قازاق جىرىنىڭ ءحانتاڭىرى

مۇقاعالي – 80

الاشتىڭ اقيىق اقىنى

مۇقاعالي ءتىرى بولعاندا قازاق پوەزياسىنىڭ ابىز اقساقالى بولىپ, الشاڭ باسىپ حالقىنىڭ ورتاسىندا جۇرەر ەدى. ءيا, دۇنيەدەن وتكەنمەن ارتىندا ءسوزى قالدى, رۋحى ەلىمەن بىرگە جاساي       بەرەدى. اقىن پوەزياسى ءححى عاسىردا قايتا جاڭعىرۋدا. ولەڭدەرى قازاق حالقىنىڭ سەزىمىن تەربەپ, جۇرەگىن قوزعاپ, زامانا قۇدىرەتىنە, سا­عى­ناتىن, تابىناتىن بيىك رۋحىمىزعا اينالدى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاق ءسوز ونەرىنىڭ, پوەزياسىنىڭ, قازاق ەمەس-اۋ, الەم پوەزيا­سى­نىڭ قۇدىرەتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىز كەيدە سىپايى­گەر­شىلىك جاساپ, ادەپ ساقتايمىز عوي, ايتپەسە, اقىندىق تابيعات-بولمىسى, ءبىتىم-تۇلعاسى ءجو­نى­نەن, مەن ءوزىم ءبىلىپ-تانىعان بەرگى اقىن­دار­دان مۇقاعاليعا تەڭ كەلەتىنىن كورگەنىم جوق. بۇل ايتقانىم باز بىرەۋگە وعاش تا كورىنەر, بىراق بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم. ءمىنسىز پوەزيانىڭ ناعىز جاساۋشىسى دا سول مۇقاعالي بولاتىن. سوزدەرى كوكتەن تۇسكەندەي, قۇزار شىڭداردا عاسىرلار قاشاعان جارتاستارداي, تاۋدان قۇلاپ جاتقان سارقىراماداي بولىپ كورىنەدى. تابي­عات­تى ءوز قولىنان جاسايتىنداي, ۇلى قۇدىرەت, عا­جا­يىپ سۋرەتكەر ەدى. مۇقاعالي ولەڭدەرىن ىلعي وزىنەن بوتەن ەشكىم شىعا المايتىن شىڭدا تۇ­رىپ جازاتىنداي كورىنەدى. اقىننىڭ سوزىنەن  جاساندىلىق تاپپايسىڭ. اقىن ەمەس, تابيعات­تىڭ, ءتاڭىردىڭ ءوزى جاساعانداي – مۇقاعالي جى­رى – پوەزيانىڭ سۇلۋى ءارى تەرەڭى, شەكسىز مۇ­حي­تى, سوققان جەلى, قارا داۋىلى, سىمىرسەڭ مەيىرىڭ قانبايتىن ءمولدىر بۇلاق, ءتىلىڭدى ۇيىرەتىن ءشار­بات, جان راحاتى. وسىنداي كىسىمەن زامانداس بول­عانىڭدى باقىت سانايسىڭ. بىراق سول قۇدى­رەت­تىڭ ءوز حالقىنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ «ەر-تۇرم­ا­نىنىڭ ءبىر بۇتىندەلمەي كەتكەنىنە» ناليسىڭ. مۇقاڭدى مەن دە ءبىر كىسىدەي ءبىلۋشى ەم دەسەم, قۇداي الدىندا كۇناھار بولار ەم. وكىنىشى, مۇمكىندىك بولىپ تۇرعاننىڭ وزىندە دە بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرا المادىم, دامدەس تە بول­عا­نىم جوق. ولمەيتىندەي كورۋشى ەم, ءبىر رەتى كەلەدى عوي دەۋمەن جۇردىك. نە كەرەك, ءساتى تۇسپەدى. مۇقاعالي – دەنەلى, ارىستان كەۋدەلى, مول ءپىشىمدى, اققۇباشا, شاشى سۋسىپ توگىلىپ تۇراتىن, دەنەسىنە قاراماي جەڭىل جۇرەتىن, جاسىنا قاراماي كىشىنى بالاسىنبايتىن, كىشىپەيىل, قوڭىر ادەمى داۋىستى كىسى ەدى. وزىنە تارتقان ءبىر سارى بالاسى بولدى. ون ەكىنشى مەكتەپتە وقىدى. اتى جادىمدا جوق. سول بالا وقۋ ءبىتىرىپتى. بالا اتا-انانى وتقا دا, سۋعا دا تۇسىرمەي مە, ءبىر كۇنى مۇقاڭ ۋنيۆەرسيتەتكە, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا كەلىپتى. مەن ول كەزدە (1971-72 جىلدار بولۋ كەرەك) ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى بولىپ ىستەيمىن. سول جىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن قابىلداۋ ەمتي­حا­نى­نان كوميسسيا توراعاسى ەدىم. سونى ەستىپتى. – مىرزاش, ءوزىڭ ەكەنسىڭ عوي بيىل ءپان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, جامان ءىنىڭ وندى ءبىتىردى, ءوزىڭ تۇرعاندا قايدا بارام, كىمگە بارىپ ءبيتىمدى سالىپ, قور بولامىن, قول ۇشىڭدى بەر. وقۋعا ءتۇسۋدىڭ ءوزى دە بۇگىندە باسەكە بولىپ تۇر عوي, ساعىمدى سىندىرمايدى دەپ كەلىپ تۇرمىن, – دەدى. بالانى ءبىلۋشى ەم. باسقا بىرەۋلەردەي مۇ­قاڭ وتىرىك ماقتاعان دا جوق بالاسىن. ءبىراز ويلانىپ, اڭقىلداپ تۇرعان جاس بالاداي اق كوڭىلىن قيمادىم اعانىڭ: – مۇقا, بالا اقىن بولار, بولماس, بىراق اقىن مۇقاعاليدىڭ بالاسى ەمەس پە, تۇسكەننىڭ ءبارى تۇلپار دەيسىز بە, ءبىر ءمانىسى بولار, ءابىر­جى­مەڭىز, كورەرمىز, – دەدىم. مۇقاڭ مىنا سوزىمە قاناعاتتانبادى: – ويباي-اۋ, مەن ساعان قۇدايداي سەنىپ كەلىپ تۇرعانىم جوق پا, كوڭىلىمدى تىندىرشى, ءتۇسى­رە­مىن دەپ ۋادەڭدى بەرشى. جەڭگەڭە, دوس-دۇشپانعا تابا قىلما, سەنىڭ ءسوزىڭ كىمگە وتەدى دەپ قالدى الگى جەڭگەڭ. مىرزاشىم بار, باس­قا­سىنا وتپەسە دە, ءسوزىم مىرزاشىما وتەدى دەپ ەم, – دەدى. ءسوزى سۇيەگىمنەن ءوتىپ كەتتى. ەمتيحان دەگەن كارتانىڭ ويىنى ءتارىزدى, الماعايىپ نارسە عوي. ونىڭ ۇستىنە ءوز ءپانىم عانا بولسا شە, باسقا پاندەردەن دە دەمەۋىم كەرەك. اۋزىما قۇداي سالدى ما, الدە كوڭىلىن كوتە­رەيىن دەدىم بە: – مۇقا, سونشا نەگە تاۋسىلدىڭىز, «ارىق ايتىپ, سەمىز شىق» دەپ جاتقانىم عوي. ءايت­پە­سە, ابايدىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزىندەي, سوزىندەي بوپ ماقاتاەۆتىڭ ءوزى كەلىپ تۇرعاندا, بىزدە نە جان بار. تاۋەكەل, نار تاۋەكەلگە سىيىندىق, جەڭ­گەمىزدى قۋانتىپ بارىڭىز, – دەدىم. – وسى ءسوزدى ايتاتىنىڭدى, اعاڭنىڭ ساعىن سىندىرمايتىنىڭدى ءوزىم دە بىلگەنمىن, اينا­لايىن, – دەپ كەڭ قۇشاعىنا الدى. ەشكىمگە ۋادە بەرىپ كورمەپ ەم, تىرشىلىكتە كىم­نىڭ قادىرى بار دەيسىز. اۋزىما قۇداي سالدى ما, الدە ۇلى اقىننىڭ مىسى باستى ما, ايتەۋىر ۋادەنى بەرىپ قالدىم. سول-اق ەكەن, جازعان اعام جانىن قويارعا جەر تاپپادى. ەمتيحان سايىن ۋنيۆەرسيتەتتى, اۋديتوريانى جاعالاپ, كەيدە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, جاناشىرلاردىڭ ىشىندە, دالادا استىنا گازەت توسەپ وتىرعانىن كورەسىڭ. قىسقاسى, ۋادە ورىندالدى, بالا وقۋعا ءتۇستى, مۇقاڭ مەنى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. ءساتى تۇسپەدى مە, وكىنىشكە قاراي, بارا المادىم. بىراق, كوزىم جەتكەنى – بالاجان ەكەن, كوبەلەك بولىپ ۇشىپ-قوندى جارىقتىق. ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنا كەلدىم. شونا سماحان ۇلى اعامىز «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پوەزيا رەداكتسياسىندا ىستەيدى, سول كىسىگە سالەم بەرە كەلىپ ەم. رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى – ساعي جيەنباەۆ. رەداكتسيا جازۋشىلار وداعىنا كىرگەندە وڭ قول جاقتا, تۇكپىردە بولاتىن. كەلسەم, ءدال الدىندا ارىستانداي بوپ مۇقاڭ تۇر. الىستان بايقادىم, اركىمگە ولەڭ وقىعىسى كەلەدى, كىرىپ-شىعىپ جۇرگەندەردىڭ ەشقايسىسى توقتامايدى, تىڭداعىسى كەلمەيدى. – تىم بولماسا, مىرزاش, سەن تىڭداشى, مى­نانىڭ ءالى بوياۋى دا كەپكەن جوق, – دەپ, بەت ورا­­مالدى ءتورت بۇكتەگەندەي, جۇپ-جۇقا, ءبيتتىڭ قا­بىعىنداي كىشكەنتاي كىتاپشادان اعىلتىپ ولەڭدەرىن وقي باستادى. ولەڭىن ەشكىم تىڭ­داماعانىنا, ەشكىم­نىڭ ەلەمەگەنىنە جانىم اشىپ, جالىقپاي تىڭدادىم. كىشكەنتاي عانا كىتاپشادا باز­بىر اقىن ءجۇز جىل جازسا دا سىي­عىزا المايتىن وي, جىر بار ەكەن. مەن راحاتتانىپ تىڭدا­دىم. ريزا بولدى. سونىڭ ىشىندە «كوگەر­شىن­دەر» دەيتىن ولەڭى ەسىمدە قالىپتى, جان-دۇنيەڭدى تەربەيتىن سۋرەت سەكىلدى. تۇنىپ تۇر­عان سەزىم: قىس اياعى, كوكتەم كەزى. قالىڭ قار جاۋعان. دالا سالقىن. اقىن ۇيدە وتىر. تەرە­زەنىڭ الدىندا ءدان تاپپاي ءبۇر­سەڭدەگەن كوگەرشىندەر. اقىننىڭ ۇلكەن ءجۇ­رەگ­ى بۇرسەڭ قاققان كوگەرشىندەردى ايايدى, ايال­ايدى, ۇيىنە شاقىرادى. سوزدەرى ءدال ەسىمدە جوق, كەيبىر جولدارى مىنانداي سياقتى ەدى: كوگەرشىندەر, كوگەرسىن جەر, ۇيگە كىرشى, ايتپەسە, ولەرسىڭدەر, كوگەرسىن جەر, ارعىسىن كورەرسىڭدەر... نە دەگەن جۇرەك! نە دەگەن مەيىرىم! 1969 جىلى «كونە تۇرك ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا ءبىتىرىپ, اۆتورەفەراتتى شىعارىپ, قورعاۋ الدىندا تول­قىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. ول كەزدە كونە ادەبيەت جونىندە رەسمي پىكىر ايتۋ دا, تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن ءوزىمىزدىڭ ءتول ادەبيەتىمىزگە جا­قىن­داستىرۋ دا قيىن, پانتيۋركيست دەپ ايىپتاي سالۋ وڭاي ەدى. جۇبايىم ءماريا ەكەۋمىز ورتالىقتاعى پوچتا ءۇيىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى اللەيامەن كەلە جاتىر ەدىك, مۇقاڭ قارسى جولىقتى: –          مىرزاش, باتىرىم, جۇرتتىڭ ءتىسى باتپاي جۇرگەن تاقىرىپقا بارعان ەكەنسىڭ, باياندى بولسىن. ماعان بەرمەسەڭ دە, بىرەۋدەن اۆتورە­فەراتىڭدى وقىدىم, كەرەمەت جۇمىس ءبىتىرىپسىڭ, باياندى قىلعاي, سەنىڭ قورعاۋىڭا كەلىپ ولەڭمەن ءسوز سويلەيمىن, دەدى. جۇرتتىڭ مۇقاعاليدان انادايدان اينالىپ قاشىپ جۇرەتىن كەزى ەدى, تاقىرىپتىڭ ءوزى دە كىرشەڭ, كىنامشىل, ونىڭ ۇستىنە مۇقاعالي كەلىپ بۇلدىرە مە دەپ: –  مۇقا, اۋرە بولىپ نە قىلاسىز, ءالى قور­عايتىن كۇن دە بەلگىسىز, – دەپ قاشقاقتاتتىم. –  قورعايتىن كۇنىڭ اۆتورەفەراتتا جازىل­عان عوي. –  وزگەرتەتىن ءتۇرى بار, سىزگە حابارلارمىن, – دەي سالدىم. قورعاماي كەتسەم دە ەسىل اعانىڭ اڭقىلداپ تۇرعان كوڭىلىن نەگە قايتاردىم دەپ ءالى كۇنگە وكىنەمىن. 1976 جىلدىڭ كۇزىنىڭ اياعى, قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكاندىعىنان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ تالدى­قورعانعا جۇرگەلى جاتىرمىن. ۇيدە مەدينس­تيتۋت­تىڭ دوتسەنتى, قالالىق اۋرۋحانالاردىڭ ءبىرىنىڭ باس حيرۋرگى تۇرار كوكەەۆ (جيەن) قو­ناقتا بولدى. ءدامدى تاماق, بايتاق داستارقان, جاق­سى ىقىلاس-كوڭىلدە وتىرعاندا ول مۇق­ا­عاليدىڭ ەمحانادا جاتقانىن جانە ءحالىنىڭ وتە اۋىر ەكەندىگىن ايتتى. مەن جيەنىمە: – قولىڭنان كەلگەنىڭنىڭ ءبارىن ىستە, ۇلى ءجۇ­رەككە, مۇقاعاليداي ۇلى اقىننىڭ, باۋى­رى­مىزدىڭ جانىنا ارا­شا­شى بول, ونىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن كۇرەسىڭدەر, – دەپ ءوتىندىم. جاعدايىن ءجيى-ءجيى سۇراپ تۇردىم, تۇرار دا تەلەفون سوعىپ جاتتى, بىراق زارەدەي ءۇمىت وتى تۇتان­بادى. ءوزى ءبىلدى مە, بىلمەدى مە, قايدام, ونىڭ دەمى­نىڭ ءبىتىپ, كۇنىنىڭ تايان­عا­نىن, و دۇنيەگە ءبىرجولاتا بەت تۇزەگەنىن ءبىلىپ وتىر­عان بىزدەرگە اۋىر بولدى. تۇرار: – كەلسەڭ, كىرگىزەيىن, – دەپ ەدى, مۇقاعاليداي ءومى­­رى ولمەيتىن, تىرىلەردەن دە ءتىرى بولا بەرەتىن ۇلى اقىننىڭ ولىممەن ار­پالىسقان ءال-دارمەنسىز, شاراسىز, ءۇمىتسىز ءحالىن كورۋگە باتىلىم جەتپەدى. ءسويتىپ, بارا المادىم. ءتانى قالىپ, دەمى بىتە باستاعان جىرقۇدىرەت ءبىر­تە-بىرتە سۋىنىپ, باياۋ ءسو­نىپ, الەم پوەزياسىنا ءبىر ساتتە كۇن تۇتىلعانداي كو­لەڭكەسىن ءتۇسىرىپ, دا­ري­عا-اي, كوشە باردى. مۇقاڭ ءبىر كۇندە­لى­گىن­دە: «اقىننىڭ ادامدى زەرتتەگەنى – ءوزىن زەرتتەگەنى» دەگەن ەكەن, سون­دىق­­تان بولار, اقىن ءوزى تۋرا­لى كوپ جازدى. ادام­دارعا ايتار وك­پەسىن دە, نازىن دا, قاي­عىسىن دا, مۇڭىن دا, جيرەنىشىن دە, ماحابباتىن دا ولەڭ­دەرى­نە سىيعىزىپ, جەرىنە جەتكىزە جىر­لادى. ادام بالاسىنداعى بار قاسيەتتى دە, پەندەشىلىكتى دە وزىنەن ىزدەدى. ارتى­نا وشپەيتىن ونە­گە, توزبايتىن, تاۋسىلمايتىن اسىل مۇرا قالدى­رىپ كەتكەن ۇلى ويشىل «ارىز جازىپ كەتەيىن» دەيتىن ولەڭىندە بىلايشا تولعانادى: بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم. وي, پالە-اي! مىنا ادامدار نەگە جاتىر تويلاماي؟! بانكەت جاساپ بەرەر ەدىم ءوزىم-اق, ءتاڭىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي.   مىنا دۇنيە نەگە جاتىر ۇندەمەي؟! الاۋلاتىپ تويدىڭ شوعىن ۇرلەمەي. قۇشاق-قۇشاق گۇل شوقتارىن لاقتىرىپ, – مىناۋ – شاپان, – مىناۋ – اتىڭ, ءمىن! – دەمەي؟!   مىنا جۇرتقا جاقپادى ما الدە نەم؟! بەكەر ءومىر سۇرگەمىن بە, الدە مەن؟ حالقىم, سەنىڭ قاسيەتىڭدى بىلەم دەپ, بوسقا ءومىرىم ءوتتى مە ەكەن اۋرەمەن؟!   ايتامىن دەپ قۋانىشىڭ, مۇڭىڭدى, باسقا ارناعا بۇردىم با الدە جىرىمدى؟! مەن ءبارىبىر, وزىڭمەنەن ءبىر بولام, وزەگىنە تەپسەڭ-داعى ۇلىڭدى.   ... تويلانباسا تويلانباسىن, نە ەتەيىن, توي كورمەي-اق, سىي كورمەي-اق وتەيىن. قالامىمدى بەرشى ماعان, بايبىشە, بولاشاققا ارىز جازىپ كەتەيىن... تىرشىلىگىندە ەر-تۇرمانى تۇگەندەلمەي كەتكەن اقىننىڭ ءۇنىن ءبارىبىر كەرەڭ دۇنيە ەستىمەدى. سوندىقتان دا ونىڭ جاي تاپپاعان جانى, الاسۇرعان جۇرەگى وت ىشىندە جانىپ ءجۇردى. «دۇشپاندارىم توقتاۋسىز شابۋىلداۋدا, ولار مەنى قۇرتىپ جىبەرۋگە دە دايىن. ەگەر بىرەۋ قولىنا مىلتىق بەرىپ, ات دەسە قايسىسى بولسا دا قولى قالتىراماستان بۇكىل ادامزاتتى سۇيگەن, ەشكىمگە زيانى تيمەگەن مەنى سول زاماتتا-اق اتىپ جىبەرۋگە ءازىر. ءبارى ماعان جات, جەكسۇرىن, جيىركەنىشتى, كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ قاس ەكەنىن ۇعۋدان مەن باياعىدا-اق قالعانمىن. جوق, مەنىڭ دوستارىم جوق, مەن تەك اينالامنان سەگىز اياقتى سۇمداردى عانا كورەم. قورعانا الامىن با, بىلمەيمىن. مەنى بۇدان تەك قانا ءبىر كەرەمەت قۇتقارا الادى. ال مەن كەرەمەتكە قاتتى سەنەمىن» - دەپ جازىپتى كۇندەلىگىندە قايران اقىن. ايانىشتى. وسىنشاما اقىننىڭ جانىن جارالاعانداي, ومىردەن تۇڭىلگەندەي, قۇدىرەت نە ەدى؟ قىز­عانىش ەدى. ۇلى اقىنعا اينالىپ بارا جاتقا­نىن سەزگەن  اينالاسى ونى وسىلاي بولاشاققا دا قيماپ ەدى. سوعان قاراماستان, اقىن زامانداستارىن, جالپى ادام بالاسىن جانىنداي ءسۇيدى. وعان اقىننىڭ مىنا ولەڭدەرى كۋا: ادام ماعان ۇنايدى قىلىعىمەن, تولقىنىمەن ۇنايدى, تۇنىعىمەن. بىرەۋلەرى توڭدىرسا شىلىعىمەن, بىرەۋلەرى جىلىتادى جىلۋىمەن. ادام ماعان ۇنايدى قىلىعىمەن. نەمەسە: بار ەكەن عوي, بار ەكەن جاقسى ادامدار! جاقسى جوق دەپ, ايتپاڭدار, باتشاعارلار! رەنجىسەڭ قايسىبىر «پاتشالارعا», كۇل شاشپا كىر شالماعان اقشا قارعا.   كۇيى بوتەن دەمەيمىن, ءۇيى بوتەن, جاقسى ادامدار بار ەكەن, ءسۇيىپ وتەم. جامانداردى ىزدەمەن, ءوزى-اق تابار, جاقسىلاردى تابۋىڭ قيىن ەكەن... بۇگىن بار دا ەرتەڭ جوق ادام تۋرالى, قالاي دەسە دە ءبارىبىر قيمايتىن ءوزىنىڭ زامانداستارى تۋرالى اقىن وسىلاي تولعايدى. ونىڭ ولەڭدەرى ۇلى باباسى ابايمەن ۇندەسەدى. مۇقاعاليدىڭ ماحابباتى قانداي بولدى, كىمدى قالاي ءسۇيدى, ماحابباتتىڭ ءلاززاتىنا مەيىرى قان­دى ما, راحات سەزىمىنە بولەندى مە, ول ماڭگى اشىل­­ماي­تىن قۇپيا بولۋى مۇمكىن. ءبىر كۇن­دەلى­گىندە: «پوە­زيا ماحابباتپەن باستالىپ, پاراساتپەن اياق­تالۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. قالاي دەگەندە دە ول ادامزاتقا ورتاق ۇلى ماحابباتتى, شىنايى سەزىمدى جىرلادى. ماحابباتتان پاراساتتىلىق ىزدەدى. مۇقاعالي ولەڭدەرى –  عاشىقتاردىڭ جۇرەك ءلۇپىلى, ايتىلماي قالعان ارمانى, اسىل سىرى, تابىسقانداردىڭ راحات سەزىمى, قوسىلا الما­عانداردىڭ ماڭگىلىك ارمانى, وكىنىشى. وسى سەزىمدەردى اقىننىڭ ءوز باسىنان كەشىپ جىرلا­عانى انىق. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ ماڭگى بولا­تى­نى, جۇرەكتە جاتتالاتىنى, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە, ىلعي دا ساقتالا بەرەتىنى سوندىقتان. مۇقاعالي – ادامدى جان-تانىمەن سۇيگەن كىسى. سوندىقتان ول ءوزىن دە شەكسىز ءسۇيدى, ءوز باعاسىن ءبىلدى. ولمەيتىنىن, حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايتىنىن سەزدى. اللانىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن قۇدىرەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دە ءتۇسىندى عوي دەپ ويلايمىن. ونى تومەندەگى مىنا ولەڭ جولدارىنان ايقىن اڭعارامىز: باتار كۇن, كەلەر ءتۇن, اتار تاڭ, شىعار كۇن, بارىڭە, بارىڭە, بارىڭە قۇمارمىن! وسى مەن, وسىلاي ماڭگىلىك تۇرارمىن, وسى مەن, ءسىرا دا ولمەيتىن شىعارمىن.   جاقىندىق سەزەمىن جەردەن دە, اسپاننان, جىلىلىق سەزەمىن مۇزداردان, تاستاردان, ءومىرىم ءسىرا دا ارىدەن باستالعان, ارىدەن باستالىپ, ماڭگىگە تاستالعان.   وسى مەن ولمەيتىن, ولمەيتىن شىعارمىن, ءسال عانا مىزعىپ اپ, قايتادان تۇرارمىن. شىندىعىندا, بۇل ونىڭ زامانداستارى ايتاتىن ءسوز ەدى, ايتپادى, ايتىلمادى, مۇقاعا­لي­دىڭ ولمەيتىندەردىڭ ءبىرى ەكەنىن كوزىنىڭ تىرىسىندە ءبىز ايتۋىمىز كەرەك ەدى, ونىڭ ءوزى ءبىلىپ تۇرعان شىندىقتى, اتتەڭ, ايتا المادىق. امال نە, ءسويتىپ تاريحقا ەسەمىزدى كەتىرىپ الدىق. «جەتىم ءوز كىندىگىن ءوزى كەسەدى» دەپ, مۇقاعالي ءوز باعاسىن ءوزى ايتتى, ءبىز ونى سوعان ءماجبۇر ەتتىك. مۇقاعاليدىڭ الدىندا قازاقتىڭ ەشبىر يگى جاقسىسى اقتالا المايدى. پاراساتتى تۋدىرعان دا وسى قازاق, جاسىتىپ, جابىرقاتقان دا وسى قازاق, سوندىقتان ءبىز مۇقاعاليدىڭ رۋحى الدىندا قارىزدارمىز, بۇل قارىز ءبىزدىڭ قازاق ولەڭىنە پوەزيا بەكزاتىنا دەگەن قارىزىمىز. ەشقاشان وتەلمەيتىن قارىزىمىز. ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ جانىنا جازىلماس جارا سالدى. سوعىس ءورتى شارپىماعان بىردە-ءبىر شاڭىراق قالعان جوق. اكەسى سوعىستان قايت­پاعان جەتىمدەر قانشاما, سوعىسقا كەتكەن جا­رىن ءومىر بويى كۇتۋمەن وتكەن جەسىرلەر قان­شاما؟ مۇقاڭ سول جەتىمنىڭ ءبىرى, جەسىر انانىڭ باۋى­رىن­دا ءوستى. سوندىقتان سوعىس تۋرالى جا­زىلعان ولەڭ­دەرىنەن الاپات­تىڭ تاقسىرەتىن تارت­قان ادامداردى تانيسىز. جەتىمنىڭ مۇڭىن, جەسىردىڭ زارىن ەستيسىز.   بىزدەر – جەتىمدەرمىز, جەتىمدەرمىز. اقپاننىڭ, اياز قاردىڭ وتىندەمىز. مىنا ساراڭ ومىردەن ساۋعا سۇراپ, تىرشىلىكتىڭ مازاسىن كەتىرگەنبىز.   ... ۇرىلار دا ەمەسپىز, قارىلار دا, قارعىس تاڭبا بىزدەردەن ارىلار ما؟ جىلىنامىز ءبىر اۋىز جاقسى سوزگە, قارعىس – اياز بىزدەردى قارىعاندا. نەمەسە اقىن ءوزىنىڭ «جەسىرلەر ءۇنى» اتتى ولەڭىندە: جالعاندا, جالعان, جالعاندا, جەسىردەن مۇڭلىق جان بار ما؟ جالعاندا جالعىز قالعاندا, ءادىرا قالعان ارمانعا, اراشا تۇسەر جان بار ما؟.. – دەپ جىرلايدى كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ. مۇقاعالي ماقاتاەۆ – وتان دەگەن ۇلى سەزىمگە قىلاۋ تۇسىرمەگەن اقىن. تۋعان جەرىن, تۋعان حالقىن مۇقاعاليداي جىرلاعان قازاقتا اقىن جوق. انا ءبىر جىلدارى جاستاردى وتان­شىلدىققا باۋليتىن «كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت» دەيتىن شاعىن جىر جيناعىن قۇراستىرعانىمدا دا وسىعان كوزىم انىق جەتكەن ەدى. تۋعان جەر تۋرالى مۇقاعاليداي تەبىرەنگەن اقىندى سوندا تابا الماي قينالعانىم ەسىمدە. مۇقاعالي تۋعان جەرىن, وتانىن, حالقىن, انا ءتىلىن جان-تانىمەن ءسۇيدى, تەبىرەنىپ جىر­لادى. وتاندى ءسۇيىپ جىرلاۋدىڭ نۇسقاسىن, وزىق ۇلگىسىن قالدىرىپ كەتتى. «ەي, قالام ۇس­تاعان, قالامداس باۋىر, قارىنداستارىم, حالىق­تى ۇمىتپاڭدار! حالىقسىز كۇندەرىڭ قاراڭ, ونى سۇيەمىن دەپ بايبالام سالماڭدار. وعان تەك عاشىق بولا بىلىڭدەر» – دەپتى كۇندەلىگىندە اقىن. اقىننىڭ حالقىن قالتقىسىز جاقسى كورگەنىنە مىنا ولەڭدەرى كۋا:   جاقسى اتاندى دەمەسسىڭ سۇيەم دەسەم, تابىناتىن ءتاڭىرىم, يەم دە – سەن. ادام بولىپ كۇن كەشۋ قيىن ماعان, ارقا تۇتىپ, وزىڭە سۇيەنبەسەم...   ... قازاقستان! پاي, پاي, پاي! ارداعىم-اي! سەن مەنىڭ شولپانىمسىڭ, جانعان ۇداي, وزىڭدە ءومىر سۇرگەن قانداي باقىت, ولمەيتىن ماحابباتىم, ارمانىم-اي!..   وتانىن سۇيگەن, ونى جىرلاعان اقىن مۇقاعاليداي-اق بولسىن. ەڭ وكىنىشى, مۇقاعالي دارەجەلى اتاق, مەملەكەتتىك سىيلىق الا المادى. ولگەن سوڭ عانا قادىرىنە جەتەتىن قازاقتىڭ ادەتى ەمەس پە, مۇقاعاليدى ەل-جۇرتى اقىن دۇنيەدەن وتكەن سوڭ تانىدى, شارق ۇرىپ ىزدەي باستادى. مۇقاعاليدىڭ داۋىرلەگەن زامانى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان باستالدى. «قالاسا دا, قالاماسا دا جۇرت مەنى اقىن رەتىندە تۇسىنەدى, ال ادام رەتىندە كىم تۇسىنە قويار دەيسىڭ. ءتۇسىن­سەڭدەرشى, مەن تۋىلعالى اداممىن, ادام قال­پىم­دا قالام, ازىلدەگەنسىپ, جانى اشىعانسىپ, جاقىن تارتقانسىپ, اقىل ايتقانسىپ, ارىڭا تىكەنەكتەي قادالاتىن ارىپتەس­تەردەن ارىلا ال­ماي-اق قويدىم.» – دەپ تورى­عىپتى جارىقتىق. سول قاپتاعان «قامقورشى­لاردان» مۇقاعالي ءولىپ قۇتىلدى. وپاسىز, ال­دامشى مىنا دۇنيە­دە ءبىر-ءبىرىڭدى قاجاماي, اياق­تان شالماي, جاعا­دان تارتپاي, جۇيكەنى توزدىر­ماي, سىيلاسىپ وتكەنگە نە جەتسىن! «ولەڭ ماعان اققۋدىڭ قاناتىمەن كەلەدى» دەگەن ەدى اقىن. مۇقاعالي قولىنا قالام الىپ, تولعانىپ, قينالىپ ولەڭ جازباعان. مۇقاعاليعا راسىندا ولەڭ قونعان, ولەڭ تۇسكەن. اللادان جىر ايانى, جىر بايانى كەلگەن كىسى. پەرىشتەلى اقىن. مۇقاعاليدىڭ ءوزى دە ولەڭ, ءسوزى دە ولەڭ, قانى دا ولەڭ, جانى دا ولەڭ. مۇقاعالي ولەڭ­دەرىنىڭ قۇدىرەتتى, قۇزدان قۇلاعانداي كەسەك, ءىرى, مۇحيتتىڭ تۇبىندەي تەرەڭ, تابيعاتتىڭ وزىندەي تازا, بۇلاقتاي ءمولدىر, گاۋھارداي جار­قىراپ, تاسىعان وزەندەي سارقىراپ, دۋلىعالى باتىرداي بۋىرقانىپ, تۇلا بويىنان جىر توگىلىپ تۇراتىنى سوندىقتان. مۇقاعالي شىنىندا دا كيەلى جىردىڭ وزىنەن, پاكتىكتەن, اردان تۋعان قۇدىرەت, اللا­نىڭ ولەڭگە بەرگەن باعى, ادامزاتقا جىبەرگەن سىيى, قازاق پوەزياسىنىڭ ەركىندىگى, رۋحتىڭ تازالىعى. مۇقاعالي جىرلارىنىڭ تاۋدان تۇسكەندەي ءىرى, شاربولاتتان جارالعانداي بەرىك, گاۋھاردان جارالعانداي اسىل, مارجانداي تازا بولاتىنى, مولدىرەپ تۇراتىنى, توگىلىپ تۇرا­تىنى سوندىقتان. ول راسىندا دا فەنومەن. مۇقاعالي سەكىلدى ۇلىلار تاريحقا ءبىر-اق رەت كەلىپ, تاريحتا ماڭگى قالادى, حالقىمەن بىرگە جاسايدى, اسىل مۇراسى قالىڭ ەلىنىڭ قيماس سىرلاسىنا, مۇڭداسىنا, ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ونەگەسىنە اينالا بەرەدى, ءوزى عاسىر, زامان اسقان سايىن تۇلعالانا بەرەدى, بيىكتەي بەرەدى. كەشەگى اباي مەن بەرىدەگى قاسىمداردىڭ جىرداعى جولىن جالعاعان, بولمىسى كەسەك, تابيعاتى بولەك مۇقاعالي شىعارماسى قازاق رۋحانياتىنىڭ توزبايتىن, مۇقالمايتىن التىن قازىناسىنىڭ ايبىندى بولىگىن قۇرايدى. ول ءبۇتىن ءبىر عاسىرداعى قازاق پوەزياسىن بيىكتەتىپ كەتتى. بۇگىندە مۇقاعالي ولەڭىنە ءان شىعارمايتىن كومپوزيتور جوق. شىنىندا دا ول تۇلا بويى تۇتاس ولەڭنەن, قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا ولەڭىنەن جارالعان اقىن. 2006 جىلى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالى­عىندا جىرسۇيەر قاۋىمعا ارناپ م.ماقا­تاەۆ­تىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي «قازاق جىرىنىڭ ءحانتاڭىرى» اتتى جىر كەشىن وتكىزۋىم مەنىڭ دە مۇقاعالي مۇراسىنا دەگەن ىنتىقتى­عىمنىڭ بەلگىسى, اسىل اعا ارۋاعىنىڭ الدىن­داعى بورىشىم ەدى. ارتىنا وشپەيتىن ونەگە, توزبايتىن, تاۋسىلمايتىن اسىل مۇرا قالدى­رىپ كەتكەن اقىن جىرلارىن قايتا وقىپ, قايتا ۇڭىلگەنىمدە مۇقاعاليدىڭ قۇدىرەتىنە بۇرىن­عىدان دا تابىنا تۇسكەندەي بولدىم. حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءدىنمۇحام­مەد مەڭلىاحمەت ۇلى قوناەۆ بىردە: «مۇقاعا­لي­داي عاجايىپ ادامنىڭ جۇرگەنىن بىلمەگەنىمە وكىنەمىن», – دەگەن ەكەن عوي.  ەندەشە, تالانت­تاردى, دارىندىلاردى كەزىندە تانىپ, باعالاي بىلگەن ءجون. قازاقتىڭ: «ولگەنىنىڭ ءبارى جاقسى» دەيتىن اڭگىمەسى وسىندايدان تۋعان. وزىنەن كەيىنگى اقىنداردىڭ پىرىنە اينالعان مۇقاعاليدىڭ بالداي ءتاتتى, كاۋسار جىرلارى اسقاقتاعان انگە اينالىپ تۋعان حالقىنا ۇزدىك­سىز قىزمەت ەتە بەرەدى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.