وعان كوز جەتكىزۋ مۇمكىندىگى قانداي؟
بۇگىندە نە كوپ اقپارات كوپ. تەحنيكانىڭ مەيىلىنشە دامىعاندىعىنىڭ ارقاسىندا جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولعان وقيعالار سول ءساتىندە-اق ءدىتتەگەن جەرلەرىنە جەتىپ جاتادى. الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردان حاباردار بولۋعا قانشا تىرىسقانىڭمەن, اقپاراتتار اعىنىنىڭ مولدىعى سونداي, كەيدە ولاردىڭ بارىمەن بىردەي تانىسىپ شىعۋعا دا ۋاقىتىڭ جەتپەي قالادى. ونىڭ سىرتىندا وسىنداي ءۇستىن-ۇستىنە كەلىپ جاتقان حابار-وشارلاردىڭ اراسىندا تۇسىنۋگە, دالىرەك ايتقاندا, قابىلداۋعا قيىنداۋ اقپاراتتار دا جەتىپ ارتىلادى. بۇل جەردە ءبىز كەي-كەيدە ءتىپتى قاي اقپاراتتىڭ شىندىققا سايكەسەتىنىن, قاي اقپاراتتىڭ اقيقاتتان مۇلدە الىس جاتقانىن ايىرىپ الۋدىڭ وتە قيىن ەكەن ايتقالى وتىرمىز. قازاقتىڭ جالپاق تىلىنە سالساق, «جەردەن جەتى قويان تاپقانداي», جاعالاي دۇرلىكتىرە جۇرەتىن ونداي جاڭالىقسىماقتار ادەتتە ينتەرنەتتە ءجيى جاريالانادى.
ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. ومىرىمىزگە ەندى عانا دەندەپ ەنە باستاعان ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى اقپاراتتار رىنوگىنان ءوز ورنىن الۋ ءۇشىن, بىلايشا ايتقاندا, ءوز وقىرماندارىنىڭ كوڭىلدەرىنەن شىعۋ ءۇشىن نەبىر قيتۇرقى ارەكەتتەرگە بارۋدى ار كورمەيتىن بولدى. ونىڭ ءوزىن كەيدە دەموكراتيامەن جانە ءسوز بوستاندىعىمەن بايلانىستىراتىندار دا بارشىلىق. وسى ورايدا ولار «ارام ىشسەڭ – تويعانشا ءىش» دەگەن قاعيداتتى دا بەرىك ۇستاناتىنعا ۇقسايدى. ايتەۋىر تالاپ-تالعام, ار-ۇيات دەگەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ قايتسەك تە وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋىمىز كەرەك دەگەن جالعىز عانا ماقسات ۇستانعان وندايلار ءۇشىن جات ەكەندىگى ايدان انىق. قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن قايتكەندە دە وزدەرىنە اۋدارۋ ءۇشىن ولاردىڭ كەز كەلگەن ارەكەتتەن تايىنار ءتۇرلەرى جوق. قاساقانا نەمەسە ابايسىزدا ورىن العان كەيبىر ارەكەتتەردىڭ كەيدە بەلگىلى ءبىر ۇلتتاردىڭ, بولماسا ءدىن جولىن ۇستانعان ادامداردىڭ نامىستارىنا ءتيىپ كەتەتىن كەزدەرى دە از ەمەس. ونىڭ ءوزى تۇپتەپ كەلگەندە ۇلت ارازدىعىنىڭ, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ باس كوتەرۋىنە سەبەپكەر بولىپ جاتادى. وڭاي «ولجا» تابۋدى كوزدەگەندەردىڭ مۇنداي ۇستانىمدارىنا قازىرگى قوعامداعى ادامداردىڭ وي-پيعىلدارى دا تولىق سايكەسىپ, «ىزدەگەنگە – سۇراعان» بولعان سىڭايلى. ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە كۇندەلىكتى ينتەرنەتتى «قوپارىپ», وندا بەرىلەتىن الاشۇبار ءمالىمەتتەرگە كوز سالىپ جۇرگەن ءار ادامنىڭ قارسىلىق بىلدىرمەستەن قوسىلاتىنىنا ەش كۇمان جوق.
«اقىرزامان بولاتىن جاڭا كۇن جاريا ەتىلدى», دەپ جازادى قۇراندى ورتەگەن ءدىندار تۋرالى ءسۇيىنشى سۇراعان سول باياعى ينتەرنەت. «ونى ادامزاتتىڭ ءوز ءومىر ءسۇرۋىن 2011 جىلدىڭ 21 مامىرىندا توقتاتاتىنىنا سەنىمدى امەريكالىق ۋاعىزشى گارولد كەمپينگ ەسەپتەپ شىعارعان». ال كەرەك بولسا! ابىروي بولعاندا, اۋىزدارىنا كەلگەندى ايتۋدى, ويلارىنا كەلگەندى ىستەۋدى ادەتكە اينالدىرعان تاعى ءبىر امەريكالىق «كورىپكەلدىڭ» ساندىراعى تەرىسكە شىقتى – 21 مامىر الدەقاشان ءوتىپ كەتتى, اللاعا شۇكىر, ازىرگە ادامزات امان-ەسەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بارىنەن بۇرىن, وسىنداي كۇپىرلىك ءسوزدى وزگە ەمەس, حالىققا تەك جاقسى سوزدەر عانا ايتۋعا ءتيىس ۋاعىزشىنىڭ اۋىزى بارىپ قالاي ايتاتىنىنا تاڭ قالاسىڭ. ءتىپتى سونداي ءبىر الاپاتتىڭ ورىن الاتىنى بەلگىلى بولعان كۇننىڭ وزىندە دە دەنى دۇرىس ادام حالىقتى سابىرعا شاقىرىپ, باسۋ ايتۋعا ءتيىس ەمەس پە؟! ونىمەن دە قويماي, جاڭاعى ۋاعىزشى «2011 جىلدىڭ 21 قازانىندا ءبىزدىڭ پلانەتامىز تولىقتاي جويىلادى» دەپ قۋانا حابارلايدى. مۇندايعا ءبىزدىڭ قازاق «ىرىگەن اۋىزدان شىرىگەن ءسوز شىعادى» دەپ باعا بەرەدى دە, «جاعىڭا جىلان جۇمىرتقالاسىن!» دەپ ءبىر-اق قايىرادى.
سوڭعى جىلدارى ادامزاتقا تابيعاتتان تونەتىن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى وتە ءجيى ايتىلۋدا. عالىمدار ونى كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋىمەن بايلانىستىرسا, ەندى بىرەۋلەر وعان دالەل رەتىندە مايا مادەنيەتىنىڭ كۇنتىزبەسى مەن ەجەلگى ەگيپەتتىڭ كونە جازبالارىن كولدەنەڭ تارتادى. ولار بويىنشا ادامزات شەجىرەسىنىڭ كۇنتىزبەسى 2012 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىمەن اياقتالادى-مىس. وسىنداي ءجايتتەردىڭ سوڭى حالىقتار اراسىندا سوعىستار تۋىنداتادى دەۋشىلەر دە بار. «كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى الەمنىڭ ساياسي كارتاسىن قايتادان وزگەرىسكە سالاتىن سوعىستار تۋعىزۋعا قابىلەتتى, تاياۋ بولاشاقتا ادامزاتتى تۇششى سۋ, ەنەرگيا رەسۋرستارى, قۇنارلى جەرلەر مەن قولايلى احۋالى بار اۋماقتار ءۇشىن جەر ءۇستىن تىپ-تيپىل ەتەتىن سوعىستار كۇتىپ تۇرۋى ءمۇمكىن» دەپ جازادى ينتەرنەت. مۇنداي قورىتىندىنى اقش قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «اۋا رايى مالىمەتى: 2012-2020» اتتى بايانداما ازىرلەگەن فۋتۋرولوگ-عالىمدار جاساعان كورىنەدى. وسىنداي ۇرەيلى قورىتىندى جاساۋشىلار سوڭعى 15 جىلدا بارلىق قۇرلىقتاردا بولعان جەر سىلكىنىستەرىنىڭ 150 جىلدا ورىن العان ءزىلزالالار سانىمەن بىردەي بولعانىن بۇلتارتپاس دايەك رەتىندە كەلتىرەدى. ارينە, كەلتىرىلگەن كەيبىر دەرەكتەردىڭ شىندىق ەكەندىگىنە ەشقانداي تالاس جوق. مىسالعا, وسىدان ەكى جىل بۇرىن گايتيدە 300 مىڭعا تارتا ادامنىڭ وپات بولعانى, وتكەن جىلى گەرمانيا توپان سۋ استىندا قالىپ, توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا ءماجبۇر بولعانى, كۇنى كەشە عانا جاپونيادا ورىن العان سۇمدىق اپات ءالى دە ادامدار جادىنان شىعا قويعان جوق. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, الداعى ۋاقىتتاردا جاعداي بۇدان دا گورى الدەقايدا كۇردەلەنە تۇسپەك. سوعان وراي الدىن-الا جاسالعان بولجامدار دا بار. ولار قانداي بولجامدار؟ ماسەلەن, ەۋروپادا الداعى قىستىڭ وزىندە-اق كاتاكليزمدەر باستالماق. 2012 جىلى سۇمدىق ايازدىڭ سالدارىنان سكانديناۆيانىڭ كوپتەگەن تۇرعىندارى ەۋروپانىڭ ىشكى جاعى مەن رەسەيگە قونىس اۋداراتىن بولادى. ال 2015 جىلى وسى ەۋروپادا سۋدى, ازىق-ت ۇلىكتى, ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءبولۋ ماسەلەسىندە داۋ-جانجالدار تۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە وسىنداي ءزارەڭدى ۇشىراتىن اقپاراتتار اراسىنان «2018 جىلى رەسەي ەۋرووداققا ءوتۋ ارقىلى ەۋروپالىقتاردى ەنەرگيا رەسۋرستارىمەن جابدىقتاۋدى جاسقارتا تۇسەدى» دەگەن جىلى حابار دا كەزدەسىپ قالادى. بىراق بار جاقسىلىق وسىمەن ءتامامدالىپ, ودان ءارى باياندالاتىن جاعدايلار تاعى دا توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتار سارىندا ءوربيدى. 2020 جىلى سكانديناۆيادان, گوللانديادان, گەرمانيادان وڭتۇستىككە تامان ورنالاسان يتاليا, يسپانيا, گرەكيا ەلدەرىنە قاراي جاپپاي كوشۋ باستالماق. 2022 جىلى رەين وزەنىنە قاتىستى فرانتسيا مەن گەرمانيا اراسىندا جانجال تۋىنداماق. ەۋروپا تۋرالى بولجامدار 2025-2027 جىلدارى ەۋرووداقتىڭ ىدىراۋ قاۋپى كۇشەيىپ, وڭتۇستىك جەرورتا تەڭىزىنە ء(سولتۇستىك افريكا, يزرايل, ءتۇركيا) بەت العان كوشى-قون ارتا تۇسەدى دەگەن سوزدەرمەن اياقتالادى.
ال ازيا قۇرلىعىنا قاتىستى بولجامدار قانداي دەگەنگە كەلسەك, مۇنداعى جاعدايدىڭ دا شالقىپ تۇرعانى شامالى. 2012 جىلى جاپونيا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن كۇرەستە قۇرلىقتان اۋماقتار الىپ قالۋ ماقساتىندا كورشىلەرىنە قارسى اگرەسسياعا بارۋى مۇمكىن. 2020 جىلى ءۇندىستاننىڭ, قحر-دىڭ, ۆەتنامنىڭ, لاوستىڭ, ميانمانىڭ جانە ءوزگە دە ەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن وڭتۇسىك-شىعىس ازيادا اسكەري وپەراتسيالار باستالماق. ال 2030 جىلى جاپونيا مەن قحر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار شيەلەنىسە تۇسپەك. وعان رەسەيدىڭ ەنەرگيا رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىك ءۇشىن تارتىس تۇرتكى بولماقشى.
ازيا مەن ەۋروپاداعى جاعداي وسىلاي بولعاندا, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى امەريكا قۇرلىعىندا نەندەي وزگەرىستەر بولماق؟ ەندى سوعان نازار اۋدارىپ كورەيىك. 2012 جىلى كاريب تەڭىزىنەن اقش-قا, مەكسيكاعا جانە امەريكانىڭ باسقا دا ەلدەرىنە بوسقىنداردىڭ اعىلۋى كۇشەيە تۇسەتىن بولادى. 2016 جىلى مۇحيتتان بالىق اۋلاۋ كاسىپشىلىگىنە قاتىستى اقش پەن ەۋرووداق اراسىندا داۋ تۋىنداۋى مۇمكىن.
عالىمداردىڭ ايتۋلارىنشا, وسى اتالعان زوبالاڭداردىڭ بارىنە تەڭىزدەردەگى ءىرى اعىستاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, گولفستريمنىڭ وزگەرۋى سەبەپكەر بولماق. سولتۇستىكتەگى مۇزداردىڭ ەرۋىنەن اركتيكادا جيناقتالىپ قالعان ۇلكەن كولەمدەگى تۇششى سۋلار ونىڭ اعىسىن وزگەرتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. سونىڭ سالدارىنان سولتۇستىك ەۋروپانىڭ كليماتى قازىرگى ياكۋتيانىڭ كليماتىنداي بولىپ شىقپاق. وسىدان كەيىن نازىك جاراتىلىستى نورۆەگتەر, شۆەدتەر, فيندەر, داتتار, ءتىپتى نەمىستەرگە دەيىن جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىنا قاراي ۇدەرە كوشپەك.
ال وڭتۇستىك جارتىشاردا كەرىسىنشە, كۇن بۇرىنعىدان بەتەر ىسي تۇسپەك. ول سۋ تاپشىلىعىن تۋىنداتىپ, ءشول دالانىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە, اۋىلشارۋاشىلىق ءۇشىن جارامدى جەرلەردىڭ كۇرت كەمۋىنە اپارىپ سوقتىرادى.
جوعارىدا اتالعان بايانداما اۆتورلارىنىڭ پىكىرلەرىنشە, نەگىزىنەن استىق وندىرۋمەن اينالىساتىن الەمدەگى بەس-التى اۋداننىڭ حالقى نەعۇرلىم قولايلى جاعدايلارىن ساقتاپ قالماق. ولاردىڭ قاتارىندا اقش, ارگەنتينا, رەسەي سياقتى ءىرى مەملەكەتتەر دە بار. الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنىڭ ءوزگەرۋىنە كەلسەك, 2018 جىلعا قاراي كانادا, اقش جانە مەكسيكا سولتۇستىكامەريكا قۇرلىعىن ءوزىمىز ايتىپ كەتكەن قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعاۋ ءۇشىن ءوزارا بىرىگىپ, ءبىر مەملەكەتكە اينالاتىن بولادى. اقىر سوڭىندا كورەيا ءبىرتۇتاس مەملەكەت اتانىپ, ونىڭ ءوزى سەۋلدىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولۋىنا, ال پحەنياننىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋىنا جاعداي جاسايدى.
بولاشاقتا الەم حالىقتارىن نە كۇتىپ تۇر دەگەن ساۋالعا اقش قورعانىس مينيسترلىگى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بۇۇ-نىڭ تاپسىرىسى بويىنشا 2007 جىلى وزگە دە ءبىر توپ عالىم زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەكەن. ولاردىڭ جاساعان بولجامدارى دا جوعارىدا ءوزىمىز ايتىپ كەتكەن جايتتەردەن ونشا الىس جاتقان جوق.
ءيا, بۇگىندە اقپاراتتار اعىنىنا تولاس جوق. ولاردىڭ قايسىسىنا سەنىپ, قايسىسىنا سەنبەۋ كەرەك ەكەنىن كەيدە ءوزىڭ دە تۇسىنبەي قالاسىڭ. بۇل ورايدا بەلگىلى ءبىر قارجىلى توپتاردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا نەمەسە سەنساتسيا قۋا وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن باتىستىق جۋرناليستيكانىڭ دا ەلەۋلى ءرول ويناپ وتىرعانى شىندىق. ولاي دەيتىنىمىز, ءدۇنيە جۇزىندە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن قۇبىلىستار تۋرالى باستى حابار تاراتۋشىلار دا سولار. سوڭعى جىلدارى رەسەيلىك ءارىپتەستەرىمىز دە باتىستان كوپ نارسەنى ۇيرەنىپ ۇلگەردى. سودان دا بولار كەيدە «وسى كورشىلەرىمىزدە نەندەي جاڭالىقتار بولىپ جاتىر ەكەن» دەپ ينتەرنەتتى اشا قويساڭ, قاراما-قايشى كوزقاراستار مەن ۇستانىمدارعا تولى, كەيدە ءتىپتى ماعىناسىزداۋ اقپاراتتاردى كورىپ, قايسىسىن قالاي قابىلدارىڭدى بىلمەي دال بولاسىڭ. ءبىر قىزىعى, سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىز دە «قۇرىدى, ءبىتتى» دەگەن سياقتى دۇرلىكتىرگىش سوزدەر مەن «اناۋ ءۇيتىپ قويدى, مىناۋ ءبۇيتىپ قويدى» دەگەن الىپقاشپا سىبىستارعا وتە اۋەس. (بۇل جەردە, ماقساتىمىز ءوزگە بولعاندىقتان, پورنوفيلمدەر كورسەتەتىن سايتتار تۋرالى ءتىپتى اڭگىمە دە قوزعاپ وتىرعان جوقپىز). ءسىرا, وندايلار وسىنداي جولمەن ءوز وقىرماندارىمىزدى كوبەيتەمىز دەيتىن بولۋلارى كەرەك. راس, وسەك-اياڭ, اسىراسىلتەۋ اقپاراتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ادامداردى قىزىقتىرۋى دا ءمۇمكىن. بىراق ولار قانداي ادامدار؟ ولاردىڭ دەڭگەيلەرى, قوعامدا الاتىن ورىندارى قانداي؟ دەگەنمەن بۇل ماسەلە دە ءدال قازىر ەشكىمدى الاڭداتىپ جاتپاعان سىڭايلى.
ءسوز جوق, ءارتۇرلى بولجامدار ايتۋ ءار زامانداردا دا بولعان. بىراق ولار ءدال قازىرگىلەر دابىرالاپ ءجۇرگەندەي, «اقىرزاماندى» ءتوندىرىپ قويمايتىن. ماسەلەن, نوسترادامۋس ءححى عاسىردىڭ باسى كەڭ اۋقىمدى كاتاكليزمدەرمەن – جانارتاۋلاردىڭ اتقىلاۋىمەن, ءزىلزالالارمەن جانە توپان سۋلارمەن ەرەكشەلەنەدى دەگەندى ايتقان. سول سياقتى 2023 جىلى جەردىڭ ورنالاسۋ كىندىگىنىڭ وزگەرۋى عارىشتىق اپات تۋىنداتىپ, جىل مەزگىلدەرى قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرايدى دەگەن ءسوزدى دە وسى ادام ايتتى دەلىنىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە ول 2000 جىلدان ادامزات دامۋىندا وسىعان دەيىن بولىپ كورمەگەن جاڭا ساتى باستالىپ, جاڭا ماتريارحات پايدا بولادى, 2003-2032 جىلدار ۇلى ايەلدەر بيلەيتىن كەزەڭگە اينالادى دەگەندى ايتادى. دەمەك, نوسترادامۋس كەم دەگەندە 2032 جىلعا دەيىن ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتپايتىنىن جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق.
ارينە, ادامداردىڭ عاسىرلار بويى تابيعاتقا كەلتىرىپ جاتقان زالالىنىڭ تۇبىندە وزىنە قاتتى سوققى بولىپ تيەتىنى انىق. ول جونىندە عالىمدار دا تالاي-تالاي ەسكەرتۋلەر جاساپ كەلەدى. بىراق بۇكىل تىرلىكتىڭ ءبارى قايتكەندە دە تابىس تابۋعا عانا بايلانىپ تۇرعان مىنا زاماندا الەمدەگى بىردە-ءبىر مەملەكەت تابيعاتقا قامقور بولايىق دەگەن نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە, دامىعان الپاۋىت ەلدەر قورشاعان ورتانى لاستاۋعا جىل وتكەن سايىن ءوز ۇلەستەرىن قوسا تۇسۋدە. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ن.مويسەەۆ ەگەر تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قازىرگى قارقىنى ساقتالىپ, 2000 جىلدان باستاپ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىنەن بۇكىل دامىعان ەلدەردە وتە قاتاڭ شارالار قابىلدانباسا, ءححى عاسىردىڭ ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ سوڭعى عاسىرى بولۋى ابدەن مۇمكىن دەپ جازادى ءوزىنىڭ «قازىرگى زامانعى راتسيوناليزم» دەپ اتالاتىن كىتابىندا.
الدىن-الا جاسالعان بولجامدارعا قاتىستى اقپاراتتار وسىنداي بولسا, بۇگىنگى كۇنىمىز بەن ءوتكەن ءومىرىمىز تۋرالى ايتىلىپ جاتقان سوزدەر قانداي؟ ولاردىڭ قايسىلارىن دۇرىس دەپ قابىلداپ, قايسىلارىن نازاردان تىس قالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, ءىس جۇزىنە كەلگەندە وپ-وڭاي شارۋا ەمەس.
وسى جىلدىڭ, ياعني 2011-ءدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا نيكيتا ميحالكوۆ باستاعان رەسەيدىڭ ءبىر توپ بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى باق-تارعا باقىلاۋ جاسايتىن كەڭەس قۇرۋ كەرەك دەگەن يدەيا كوتەرگەن بولاتىن. ولار ءوز ويلارىن «تاريحي قالىپتاسقان ونەگەلىلىك نورمالارىن» ساقتاۋ ءۇشىن سونداي قادامعا بارۋ قاجەت دەپ ءتۇسىندىردى. ال ينتەرنەت بولسا, كرەمل باق-تارعا باقىلاۋ جاساۋدى كونستيتۋتسياعا قارسى ارەكەت بولىپ تابىلادى دەپ اتاپ وتىر دەگەن حابار تاراتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, قۇرامىنا مادەنيەت قايراتكەرلەرى, ءبىلىم بەرۋ جانە مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ءدىن وكىلدەرى كىرۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەلگەن كەڭەس قۇرۋ جونىندەگى حاتقا ميحالكوۆتان وزگە ۆلاديمير حوتينەنكو, ۆاسيلي ليۆانوۆ, ەۆگەني ستەبلوۆ, اريستراح ليۆانوۆ, نيكولاي بۋرلياەۆ, كىشى تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى يۋري سولومين, جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۆالەري گانيچەۆ سياقتى رەسەيدىڭ بەلگىلى دە قۇرمەتتى ازاماتتارى قول قويعان ەكەن. وسىنداي ەل ءۇشىن زور ەڭبەك سىڭىرگەن كىسىلەردىڭ ورىندى پىكىرلەرىمەن كرەمل ساناسپاي وتىر دەگەنگە ءوز باسىم سەنە قويماعانىم راس. ونىڭ ۇستىنە ولار ەلدى ءبۇلدىرۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ونەگەلىلىك, مادەنيەتتىلىك تۇرعىسىندا ەلدى دامىتۋ, وركەندەتۋ ماقساتىن كوزدەپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاس ۇرپاقتىڭ قامىن, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن ويلاپ وتىر. مەنىڭ ءتۇسىنۋىمشە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن تۇنشىقتىرىپ تاستايىق دەگەن نيەت ولاردا جوق. سويتە تۇرا, وسىنداي ىزگى نيەتتى قادامدى, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىز لايىقتى تۇسىنىستىكپەن قابىلداي قويعان جوق.
وسى ورايدا تاعى دا جوعارىدا ءوزىمىز جۇگىنگەن رعا اكادەميگى ن.مويسەەۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەسكە ورالادى. «90-ىنشى جىلداردان باستاپ-اق ءاربىر بەس ءجۇزىنشى بالا نورمادان ايتارلىقتاي اۋىتقۋشىلىقپەن تۋدا جانە ولاردىڭ ءبارى دە ءتىرى قالىپ ءومىر سۇرۋدە. وزدەرى ۇرپاق اكەلەتىن جاسقا جەتكەندە ولار جەتە دامىماعان بالالار سانىن كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرادى, ءسويتىپ بۇل سان ۇلعايعان ۇستىنە ۇلعايا بەرمەك» دەپ جازادى عالىم سول باياعى «قازىرگى زامانعى راتسيوناليزم» اتتى ەڭبەگىندە. جوعارىدا ءوزىمىز ايتىپ وتكەندەي, تۇراقسىز پوزيتسيا ۇستانىپ, جالعان اقپاراتتار تاراتۋدى جەتىستىك كورۋشىلەردىڭ اراسىندا مويسەەۆ ايتقان ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ جوق ەكەنىنە كىم سەنىمدى؟
جاقىندا ينتەرنەت گااگاداعى حالىقارالىق قىلمىستىق سوت مۋامار كاددافيگە ىزدەۋ جاريالادى دەگەن اقپارات جاريالادى. سويتسە ول جازىقسىز ادامداردى قىرعىنعا ۇشىراتىپتى (وسىندايدا باياعىدا حيروسيما مەن ناگاساكيدە, ءسال كەيىنىرەك ۆەتنامدا, كۇنى كەشە عانا يۋگوسلاۆيادا, اۋعانستان مەن يراكتا بەيبىت تۇرعىنداردى قىرعىنعا ۇشىراتقانداردى ەشكىم ىزدەمەي مە دەگەن دە ويعا قالادى ەكەنسىڭ). سەنەيىن دەسەڭ, بىرىنشىدەن, بۇل باتىستان تاراعان حابار – مىندەتتى تۇردە «قوسپاسى» بولادى, ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ قولىمىزدا سول ليۆيادا تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان ادامداردىڭ, ياعني كوزدەرىمەن كورگەندەردىڭ ءوز قولدارىمەن جازعان حاتى بار.
ول اشىق حاتتى ليۆيادا جۇمىس ىستەپ جاتقان رەسەيلىك, ۋكراينالىق جانە بەلورۋسسيالىق دارىگەرلەر رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ جانە وسى ەلدىڭ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتتارىنا جولداعان.
«بۇگىندە, قازىر اقش پەن ناتو-نىڭ ەگەمەن ەل – ليۆياعا قارسى اشىق سىرتقى اگرەسسياسى ءجۇرىپ جاتىر... قازىرگى ۋاقىتتا اقش پەن ناتو كواليتسياسى جابايىلىقپەن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ليۆيانى بومبالاۋ ءبىزدىڭ اشۋ-ىزامىزدى تۋدىرۋدا. تريپولي مەن اۋماقتاعى وزگە دە قالالاردى بومبالاۋدىڭ ليۆيانىڭ اۋە قورعانىسى مەن اسكەري-اۋە كۇشتەرى نىساندارىن, ءتىپتى جاياۋ اسكەرلەردى دە بومابالاۋدان گورى وزگە ماقساتتارى بار. بۇگىن 2011 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا ناتو مەن اقش اۆياتسياسى ءتريپوليدىڭ يادرولىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ورنالاسقان شەت ايماقتارىن بومبالادى. اۋە قورعانىسى مەن اسكەري-اۋە كۇشتەرى نىساندارى شابۋىلدىڭ العاشقى ەكى كۇنىندە-اق جويىلعان, قالادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان اسەري نىساندار قالعان جوق, بىراق بۇگىن ماڭايىندا حالىق تىعىز قونىستانعان تۇرعىن كۆارتالدارى, قاسىندا ءىرى كارديولوگيالىق ورتالىق بار ليۆيا ارمياسىنىڭ كازارمالارى بومبالاۋ نىساناسىنا اينالدى. بەيبىت تۇرعىندار مەن ءدارىگەرلەر تۇرعىلىقتى قاراپايىم كازارمالار قۇرتۋ نىسانىنا اينالادى دەپ كۇتكەن جوق, سوندىقتان اۋدان تۇرعىندارى مەن اۋرۋحاناداعى ناۋقاستار ەشقايدا كوشىرىلمەگەن كۇيى قالدى... زىمىراندار مەن بومبالاردىڭ تۇرعىن ۇيلەرگە ءتيۋى سالدارىنان ونداعان ادام قازا تاۋىپ, دەنە جاراقاتتارىن الدى». وسىلاي دەي كەلىپ حات جازۋشى ازاماتتار ليۆياداعى سوعىسقا ءوز باعالارىن بەرەدى. «ءبىز مۇنى بۇعان دەيىن يۋگوسلاۆيادا, اۋعانستان مەن يراكتا بولعانداي, ليۆيا حالقىنا قارسى اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان گەنوتسيدى دەپ تولىق جاۋاپكەرشىلىكپەن مالىمدەيمىز. كواليتسيا اسكەرلەرى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ادامزاتقا قارسى قىلمىستار قازىرگى باتىستىق ليدەرلەردىڭ اكەلەرى مەن اتالارى جانە سىبايلاستارى جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي, گەرمانيانىڭ درەزدەن قالاسىندا حالىقتىڭ قارسىلاسۋعا دەگەن ەرىك-جىگەرىن ەزىپ تاستاۋ ءۇشىن بەيبىت تۇرعىنداردى قىرعان قىلمىستارىمەن بىردەي» دەپ اتاپ كورسەتەدى ولار. ودان ءارى ولار بىزگە ديكتاتور رەتىندە بەينەلەنىپ كەلگەن مۋامار كاددافي بيلەيتىن ليۆياداعى جاعدايدىڭ جاقسى ەكەندىگىن, حالىقتىڭ وتە قولايلى جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن, ەلدە ءبىلىم الۋدىڭ تەگىن ەكەنىن, جاستاردىڭ مەملەكەت ەسەبىنەن شەت ەلدەردە وقۋعا مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن, نەكە قيعان كەزدە جاس ليۆيالىقتاردىڭ 50 اقش دوللارى كولەمىندە ماتەريالدىق كومەك الاتىندىعىن, مەملەكەتتىك نەسيەلەردىڭ پايىزسىز جانە قايتارۋ مەرزىمى بەلگىلەنبەستەن بەرىلەتىنىن, بەنزين مەن ناننىڭ سۋ تەگىن تۇراتىنىن, اۆتوماشينا الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ دوتاتسيا بەرەتىنىن, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ سالىقتاردان بوساتىلعاندىعىن جانە ەلدە باسقا دا ارتىقشىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى. مىنە, ليۆيادا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ بولىپ جاتقان وقيعالاردى كوزدەرىمەن كورگەن ادامداردىڭ ايتۋلارى وسىنداي. ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن ءجايت, بۇلاردىڭ بىردە-ءبىرى جەرگىلىكتى ليۆيالىق تۇرعىندار ەمەس, دەمەك, كاددافيدىڭ ءسوزىن سويلەپ وتىر دەپ ولاردىڭ ايتقاندارىن تەرىسكە شىعارۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. ال ەندى باتىستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا, ماسەلەن, «ەۋرونيۋس» اگەنتتىگىنىڭ حابارلارىنا قۇلاق ءتۇرسەڭ «كاددافي بەيبىت تۇرعىنداردى قىرىپ جاتىر», «ليۆياداعى جاعداي اۋىر», «كواليتسيالىق كۇشتەر ەلدە دەموكراتيا ورناتۋ ءۇشىن كۇش سالۋدا» دەگەن سياقتى سوزدەردى ەستيسىڭ. سوندا وسى اقپاراتتاردىڭ قايسىسىنا سەنىپ, قايسىسىنا سەنبەۋىمىز كەرەك. بالكىم وسىنداي سەبەپتەن بولار, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ دەگەن كوپتەگەن ازاماتتار بۇگىندە باق-تاردىڭ ايتقاندارىنا سەنە بەرۋگە بولمايدى دەگەندى اشىقتان-اشىق مالىمدەپ ءجۇر. مۇنداي سوزدەردى ەستۋ بىزدەردىڭ – جۋرناليستەردىڭ كوڭىلدەرىن جۇباتا قويمايدى.
بىراق بۇل دا بار بولعانى كەشەگى كەڭەستىك داعدىلاردان ارىلا الماي جۇرگەن بىزدەرگە عانا ءتان كوزقاراس. ال باتىستا جۋرناليست ونشا قۇرمەتتى ماماندىق بولىپ سانالا قويمايدى. ويتكەنى ولار كەيدە ۇيىقتاپ جاتقان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ «كورپەسىن» اشىپ قاراۋعا دەيىن بارادى. وسىدان از عانا جىلدار بۇرىن امەريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ب.كلينتون مەن م.لەۆينسكيگە قاتىستى شۋ كوتەرىلگەندە ءدال سولاي بولدى. مۇنداي بىزدەر ءۇشىن ابەستەۋ كورىنەتىن ارەكەتتەرگە باتىستىق جۋرناليستەر اقشا ءۇشىن بارادى. ال جاقسى جالاقى الۋ ءۇشىن قوجايىندارىنا جاعىنۋلارى كەرەك. قوجايىندارىنا جاعىنۋ ءۇشىن ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن سەنساتسيا قاجەت. سەنساتسيا ىزدەگەن ادامعا «ۇيات-ابىروي» دەگەندەرىڭ جولداس بولا المايدى. ادال جولمەن اقشا تابۋ دەگەن تەك ءسوز جۇزىندە عانا بولماسا, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسپايتىن مىندەت. سوندىقتان دا ول ەلدەردە جۋرناليستەرگە كورگەن-بىلگەندەرىن كوپكە تاراتىپ قوياتىن, اۋىزدارىنا ءسوز تۇرمايتىن وسەكشى رەتىندە قارايدى. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى باتىستا جۋرناليستەرگە دەگەن كوزقاراس تا بيىك دارەجەدە ەمەس.
بالكىم باتىستا جۇرتتىڭ بىزدەگى سياقتى گازەت-جۋرنالداردى ۇيلەرىنە جازدىرىپ المايتىندىعىنىڭ, كەرەك ادامداردىڭ (ساياساتپەن اينالىساتىنداردىڭ) دۇڭگىرشەكتەردەن ساتىپ الاتىندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا, ياعني ادامداردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي باق-تاردىڭ جازعاندارىنا سەنە بەرمەيتىندىگىندە جاتسا كەرەك. ول از دەسەڭىز, «سۇرقاي پرەسسا», «بۋلۆارلىق پرەسسا» دەگەن سوزدەر دە ءدال وسى باتىستىق باسپاسوزگە قاتىستى ومىرگە كەلگەن ۇعىمدار. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاۋى ءۇشىن ءبىر مىسال كەلتىرە كەتكەن دە ورىندى. جاقىندا «يسلام شۆەدتەردىڭ جۇرەكتەرىن جاۋلاپ الۋدا» دەگەن حابار وقىدىم. سوندا شۆەد ۋلەنىڭ (قازىرگى اتى ۋمار ابدۋللا) اقش-تا ورىن العان 11 قىركۇيەكتەگى قايعىلى وقيعادان كەيىن يسلامعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ تۋعانى باياندالادى. «ءوزىم اۋەلدە اتەيست بولاتىنمىن, دەپ ءتۇسىندىرەدى ول ءوز باسىنان وتكەن جاعدايدى, 11 قىركۇيەكتەگى تەررورلىق اكتىنى ەستىگەن كەزدە مۇنداي قاتىگەزدىك ماعان قاتتى اسەر ەتتى. باق-تار بولسا الما-كەزەك بۇل قۇراننان كۇش-قۋات العان مۇسىلمانداردىڭ قولىمەن جاسالعان ءىس دەپ قايتالاپ جاتتى. وسىنشا وزبىرلىققا ۇندەيتىن ول نە قىلعان كىتاپ دەگەن ماسەلە مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى تۋدىردى. مەن كىتاپحاناعا باردىم دا قۇراندى الدىم, ول مەن ءۇشىن تىيىم سالىنعان كىتاپپەن تەڭدەس بولدى. ءبىرىنشى اياتتان باستاپ-اق باق-تاردىڭ مەنى الداعانىن ءتۇسىندىم. وزبىرلىققا ۇندەۋدىڭ ورنىنا مەن ماحاببات, بەيبىتشىلىك پەن مەيىرىمدىلىك جولداۋلارىن كەزدەستىردىم. قۇرانداعى «قايىرىمدى دا مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىز» دەگەن العاشقى جولداردىڭ ءوزى-اق ءبارىن ايتىپ تۇرعان بولاتىن. قايىرىمدى دا مەيىرىمدى جاراتۋشى قۇقى جوق ادامعا كىسى ولتىرۋگە بۇيرىق بەرە الا ما؟ مەن اقيقاتتى اشقانىما قۋانسام, سونىمەن بىرگە مەنى وسىنشا جىل الداپ كەلگەنىنە اشۋلاندىم». ساياساتتىڭ قيتۇرقى ءىس-ارەكەتتەرىنەن الىس تۇرعان قاراپايىم شۆەد ازاماتى وسىلاي دەيدى. وسى ايتىلعانداردان-اق ءبىرقاتار باتىستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قانداي جول ۇستاناتىنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
باتىستىق ارىپتەستەرىمىز بىزگە كەزىندە امەريكانىڭ گۋانتانامو تۇرمەسىندەگى جاعداي تۋرالى دا شىندىقتى ايتقىسى كەلگەن جوق. وعان اپارىپ قويشا توعىتىلىپ قامالعاندار شەتىنەن تەررورشىلار دەگەن ءبىر عانا تۇجىرىم جاسالدى. سويتسەك, جاعداي ءدال ولار ايتقانداي ەمەس كورىنەدى.
اقش-تىڭ كۋبا ارالىنداعى اسكەري بازاسىنداعى گۋانتانامو تۇرمەسىنىڭ «يسلام تەررورشىلارى جاعىندا اسكەري ءىس-قيمىلدارعا قاتىستى» دەگەن ايىپپەن اۋعانستاننان العاشقى 20 ادام جەتكىزىلگەن 2002 جىلى پايدا بولعانى بەلگىلى. 2002 جىل مەن 2006 جىلدىڭ اراسىندا امەريكالىق اسكەرلەر اۋعانستان مەن يراك اۋماعىندا جۇرگىزگەن سوعىس وپەراتسيالارى بارىسىندا قولعا تۇسكەن 750 شەتەلدىك وسى تۇرمەدە بولىپ شىققان ەكەن. ءبىر قىزىعى, 2006 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنداعى جاعداي بويىنشا, ءتۇرمەدە 490 تۇتقىن بولسا, سولاردىڭ تەك ونىنا عانا رەسمي تۇردە ايىپ تاعىلعان. سوندا ايىپ تاعىلماعان ادامدى تۇرمەدە ۇستاۋعا بولمايدى دەگەن قاعيدا قايدا قالادى؟ مۇندا نەگىزىنەن ارابيا, اۋعانستان جانە يەمەن ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى وتىر. سونىمەن بىرگە گۋانتانامو ۇيعىر سەپاراتيستەرىنىڭ دە جازالارىن وتەيتىن ورنى بولىپ تابىلاتىن كورىنەدى. وسىنداي جايتتەردى ەسكەرە كەلگەندە گۋانتانامونى «مۇسىلماندار تۇرمەسى» دەپ اتاۋعا دا تولىق نەگىز بار ءتارىزدى. 2009 جىلى اقش پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسكەن بەتتە باراك وباما گۋانتانامو تۇرمەسىن تاراتۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويعان بولاتىن. وسىلايشا لاگەر جىل ىشىندە جابىلۋعا ءتيىس ەدى. بىراق پرەزيدەنت شەشىمى جۇزەگە اسقان جوق, ءتۇرمە ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ ابىرويسىز مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى. ال 2010 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا كونگرەستىڭ وكىلدەر پالاتاسى تۇرمەنى جابۋعا قارسى شىقتى. ءسويتىپ دەموكراتيانى جاقتايتىن ەلدىڭ زيالى قاۋىمى ادامداردى باس بوستاندىقتارىنان ايىرىپ, قۇقىقتارىن بۇرمالاي وتىرىپ, ءبىر ارالداعى تۇرمەدە ۇستاپ تۇرۋدى وتە ورىندى, ياعني دەموكراتيامەن ۇيلەسەتىن ءىس دەپ تانىدى. وسى تۇرمەدەگى ادامداردى ازاپتاۋ ءتۇرلەرى تۋرالى كەزىندە الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ جارىسا حابارلاعانى بەلگىلى. وسىدان كەيىن مىقتى بولساڭ «دەموكراتيا», «ادام قۇقىقتارى» دەگەن سوزدەردىڭ تۇپكى ماعىناسىن ءتۇسىنىپ كور.
ءيا, اقپارات كوپ, بىراق ولاردىڭ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس ەكەنىن ءبىر اللا عانا بىلەدى. كەشەگى كەڭەستىك زاماندا ۆەتنامداعى سوعىس تۋرالى كوپ ايتىلدى, كوپ جازىلدى. بىراق ول ۋاقىتتاردا دا كەڭەس وداعى مەن اقش اراسىنداعى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» سالدارىنان كوپ ءجايتتەردى ساياساتقا سىلتەپ, ءماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ قيىن بولدى. ءويتكەنى ول كەزدە اقش-تىڭ ايتقاندارىن كەڭەس وداعى, ال كەڭەس وداعىنىڭ ايتقاندارىن اقش تەرىسكە شىعارىپ وتىراتىن. وسىدان كەلىپ قاراپايىم جۇرت قاي جاقتىڭ سوزىنە يلانارىن بىلمەي ابدەن دال بولۋشى ەدى. بۇگىندە اقش, قالدى, بۇكىل باتىسقا قارسى تۇراتىن كەڭەس وداعى جوق. سوندىقتان دا بولار, وتكەن ۆەتنام سوعىسىنا قاتىستى ناعىز شىندىقتار دا ەندى-ەندى عانا ايتىلا باستادى (بۇل دا بولسا «ەندى بىزگە كىم نە ىستەي الادى» دەگەن وركوكىرەكتىكتىڭ ءناتيجەسى بولسا كەرەك). وسىدان بىرەر جىلداي بۇرىن تەلەارنا ارقىلى كورسەتىلگەن ۆەتنامداعى سوعىس تۋرالى دەرەكتى ءفيلمدى قاراي وتىرىپ, ۆەتنامدىق ءبىر قارت كىسىنىڭ قاسىندا اياق-قولىنان ايىرىلىپ ءمۇساپىر بولىپ جاتقان قىز بالانى نۇسقاپ تۇرىپ, «مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلىپ ءبىزدى وسىنشالىق قىرعىنعا ۇشىراتاتىنداي ءبىز امەريكالىقتارعا نە جاماندىق ىستەدىك» دەپ جىلاپ وتىرىپ ءسويلەگەنىن ەستىگەنىم بار. سويتسەك, حانويدىڭ باعالاۋى بويىنشا, 21 جىلعا سوزىلعان اسكەري ءىس-قيمىلدار بارىسىندا 4 ميلليون ۆەتنامدىق بەيبىت تۇرعىن قازا بولعان ەكەن. ال 1968 جىلى ماي-لەي دەرەۆنياسىندا قاندى قاساپ ۇيىمداستىرعان امەريكالىقتاردىڭ 300-دەن استام ۆەتنامدىق شارۋالاردى قىرعىنعا ۇشىراتقانى دا كەيىن بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل سياقتى شىندىقتار دا كەزىندە بۇرمالانىپ كەلدى. سول سياقتى قازىرگى كەزدە الەمدە بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالار تۋرالى ناعىز شىندىق تا ۋاقىت وتە كەلە اشىلىپ, حالىققا حابارلاناتىن بولسا كەرەك.
وسىنداي الا-قۇلا اقپاراتتار كۇنى كەشە عانا ءوزىمىز ءبىر وداقتىڭ قۇرامىندا بولعان, كەيىن كەلە تمد, ەۋرازەق جانە باسقا دا حالىقارالىق جانە مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەرگە بىردەي مۇشە بولىپ كەلە جاتقان ەلدەر تۋرالى دا ءجيى-ءجيى بەرىلەدى. سولاردىڭ دەنى ادەتتە بەلارۋس رەسپۋبليكاسى مەن گرۋزياعا قاتىستى بولىپ كەلەدى. كەيدە قازاقستاننىڭ دا سىن تەزىنە ءىلىنىپ قالاتىن كەزدەرى جوق ەمەس. وسىنداي الىپقاشپا حابار تاراتۋشىلار جاقسىلىقتاردان گورى, جامانات حابارلاردى جەتكىزۋگە قۇمار. مۇنى دا وقىرماندار «جۇرەگىن جاۋلاپ الۋعا» باعىتتالعان ارزان ءتاسىل دەپ باعالاعان ءجون سياقتى. ايتالىق, ءوزىم بەلارۋس ەلىندە جۇمىس بابىمەن بىرنەشە مارتە بولدىم. باتىستىق باق-تار شۋلاتىپ جاتقان سوراقىلىقتى, الدەبىرەۋلەردىڭ قۇقىقتارىن اياققا باسۋشىلىقتى كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن. تىپ-تىنىش قانا ەڭبەك ەتىپ جاتقان حالىق. ال ەندى گرۋزياعا كەلسەك, بۇل ەلدە بولۋدىڭ ءساتى تۇسە قويعان جوق. بىراق سول ەلدە جۇمىس جاعدايىمەن, قازىرگى زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا, بيزنەسىنە بايلانىستى بولىپ تۇراتىن ادامداردىڭ ايتۋلارىنشا, جاعداي باق-تار جاعالاي جازىپ جاتقانداعىعا قاراعاندا مۇلدە كەرىسىنشە كورىنەدى. ەلدە تەمىردەي ءتارتىپ ورناعان, جەمقورلار مەن وزگە دە قىلمىسكەرلەر قاتاڭ جازالانعان, قانداي دا بولماسىن ماسەلەنى, ياعني بارعان شارۋاڭدى شەشۋ دەگەنىڭ بۇل ەلدە وتە جەڭىل.
وسى ورايدا ءوزىمىز بايقاپ, اڭعارىپ جۇرگەن مىناداي ءبىر شىندىق بار. الەمنىڭ قانداي دا بولماسىن ءبىر ەلىندە ءتارتىپ ورناي باستاسا, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ول «ادام قۇقىقتارىن قورعاۋشىلار» تاراپىنان دەموكراتيانى تۇنشىقتىرعاندىق بولىپ تانىلادى. وسى رەتتە وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن رەسەيدىڭ ءبىر تەلەارناسىنان اششى شىندىقتى ايتا وتىرىپ ءجۇرگىزىلگەن ءبىر حاباردى تىڭداعانىم ەسكە تۇسەدى. سوندا تەلەجۋرناليست رەسەيدى ەلتسين باسقارعان جىلداردا, ەكونوميكا مەيلىنشە قۇلدىراپ, جاعالاي جۇمىسسىزدىق جايلاپ, ەڭبەكاقىلار مەن زەينەتاقىلاردىڭ بەرىلمەۋى سالدارىنان ءارى ءتارتىپتىڭ بەتىمەن جىبەرىلۋىنەن قىلمىستار ءورشىپ, ۇيىمداسقان توپتار قاراقشىلىق شابۋىلدار ۇيىمداستىرىپ, ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ تۇرعان شاقتا باتىستاعىلار «رەسەي جاقسى جولدى تاڭدادى, دەموكراتيا دامىپ كەلەدى» دەپ ارتىمىزعا كوپشىك قويۋشى ەدى, قازىر بيلىككە پۋتين كەلىپ, ەكونوميكا ازداپ بولسا دا ورگە باسىپ, ەڭ باستىسى, ەلدە ءتارتىپ ورناي باستاعان كەزدە سول باتىستاعىلار «رەسەي دەموكراتياعا دەگەن ادالدىق پرينتسيپتەرىنەن اينىپ كەتىپ وتىر» دەپ كىنالاۋعا كوشتى. وسىدان-اق دەموكراتيانى كوكسەۋشىلەردىڭ كوكەيلەرىندە نە جاتقانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى دەگەن ەدى. وسى ارىپتەسىمىزدىڭ ءسوزى قازىرگى تاڭدا قالىپتاسقان شىنايى احۋالدى جەتە تۇسىنە بىلگەن ادامعا كوپ جايتتەن حابار بەرەدى.
نەسىن ايتاسىڭ, اقپاراتتار وتە كوپ. بىراق ولاردىڭ استارىندا قانداي سىردىڭ بۇعىپ جاتقاندىعىن, قايسىسىنىڭ شىندىق, قايسىسىنىڭ جالعان ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ وتە قيىنعا ءتۇسىپ تۇر. ەڭ وكىنىشتىسى, الدەكىمدەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ويدان شىعارىلعان اقپاراتتار قاراپايىم حالىققا تەرىس باعىت-باعدار بەرىپ, ولاردى دۇرىس جولدان اداستىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ال ول ماقسات ازىرگە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ورىندالىپ تا جاتىر.
سەيفوللا شايىنعازى.