرىپتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن حالىقارالىق وليمپيادا ءوتكىزىپ كەلەدى. وليمپيادانىڭ نەگىزگى ماقساتى: جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ بالالارىن اتاجۇرتىنا شاقىرىپ, انا تىلىمەن تابىستىرىپ, بابالاردىڭ كىندىك قانى تامعان بايتاق دالامەن قاۋىشتىرۋ. وسى يگىلىكتى قادامنىڭ ءناتيجەسىندە الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە تارىداي شاشىراپ جۇرگەن باۋىرلاردىڭ مەكتەپتە وقيتىن ۇل-قىزى اتامەكەنىنە كەلىپ, قاسيەتتى تىلىنەن ءنار الۋدا. وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندىكتەن ءبىراز نارسەلەرگە قانىقپىز. ەڭ باستىسى, جۇزدەگەن تالاپتى جاستار ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كاسىپتىك مەكتەپتەرىنە ءتۇسىپ, وقۋلارىن بىتىرگەننەن كەيىن اتاجۇرتىندا قالىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتىر. الدى وتاۋ قۇرىپ, ۇرپاق وسىرۋدە, ۇلت دەموگرافياسىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. العاشقى جىلدارى 5-6 بالاعا مەملەكەت ەسەبىنەن وقۋعا ارنايى گرانت تاعايىندالسا, كەيىن ول ەكى ەسەگە كوبەيدى. ءبىر قۋانارلىعى, سول شەتتەن كەلگەن اعايىنداردىڭ بالالارى جوعارى وقۋ ورىندارىن جاقسى ءبىتىرىپ, ءۇمىتتى اقتاۋمەن كەلەدى. سوڭعى جىلدارى كەيبىر ازاماتتار زاڭ تالابى وسىلاي دەپ, ولارعا بەرىلىپ كەلە جاتقان گرانتتى سان قۇبىلتۋمەن ءجۇر. ايتار ۋاجدەرى تەستكە كىرۋ كەرەك دەيدى. ال شەتەلدىڭ ستاندارتى مەن باعدارلامالارى اياسىندا ءبىلىم الىپ, وزگە ەلدىڭ ارپىندە ساۋات اشقان جاستار بۇل تالاپقا قالاي جاۋاپ بەرەدى؟ ودان دا ولاردان ەمتيحان الۋدىڭ وزگە جولىن قاراستىرساق دەگەن ۋاجعا قۇلاق اسپايتىن, مەنىڭ ايتقانىم عانا ءسوز دەيتىن قىڭىر قانداستارىمىزدىڭ قاتالدىعىنا از كەزدەسىپ جۇرگەمىز جوق. ءايتكەنمەن, تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇلتتىڭ بولاشاعى دەگەن ازاماتتار ونداي كەرى كەتكەندەردىڭ ءىسىن وڭعا باعىتتاپ, قامقورلىقتارىن كورسەتىپ كەلەدى. بيىل دا انا ءتىلىمىز بەن ادەبيەتكە ارنالعان وليمپيادا الماتىدا ءوتىپ, ونعا تاياۋ بالا جۇلدەگەر اتاندى. ەلباسىنىڭ قۇرىلتايداعى سوزىنەن كەيىن ءبىراز جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تابار دەگەن ويدامىز. وسىنداي تىنىمسىز تىرلىكتىڭ استارىندا جاستاردى وتانىنا تارتۋ, ياعني شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ سوزىمەن ايتساق, بوتاسىن اكەلىپ, اتاسىنا ال ەندى كەلمەي گور دەگەن ويدان تۋعان يدەيا توبە كورسەتەدى. جانە ءبىر باسا ايتارىمىز, جاستاردى ەلگە تارتۋ ءىسى سوڭعى ەكى قۇرىلتايدان بۇرىن قولعا الىنعانىن جۇرت نازارىنا, اسىرەسە, بۇدان حابارى از لاۋازىم يەلەرىنىڭ ەسىنە سالا كەتۋ ەدى.
ءبىز وسى قۇرىلتايعا كەلگەن ءبىراز قانداستارىمىزبەن وي بولىسكەندە ولاردىڭ اعىنان جارىلىپ ايتقانى از بولمادى. مىسالى, ىرگەلەس ءوز اعامىز دەلىنەتىن ءوزبەكستاننان كەلگەن ءا.گاپپاروۆ وتانعا ورالۋداعى كەدەرگىنىڭ از ەمەستىگىن ءسوز ەتسە, ماسكەۋلىك ءا.يسلام: «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى 80 پايىز ىسكە اسىرىلسا ۇتىلماس ەدىك, دەي كەلىپ, ماسكەۋدە 15 مىڭ, رەسەيدە 1 ميلليونعا جۋىق قازاقتىڭ بار ەكەنىن, بىراق وندا قازاق ەلىندەگىدەي تىلگە ءمان بەرىلە بەرمەيتىنىن جەتكىزسە, قىرعىزدان كەلگەن باۋىرىمىز ە.بولەكباەۆ ءتىلىمىز – قىرعىز, ورىس تىلىنە بەيىم, سەبەبى مەكتەپ, اقپارات كوزى جوق, دەپ قىنجىلدى. ۇلىبريتانيادان كەلگەن س.كەسيدجە وتانىنا كەلسەك دەگەندەردىڭ اراسىندا جاستاردىڭ از ەمەستىگىن, بىراق ولاردىڭ الدىنان ازدى-كوپتى كەدەرگىلەردىڭ قارسى شىعىپ جاتاتىنىن, اسىرەسە, ۆيزا الۋ وڭايعا سوقپايتىنىن, سوڭعى جىلدارى ءۇش جاس ازاماتتىڭ الماتىعا ورالىپ, كومپيۋتەر, جاڭا تەحنولوگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتقان ەدى. دانيالىق قانداسىمىز ن.ارمان بولسا, قازاق ەلىنە بەت بۇرعاندا وزدەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق ءتىلى ەمەس, ورىس ءتىلىن بىلمەۋلەرى قينايتىنىن ايتىپ, اسىرەسە, استانا مەن الماتىدا الدىڭنان انتالاپ شىعاتىن ورىس ءتىلى قيىندىق كەلتىرمەگەندە, وسىدان 10 جىل بۇرىن اتامەكەندەرىنە كەلىپ, ورنىعىپ الاتىنىن ەسكە سالىپ, زامانداس قانداستارىنىڭ ءوز توپىراعىندا ءجۇرىپ, انا تىلىنەن ماقۇرىم قالعاندارىنا وكىنىشىن ءبىلدىردى. يراننان كەلگەن ر.اقىناي بۇل قۇرىلتايدا اڭساپ جەتكەن قازاقتارمەن ەمىن-ەركىن جۇرەم بە دەگەن نيەتىنىڭ ورىندالماي, ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جەتەگىندە قالعانىن العا تارتتى.
قۇرىلتايعا كەلگەن ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە وي بولىسكەن تۇستا ولار جىلىنا بولىنەتىن 20 مىڭ كۆوتامەن قالا بەرسەك, ءبىر جىلدا 100 مىڭ ادام وتانىنا ورالادى. بۇل ازدىق ەتەدى, كۆوتامەن قوسا ەلباسى ايتقان ءوز بەتىمەن كەلگەندەرگە ءمۇمكىندىك جاساۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن قايتالاۋمەن بولدى. ەگەر مۇنداي جاعداي بولماسا, بىرتە-بىرتە تۇركياداعى قانداستارىمىز – تۇرىكتەنىپ, گەرمانياداعى باۋىرلارىمىز – نەمىستەنىپ, فرانتسياداعى وتانداستارىمىز – فرانتسۋزدانىپ, قىتايداعى كىندىكتەستەرىمىز – قىتايلانىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس دەگەن ولار, قازىر جاستار مەن قازاق ەلىنىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولىپ وتىرعان ۇلكەندەر عوي, دەدى. ولار كەتكەننەن كەيىنگى جەردە «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كەتە مە دەپ قاۋىپتەنەدى. ەل, جەر دەگەندە وزەكتەرىن ءۇزىپ بەرۋگە ءازىر قانى دا, جانى دا تازا ازاماتتار شەتەلدەردە جۇرگەن باۋىرلار اراسىندا بىلىكتى مامانداردىڭ از ەمەستىگىن, وزگەلەردىڭ ورنىنا سولاردى تارتا بىلسەك پرەزيدەنت العا قويعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماعا ولاردىڭ دا ءوز ۇلەستەرىن قوساتىنىنا سەنىمدى ەكەندەرىن بىلدىرەدى. تەك ۇيىمداستىرۋ جاعى كەمشىن بولىپ وتىرعانىن, ونى جەتىلدىرۋ جولدارىن ۇسىنادى. قازىر ءسوزىمىز جاراسىپ, نيەتىمىز ورتاق بولىپ وتىرعان كورشىمىز قىتاي مەملەكەتىنىڭ شەتتە جۇرگەن 50 ميلليون ادامى اتاجۇرتىنىڭ التىن قورىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىن ەستىپ تە, كورىپ تە ءجۇرمىز عوي.
جاسىراتىنى جوق, سوناۋ جىلدارداعى اعىل-تەگىل كوشى-قوننىڭ سايابىرسىپ قالعانى قالاي, قازاققا قازاقتان باسقا كىمنىڭ جانى اشيدى, ءبىز الىستا جۇرسەك تە ارقامىزدى قاسيەتتى دە كيەلى سانالاتىن اتاقونىسقا تىرەيمىز, دەيدى ولار جارىسا ءسوز الىپ. ەندىگى جەردە الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى قانداستار ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ءجايت – پرەزيدەنتتىڭ ەل دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتى تۋرالى» جارلىعى جانە «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى ەكەن.
شىنى كەرەك, سول اعىل-تەگىل كوشتى ساۋداعا سالىپ جىبەرگەندەردىڭ قاتارىندا جەتى باستى جەمقورلاردىڭ بولعانىن زاڭگەرلەر اشىپ بەردى. ەندىگى جەردە جاڭا باعدارلاما اياسىندا ونداي الاياقتىققا جول بەرمەي, تازالىق ورىن السا, ۇلتتىق ءمۇددە جەڭىسكە جەتەر ەدى. بۇل ىستە شەتتەن كەلگەن قانداستاردى ءسىڭىرىپ جىبەرۋدىڭ داڭعىل جولى بىزدە ورنىقپاي, اۋىس-ءتۇيىسپەن قوجىراپ وتىر. مۇنى ءبىر ىزگە تۇسىرە الماساق, جاقسى باستامانى قۇلدىراتا بەرەرىمىز حاق. كەلگەن اعايىنداردى ءىرى شەنەۋنىكتەردى بىلاي قويىپ, كىشى شەنەۋنىكتەر قاقپالاپ باعۋدا. شىركىن, سونداي كەۋدەمسوق, ۇلتتىق رۋحى ولگەن, ساناسىن قالتا قامى عانا بيلەگەندەردىڭ موينىنا اتاتۇرىكتىڭ: «مەن ءۇشىن ەڭ ۇلى قورعانىس ۇياسى, ەڭ ۇلى كومەك كوزى – ۇلتىمنىڭ كەۋدەسى. سوندىقتان دا مەن ۇلتىمنىڭ كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماۋ ءۇشىن بارىمدى سالامىن. ۇلتقا قوجالىق جاساۋعا, قوقاڭداۋعا بولمايدى! ۇلتقا تەك قىزمەت ەتۋ كەرەك. ۇلتقا قىزمەت ەتكەن ادام عانا ۇلتقا باس يە بولا الادى» دەگەن ءسوزىن سالاقتاتىپ ءىلىپ قويسا عوي. وسى ارادا مىنا ءبىر ۇيرەنەر ۇلگى ويعا ورالىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ستولىپين قازاق جەرىنە كەلىمسەكتەردى اكەلگەندە ارنايى انىقتاما كىتاپشا شىعارىپ, قاراشەكپەندەردىڭ قالتاسىنا سالىپ بەرەدى ەكەن. ول كىتاپشادا قاي جەرگە باراتىنىن, كىمنەن كومەك الاتىنىن, نەندەي جۇمىسپەن اينالىساتىنىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلىپ وتىرعان. بۇگىنگىدەي الىپ تەحنيكالار بولماسا دا ارنايى جول-جوبانىڭ ارقاسىندا كەلىمسەكتەر شۇرايلى جەرىمىزدى يەمدەنىپ كەتتى. مىسالى, 1907 جىلى 400 مىڭ قاراشەكپەندى جايىقتىڭ سول جاعاسىنا كەلىپتى. ولاردى ايعاي-شۋسىز ءسىڭىرىپ جىبەرىپتى. كەيىن ول ميلليونداردى قۇرادى. قازاق تاۋ-تاسقا, قۇم-شولگە ىعىستى. قۇنارلى جەرىنە قازىر دە جەتە الماي جۇرگەندەر بارشىلىق.
قۇرىلتايدا قارىمدى قالامگەر سماعۇل ەلۋباي جانايقايىن ايتتى. «بۇكىل قازاقتى ءبىر تۇلعا دەسەك, سول تۇلعانىڭ كەۋدەسى – قازاقستاندا, اياق-قولى سىرتتا. ياعني, ەتەك-جەڭىمىز جينالماي جاتىر. ءبىز بولساق, ءبىر بولعىمىز كەلەدى! ءبۇتىن بولعىمىز كەلەدى. سول بۇتىندىكتىڭ جوقتىعى, جەرىمىزدىڭ كوپتىگى, الاشتىڭ ازدىعى جانعا باتادى. شيقانداي باتادى...», دەپ كەيبىر كەدەرگىلەردەن ۇلى كوشتىڭ سيرەپ بارا جاتقانىن, جوعارىدا ءبىز ايتقان ۇلكەندەر ازايعاننان كەيىن جاستاردىڭ وزگەلەرمەن ميداي ارالاسىپ كەتەتىنىن, «اتامەكەن» «قازاقستان» دەگەن ۇعىمداردىڭ ولار ءۇشىن بۇرىنعىداي جۇرەك تەبىرەنتپەيتىنىن العا تارتىپ, «... ەندى ءبىر 15 جىلدا شەتەلدەگى 5 ميلليون قازاق ۇرپاعىنان ءبىز, ءسويتىپ, ءبىرجولا ايىرىلىپ قالۋ الدىندا تۇرمىز! وتكەن عاسىردا ءبىز ىشتەگى وسىنشا حالىقتان... ولىدەي ايىرىلساق... بۇل عاسىردا ءبىز بۇنداي جايباسارلىقپەن سىرتتاعى سونشا حالىقتان تىرىدەي... ايىرىلىپ قالۋىمىز ءمۇمكىن... جاڭا زامان العا تارتقان وسىناۋ جاڭا اپاتتان قازاقتى قۇتقارۋدى ابىز تاريح... سىزدەر مەن بىزدەردىڭ پەشەنەمىزگە جازىپتى. ول پارىزدى ورىنداي الساق, ەر بولامىز. ەل بولامىز. الاش تاريحى الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن بولادى!» دەپ ەدى. بۇل دا بوزتورعاي شىندىق.
ءيا, كەڭ جەردى ۇرپاقپەن تولتىرا الماساق ۇتىلامىز. سەبەبى, اتاقتى دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆتىڭ قازىر ءار اتا-انا ەكى بالالىق دەڭگەيدەن 2,7, ياعني ءار وتباسىندا 3 بالالىق دەڭگەيگە بەت العانىمىزدى ايتادى. وسى قارقىن كوبەيسە, نۇر ۇستىنە نۇر. ەگەر كەمىسە – قاسىرەت. كەيدە ۇرپاق ءوسىرۋ ىسىندە ساپا كەرەك دەپ جاتادى. سان بولماعان جەردە ساپا قايدان شىقسىن. ايەلدى العا وزدىرۋدى قولعا الىپ, ەندى وزگە جۇرتتارعا سونى تەلىپ جاتقان اقش پەن ەۋروپاداعى ءوسىم ولاردىڭ ءوزىن قازىر الاڭداتىپ وتىر. ويتكەنى, ول قۇرلىقتارداعى ايەلدەر ات باسىنداي التىن بەرسەڭ دە ۇرپاق وسىرۋگە قۇلشىنا قويمايدى. نەگە؟ ەركەكتەن كەم ەمەسپىز, ارتىق بولماساق دەگەن پسيحولوگيا وي-سانانى مۇلدە وزگەرتىپ جىبەرگەن. ولارعا ۇلت, ۇرپاق ەمەس, مانساپ, تىنىشتىق كەرەك. ءبىزدىڭ پسيحولوگيامىز دا ءدال قازىر قىرىق قۇبىلىپ تۇر. ۇرپاق ءوسىرۋ باسەكەسى ءسوز جۇزىندە بولعانمەن, شىن ءمانىندە ەر مەن ايەل بايلىق قۋعان پەردەلى باسەكە ۇستىندە. سول پەردەنى سىپىرىپ تاستاساق, اسىرەسە, ءىس باسىندامىز دەيتىندەر, اۋقاتتىلار, لاۋازىم يەلەرىنىڭ بيكەلەرى ۇرپاق ءۇشىن ءبىر ەرلىك جاساسا عوي. وسى جەردە شاكارىم قاجىنىڭ: «ەۋروپا ءبىلىمدى جۇرت وسى كۇندە, شىققان جوق ايۋاندىقتان و دا مۇلدە. تەرەڭ ويلاپ, ءسوزىمنىڭ ءتۇبىن ءبىل دە, ىشتەن جىلا, جارقىنىم, سىرتتان كۇل دە» دەگەن ءتورت جول ولەڭى ەسكە تۇسەدى.
سونىمەن, ءتورتىنشى قۇرىلتايدا دا كوپ ماسەلە كوتەرىلدى. بەس جىلدان كەيىن بەسىنشى قۇرىلتايعا جينالادى قازاقتار. سوعان دەيىن ەلباسى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, مىندەتتەگەن جۇمىستى مۇلتىكسىز ورىنداساق, بيىك مىنبەردەن ەسەپ بەرگەندە كۇمىلجىمەس ەدىك. ءوزىمىز دە, الىستان كەلگەن اعايىن دا ريزا بولىپ, تاراسار ەدى. ول ءۇشىن وسى سالاعا جاۋاپ بەرەتىن بيلىگى مەن قارجىسى ەكى قولىندا تەڭ تۇرعان, ۇلتتىق رۋحى مىقتى ازاماتتار ناقتى ىسكە كىرىسىپ, قازىرشە توقىراپ تۇرعان ۇلى كوشكە قولداۋ كورسەتسە, قازاقتىڭ بايتاق دالاسى مالعا دا, جانعا دا تولار ەدى. بۇرىنعى كەتكەن ەسەسى قايتىپ, بۇگىنگى تىكتەلگەن ەڭسەسى الاتاۋدىڭ شىڭىنداي اسقاقتار ەدى. ءتىپتى, وسى جۇمىستى قۇرىلتايعا كەلگەن دەلەگاتتار ايتقان ءبىر قولعا بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدى قاراستىرساق تا ءجون بولاتىن ءتارىزدى. سەبەبى, بىرەۋ بىرەۋگە سىلتەگەن جەردە ءىس تياناقتى اتقارىلمايدى. جۇرتتىڭ تيتىعىنا ءتيىپ, جۇيكەسىن جۇقارتا بەرەدى.
«دۇنيەدە, تاريحتا ەر ەلدەن ارتىق ەل بار ما؟ ەلىن «ەل ەتكەن» دەگىزىپ وتكەن ۇلدارعا ءولىم بار ما, ءسىرا دا؟! ەلدىڭ بەلىن كوتەرەتىن ەر ۇل تۋعان اتالىق پەن انالىق قانداي باقىتتى!» دەگەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتالى سوزىمەن ويىمىزدى تۇيىندەسەك دەيمىز. وسى ءسوز قازاقپىن دەگەن ءار ازاماتتىڭ موينىنا تۇمار بولىپ تاعىلسا, ۇلى كوش جالعاسىن تاۋىپ, قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنىڭ يەسى ۇلى قازاقتىڭ ۇرپاعى بولار ەدى.
سۇلەيمەن مامەت.